Εν μέσω της εαρινής περιόδου παραγγελιών, η αγορά λιπασμάτων αντιμετωπίζει μια διπλή κρίση: ο πόλεμος στο Ιράν ανεβάζει τις τιμές αφού τα Στενά του Ορμούζ είναι αποκλεισμένα ενώ ταυτόχρονα γίνεται σαφές πόσο εξαρτημένη εξακολουθεί να είναι η Ευρώπη από τις ρωσικές προμήθειες.
Το χειμερινό σιτάρι θα πρέπει τώρα να λάβει τη δεύτερη «εφαρμογή» αζώτου, τα ζαχαρότευτλα περιμένουν να σπαρθούν και η ελαιοκράμβη περιμένει την τελευταία λίπανση πριν από την ανθοφορία. Ο Μάρτιος είναι μια εξαιρετικά σημαντική περίοδος για τη γεωργία. Αλλά τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά και από όλες τις εποχές, οι αγορές λιπασμάτων δέχονται πιέσεις.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ στο Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, τα Στενά του Ορμούζ - το στενό στην έξοδο του Περσικού Κόλπου από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου λιπασμάτων - έχουν αποκλειστεί. Σημαντικές χώρες παραγωγοί, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ, δεν μπορούν πλέον να μεταφέρουν τις προμήθειες ουρίας και αμμωνίας όπως είχαν προγραμματιστεί.
Επιπλέον, η τιμή του φυσικού αερίου έχει αυξηθεί απότομα. Η ευρωπαϊκή τιμή αναφοράς φυσικού αερίου TTF (Title Transfer Facility) αυξήθηκε από περίπου 32 σε σχεδόν 52 ευρώ ανά μεγαβατώρα μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύει περίπου το 80% του κόστους παραγωγής των αζωτούχων ορυκτών λιπασμάτων.
Οι τιμές των λιπασμάτων αυξάνονται σημαντικά
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές στην αγορά. Σε αρκετά ομόσπονδα κρατίδια της Γερμανίας, οι τιμές για σημαντικά αζωτούχα λιπάσματα αυξήθηκαν σημαντικά μέσα σε λίγες εβδομάδες. Στην Κάτω Σαξονία, η τιμή του νιτρικού αμμωνίου ασβεστίου, ενός από τα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα αζωτούχα λιπάσματα, αυξήθηκε κατά περίπου 15% μέσα σε ένα μήνα. Στο Σλέσβιχ-Χολστάιν, η ουρία κόστιζε σημαντικά λιγότερο πριν από τον πόλεμο με το Ιράν από ό,τι σήμερα.
Η κατάσταση δεν είναι ακόμη συγκρίσιμη με τις ακραίες τιμές της ενεργειακής κρίσης του 2022, όταν η ουρία κόστιζε μερικές φορές πάνω από 1.000 ευρώ ανά τόνο. Οι έμποροι λιανικής πώλησης λένε ότι οι προμήθειες για την τρέχουσα περίοδο είναι ουσιαστικά ασφαλείς. Ωστόσο, το πρόβλημα επί του παρόντος έγκειται λιγότερο στη διαθεσιμότητα των εμπορευμάτων παρά στην εφοδιαστική αλυσίδα: οι λιανοπωλητές και οι μεταφορείς μόλις και μετά βίας μπορούν να συμβαδίσουν με τη μεταποίηση.
"Πρέπει να κάνετε τα μαθηματικά"
Παρ' όλα αυτά, πολλές γεωργικές εκμεταλλεύσεις πλήττονται σκληρά από την αύξηση των τιμών. Ο Πάουλ Χένσκε, ο οποίος εκμεταλλεύεται το αγρόκτημά του στη Σαξονία-Άνχαλτ σε 800 στρέμματα ως δευτερεύον επάγγελμα, δεν μπόρεσε να προμηθευτεί τις ανάγκες του το φθινόπωρο όπως οι μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις. Τώρα πρέπει να παραγγείλει στις τρέχουσες τιμές - και συνειδητοποιεί πόσο σφιχτός έχει γίνει ο υπολογισμός.
«Η ουρία κοστίζει σήμερα 550 ευρώ ανά καθαρό τόνο, το νιτρικό αμμώνιο από ασβέστη περίπου 370 ευρώ», λέει στο Euronews. Για την εκμετάλλευσή του, ο υπολογισμός μόλις και μετά βίας βγαίνει: «Για 200 κιλά νιτρικού ασβεστίου αμμωνίου, πληρώνω ήδη 70 ευρώ ανά εκτάριο - μόνο για την πρώτη εφαρμογή λιπάσματος». Αυτό δεν περιλαμβάνει καν το λίπασμα με ποτάσα.
Ταυτόχρονα, ο Χένσκε εισπράττει σήμερα μόνο 168 ευρώ ανά τόνο για το σιτάρι των ζωοτροφών του. Σε αυτό προστίθενται τα αυξανόμενα έξοδα μεταφοράς, τα οποία καταλήγουν απευθείας στην τιμή του λιπάσματος. Αυτό δεν αφήνει πολλά περιθώρια ελιγμών. «Πρέπει να κάνετε τα μαθηματικά», λέει.
Ο Χένσκε δεν αναμένει γρήγορη πολιτική αντίδραση. «Δεν έχουμε ακούσει ακόμη πολλές κινήσεις από την αγροτική πολιτική. Είναι πολύ υποτονική», λέει. Δεν περιμένει από το κράτος να παρέμβει.
Θα υπάρχουν ακόμα λιπάσματα αν το Ιράν κλιμακώσει την κατάσταση;
Ο Δρ Βίλι Κρέμερ - Σίλινγκς, γνωστός ως "Αγρότης Willi", ο οποίος διαχειρίζεται το αροτραίο αγρόκτημά του στην περιοχή του κόλπου Κολωνίας-Ααχεν με περίπου 80% οργανικό λίπασμα, όπως υγρή κοπριά και υπολείμματα ζύμωσης, αναφέρει μια παρόμοια κατάσταση. Το αυξημένο κόστος έχει ήδη αντίκτυπο και εκεί. Το ίδιο το προϊόν έχει γίνει περίπου 40% πιο ακριβό, λέει - και επιπλέον, η διασπορά έχει γίνει επίσης πιο ακριβή.
Ο Κρέμερ-Σίλινγκς είχε την προνοητικότητα να αγοράσει το ορυκτό του λίπασμα το φθινόπωρο. Ωστόσο, τώρα έχει μια πιο θεμελιώδη ανησυχία: αν τα προϊόντα θα εξακολουθούν να είναι φυσικά διαθέσιμα σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης. Ακόμη και στην εποχή του κοροναϊού, αυτό ήταν το κρίσιμο πρόβλημα - όχι μόνο η τιμή, αλλά και η διαθεσιμότητα.
Ούτε αυτός αναμένει υποστήριξη. «Είμαι ακράδαντα πεπεισμένος ότι το κράτος δεν θα κάνει τίποτα. Μέχρι στιγμής, σχεδόν πάντα απλώς έβαζαν ένα εμπόδιο στα έργα», λέει ο Κρέμερ - Σίλινγκς. Σκέφτεται ρεαλιστικά: «Είμαστε επιχειρηματίες - ας κάνουμε λοιπόν κάτι». Πιστεύει ότι είναι αναπόφευκτο ότι το αυξημένο κόστος θα αποτυπωθεί στο σούπερ μάρκετ κάποια στιγμή - αν και με καθυστέρηση δύο έως τριών μηνών.
Η Ρωσία είναι ο μεγαλύτερος προμηθευτής λιπασμάτων στον κόσμο
Η αναταραχή που προκλήθηκε από τον πόλεμο στο Ιράν αποκαλύπτει επίσης ένα διαρθρωτικό πρόβλημα που η Ευρώπη σέρνει εδώ και χρόνια: τη συνεχιζόμενη εξάρτησή της από τη Ρωσία ως προμηθευτή λιπασμάτων. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, περίπου το 22% των εισαγωγών λιπασμάτων της ΕΕ το 2025 εξακολουθούσε να προέρχεται από τη Ρωσία - αξίας 1,3 δισεκατομμυρίων ευρώ μόνο το πρώτο εξάμηνο του έτους. Η Ρωσία εξήγαγε συνολικά 45 εκατομμύρια τόνους λιπασμάτων το 2025, γεγονός που την καθιστά τον μεγαλύτερο προμηθευτή παγκοσμίως.
Η Ανατολική Ευρώπη εξαρτάται από τα ρωσικά λιπάσματα
Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είναι ιδιαίτερα εξαρτημένες. Η Πολωνία - μία από τις μεγαλύτερες γεωργικές χώρες της ΕΕ - εισήγαγε επί χρόνια σημαντικές ποσότητες ρωσικών προϊόντων, παρά τον εγχώριο παραγωγό της Grupa Azoty. Οι χώρες της Βαλτικής και η Βουλγαρία κάλυπταν επίσης μέρος των αναγκών τους από τη Ρωσία.
Ωστόσο, οι έμποροι στη Δυτική Ευρώπη στρέφονται πλέον και πάλι στις ρωσικές εναλλακτικές λύσεις, όταν οι προμήθειες από το Κατάρ και άλλα κράτη του Κόλπου παραπαίουν. Αυτό ανεβάζει επίσης τις τιμές, εν μέρει επειδή οι ειδικοί δασμοί της ΕΕ ισχύουν πλέον για τα ρωσικά και τα λευκορωσικά λιπάσματα.
Η ΕΕ επιβάλλει αυτούς τους ειδικούς δασμούς στα ρωσικά και τα λευκορωσικά λιπάσματα από τον Ιούλιο του 2025. Εκτός από τον υφιστάμενο κατ' αξίαν δασμό του 6,5%, υπάρχει επίσης ένας κλιμακωτός δασμός όγκου, ο οποίος πρόκειται να αυξηθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Παράλληλα, τον Φεβρουάριο του 2026 η Κομισιόν πρότεινε την προσωρινή αναστολή των γενικών δασμών σε άλλες χώρες, προκειμένου να διευκολυνθεί η εισαγωγή εναλλακτικών προϊόντων από τη Βόρεια Αφρική και τις ΗΠΑ.
Ο Τομπίας Γκολντσμιντ (Πράσινοι), υπουργός Ενεργειακής Μετάβασης και Περιβάλλοντος του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν, ζητά συνεπώς συνέπειες. Μίλησε στο Γερμανικό Πρακτορείο Τύπου υπέρ ενός αποτελεσματικού ευρωπαϊκού καθεστώτος κυρώσεων χωρίς κερκόπορτα. Αυτό θα μείωνε την εξάρτηση από τη Ρωσία και θα ενίσχυε τη διατροφική κυριαρχία της Ευρώπης.
Τα γερμανικά εργοστάσια λιπασμάτων εξαρτώνται από το ρωσικό φυσικό αέριο
Ωστόσο, η Γερμανία εξαρτάται επίσης από τη Ρωσία λόγω των συνεπειών της ενεργειακής μετάβασης. Ο αγρότης Χένσκε περιγράφει με νηφαλιότητα το διαρθρωτικό δίλημμα: «Έχουμε εργοστάσια λιπασμάτων στη Γερμανία, αλλά απλά κλείνουν, επειδή δεν μπορούν πλέον να λειτουργήσουν οικονομικά χωρίς ρωσικό αέριο». Επιπλέον, η Ρωσία πωλεί τα λιπάσματά της εδώ και χρόνια σε τιμές που οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές απλώς δεν μπορούν να ανταγωνιστούν.
Ερωτηθείς από το Euronews, ο Μάρτιν Μέι, διευθύνων σύμβουλος της Γερμανικής Ένωσης Αγροτικής Βιομηχανίας (IVA), προειδοποιεί ως εκ τούτου ρητά για τον κίνδυνο να κλείσουν οριστικά οι εγχώριες μονάδες παραγωγής - με συνέπειες όχι μόνο για την ασφάλεια του εφοδιασμού, αλλά και για το κλιματικό αποτύπωμα, καθώς οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές παράγουν σύμφωνα με πολύ αυστηρότερα περιβαλλοντικά και κλιματικά πρότυπα από τους Ρώσους ανταγωνιστές τους.
Ωστόσο, πολλοί αγρότες δεν έχουν την πολυτέλεια να αναρωτηθούν από πού προέρχεται το λίπασμά τους. Ο Κρέμερ-Σίλινγκς λέει ανοιχτά: «Αγοράζω το λίπασμά μου από τον συνεταιρισμό και το φορτώνουν στο ρυμουλκό μου. Δεν ξέρω από πού προέρχεται». Το συγκρίνει με τα φάρμακα: «Ποιος ρωτάει αν η ταμπλέτα του προέρχεται από την Ινδία ή την Κίνα; Χρειάζεσαι το λίπασμα όταν το χρειάζονται τα χωράφια».
Η εγχώρια παραγωγή λιπασμάτων υπό πίεση
Για την IVA, αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της κρίσης. «Η ισχυρή εγχώρια παραγωγή λιπασμάτων είναι ο κύριος πυλώνας για την ασφάλεια του εφοδιασμού και τη σταθερότητα των τιμών», λέει ο διευθύνων σύμβουλος Μέι. Μόνο οι γερμανικές εγκαταστάσεις παραγωγής μπορούν να καλύψουν ένα μεγάλο μέρος της εγχώριας ζήτησης για ορυκτά λιπάσματα.
Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο ο κλάδος ανησυχεί για τις πολιτικές αποφάσεις στην Ευρώπη. Ο Μέι προειδοποιεί ότι η σχεδιαζόμενη αναστολή του μηχανισμού προσαρμογής των συνόρων CO2 CBAM θέτει υπό αμφισβήτηση τους κεντρικούς όρους-πλαίσιο και θέτει σε κίνδυνο το μέλλον της ευρωπαϊκής παραγωγής.
Περισσότερο από ένα απλό σοκ τιμών
Η Ομοσπονδία Γερμανικών Βιομηχανιών (BDI) προειδοποιεί επίσης για μια ακόμη διάσταση της κρίσης: την πιθανή απώλεια θείου και άλλων πρώτων υλών από την περιοχή του Κόλπου, τα οποία αποτελούν υποπροϊόντα της παραγωγής φυσικού αερίου και είναι σημαντικά για την παραγωγή λιπασμάτων. Εάν η κλιμάκωση στο Ιράν συνεχιστεί, αυτό δεν θα έχει συνέπειες μόνο για την Ευρώπη. Η επισιτιστική ασφάλεια στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή θα μπορούσε επίσης να βρεθεί υπό πίεση - με πιθανές επιπτώσεις στη μετανάστευση και την περιφερειακή σταθερότητα.