Ο Τραμπ υπογράφει τη συμφωνία-πλαίσιο στις Βερσαλλίες και ο Πεζεσκιανί στην Τεχεράνη, για επανέναρξη στα Στενά του Ορμούζ και 60 ημέρες νέων συνομιλιών, με όρους που ευνοούν την Τεχεράνη.
Η συμφωνία-πλαίσιο μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για την επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ και την επιστροφή των δύο αντιπάλων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης υπεγράφη την Τετάρτη, εν μέσω αντικρουόμενων αναφορών και αυξανόμενης σύγχυσης γύρω από το περιεχόμενό της.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Παρά την προηγούμενη ανακοίνωση ότι η συμφωνία θα υπογραφόταν σε τελετή στην Ελβετία την Παρασκευή, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε ένα έντυπο αντίγραφο της συμφωνίας κατά τη διάρκεια δείπνου με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν στο παλάτι των Βερσαλλιών.
Στην Τεχεράνη, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν υπέγραψε επίσης το έγγραφο την Τετάρτη, σύμφωνα με το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων IRNA, το οποίο δημοσίευσε φωτογραφία όπου τον δείχνει να κρατά τη συμφωνία με την υπογραφή του δίπλα σε εκείνη του Τραμπ.
Πέρα από τα νέα έσοδα από το πετρέλαιο για το Ιράν, οι δύο πλευρές φαίνεται να επιστρέφουν στο σημείο όπου βρίσκονταν στις αρχές του έτους, πριν από την επέμβαση του Ισραήλ και των ΗΠΑ που προκάλεσε ιρανικές επιθέσεις σε γειτονικές χώρες, οι οποίες άφησαν πίσω τους χιλιάδες νεκρούς σε όλη την περιοχή, προκάλεσαν μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση και κλόνισαν την παγκόσμια οικονομία.
Το Ιράν και οι ΗΠΑ θα εισέλθουν τώρα σε περίοδο διαπραγματεύσεων 60 ημερών, με το ερώτημα να αιωρείται αν ο Τραμπ μπορεί να αποσπάσει μια καλύτερη συμφωνία για τις ΗΠΑ από την πυρηνική συμφωνία του 2015, την οποία είχε ακυρώσει πριν από οκτώ χρόνια.
Την ίδια ώρα, η Τεχεράνη έχει ήδη εξασφαλίσει σημαντικές παραχωρήσεις υπέρ της, καθώς η Ισλαμική Δημοκρατία φέρεται να απέσπασε ακόμη μία ενίσχυση για τα ταμεία της με τη μορφή ταμείου ανοικοδόμησης ύψους 300 δισ. δολαρίων.
Ακολουθεί τι πρέπει να γνωρίζουμε, με βάση τις λεπτομέρειες που έδωσαν στη δημοσιότητα Αμερικανοί αξιωματούχοι, τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης και ανεξάρτητες αναλύσεις που συγκρίνουν τα διαθέσιμα έγγραφα και τις δηλώσεις των δύο πλευρών.
Ούτε η Ουάσινγκτον ούτε η Τεχεράνη έχουν δημοσιοποιήσει επισήμως το κείμενο της συμφωνίας, ενώ πολλά μέσα ενημέρωσης έχουν δημοσιεύσει αυτό που φαίνεται να είναι διαρροές της· το ISW-CTP προειδοποίησε ότι η αξιολόγησή του βασίζεται σε αυτά τα ανεπίσημα αντίγραφα.
Ποιος κερδίζει περισσότερα;
Το διαρρεύσαν κείμενο της συμφωνίας, εφόσον είναι ακριβές, υποδηλώνει ότι η Τεχεράνη βγαίνει από τη σύγκρουση σε ισχυρότερη στρατηγική θέση από ό,τι θα άφηνε να εννοηθεί ο τρόπος που πλαισιώνεται η συμφωνία, σύμφωνα με την τελευταία ανάλυση της δεξαμενής σκέψης Ινστιτούτο Μελέτης του Πολέμου (ISW).
Το ISW αναφέρει ότι οι όροι που μεταδίδονται θα προσφέρουν στο Ιράν σημαντική οικονομική ανάσα, την οποία πιθανότατα θα αξιοποιήσει για να ανασυγκροτήσει τα προγράμματα πυραύλων, μη επανδρωμένων αεροσκαφών και πυρηνικής ενέργειας, καθώς και το περιφερειακό δίκτυο των πληρεξουσίων του.
Η δεξαμενή σκέψης σημείωσε ότι δεν έχει διαπιστώσει καμία ένδειξη πως οι Ιρανοί λήπτες αποφάσεων είναι διατεθειμένοι να κάνουν παραχωρήσεις στα πυρηνικά ζητήματα που θα πρέπει να διευθετηθούν σε οποιαδήποτε τελική συμφωνία, παρά την προοπτική περαιτέρω οικονομικής ανακούφισης που θα συνδέεται με την επίτευξή της.
Ιρανοί αξιωματούχοι και τα κρατικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό τη συμφωνία ως νίκη που κατοχυρώνει τις στρατιωτικές επιτυχίες του Ιράν.
Το αγγλόφωνο δίκτυο του Ιράν Press TV υποστήριξε την Τρίτη ότι το υπογεγραμμένο μνημόνιο αποτελεί «την πολιτική κωδικοποίηση μιας πραγματικότητας του πεδίου της μάχης», σύμφωνα με το ISW.
Το πετρέλαιο ξαναρχίζει να ρέει
Στο πλαίσιο της συμφωνίας, το Στενό του Ορμούζ θα επαναλειτουργήσει και οι ΗΠΑ θα άρουν τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών, γεγονός που αναμένεται να πιέσει προς τα κάτω τις τιμές των καυσίμων.
Η διέλευση από τον θαλάσσιο δίαυλο θα είναι χωρίς διόδια για 60 ημέρες και η συμφωνία δεν αποκλείει την επιβολή τελών μετά το πέρας αυτής της περιόδου, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους που μίλησαν υπό τον όρο της ανωνυμίας για να αποκαλύψουν λεπτομέρειες του σχεδίου, το οποίο δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί επίσημα από την Ουάσινγκτον.
Το κλείσιμο του στενού από το Ιράν, μέσω του οποίου πριν από τον πόλεμο διέβαινε περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, αποδείχθηκε ίσως το ισχυρότερο όπλο του.
Η κίνηση αυτή εκτόξευσε τις παγκόσμιες τιμές της βενζίνης, έκανε ακριβότερα τα τρόφιμα και άλλα προϊόντα όπως τα λιπάσματα και προκάλεσε ανησυχίες για πιθανή κρίση στις αερομεταφορές ενόψει της θερινής περιόδου διακοπών.
Το ISW εκτίμησε ότι το Ιράν πιθανότατα θα επιχειρήσει να εκμεταλλευθεί τις ασαφείς διατυπώσεις της συμφωνίας, ώστε να διατηρήσει τον ουσιαστικό έλεγχο της ναυσιπλοΐας μέσω του στενού.
Η δεξαμενή σκέψης σημείωσε ότι το κείμενο, όπως αναφέρεται, δεν απαγορεύει ρητά στο Ιράν να «διαχειρίζεται» τον θαλάσσιο δίαυλο, κάτι που σημαίνει ότι η Τεχεράνη θα μπορούσε να συνεχίσει να απαιτεί από τα πλοία να χρησιμοποιούν το δικό της σύστημα διαχωρισμού θαλάσσιας κυκλοφορίας στα ιρανικά χωρικά ύδατα και να πληρώνουν τέλη στο ναυτικό σκέλος του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), ρύθμιση την οποία η Ουάσινγκτον έχει στο παρελθόν χαρακτηρίσει παράνομη και επιβάλει κυρώσεις.
Με τη συμφωνία σε ισχύ, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει επιβιώσει από την πιο σοβαρή μέχρι σήμερα προσπάθεια του Ισραήλ και των ΗΠΑ να ανατρέψουν το καθεστώς της, παρά τα εκκωφαντικά πρώτα πλήγματα του πολέμου, στα οποία σκοτώθηκαν ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και άλλα κορυφαία στελέχη.
Το Ιράν θα πουλά ελεύθερα πετρέλαιο και θα «αραιώσει» το ουράνιό του
Η συμφωνία αίρει άμεσα, χωρίς όμως να καταργεί, τις κυρώσεις που είχε επιβάλει ο Τραμπ στις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου, επιτρέποντας στην Τεχεράνη να πουλά ξανά το αργό της στις διεθνείς αγορές και αποκαθιστώντας μια πηγή εσόδων αξίας δισεκατομμυρίων.
Πέρυσι, η Τεχεράνη αποκόμισε εκτιμώμενα έσοδα 45 δισ. δολαρίων από τις πωλήσεις πετρελαίου. Ωστόσο είχε μόνο έναν μεγάλο αγοραστή, την Κίνα, και αναγκαζόταν να μεταφέρει το αργό της μέσω «σκιώδους» στόλου δεξαμενόπλοιων για να παρακάμπτει τις κυρώσεις, μειώνοντας έτσι τα κέρδη της. Υπό τον αποκλεισμό από τον Απρίλιο, οι εξαγωγές της σχεδόν είχαν σταματήσει.
Με την απαλλαγή από τις κυρώσεις, το Ιράν πιθανότατα θα μπορέσει να βρει περισσότερους πελάτες και να πουλά το πετρέλαιό του σε υψηλότερες τιμές.
Το σχέδιο συμφωνίας προβλέπει ότι το υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο του Ιράν θα «αραιωθεί» υπό την επίβλεψη της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ), χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις. Οι διαπραγματεύσεις για τυχόν άλλους περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης βρίσκονται ακόμη μπροστά.
Ο Τραμπ αποσύρθηκε από προηγούμενη πυρηνική συμφωνία με τις παγκόσμιες δυνάμεις, επικρίνοντάς την ότι προσέφερε τεράστια οικονομικά οφέλη στο Ιράν. Η προσωρινή συμφωνία προβλέπει ακόμη πιο γενναία κίνητρα, εάν το Ιράν καταλήξει σε νέα πυρηνική συμφωνία.
Ένα από αυτά είναι η σταδιακή άρση όλων των διεθνών κυρώσεων, κάτι που φαίνεται να πηγαίνει πέρα από τη συμφωνία του 2015. Εκείνη η συμφωνία ήρε τα εμπάργκο που συνδέονταν με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, αλλά άφησε σε ισχύ άλλες κυρώσεις για αυτό που οι ΗΠΑ κατήγγειλαν ως στήριξη της Τεχεράνης στην τρομοκρατία και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η ενδιάμεση συμφωνία προβλέπει επίσης τη δημιουργία ταμείου 300 δισ. δολαρίων για την ανοικοδόμηση μετά τον πόλεμο. Δεν είναι σαφές από πού θα προέλθουν αυτά τα χρήματα, με τον Τραμπ να δηλώνει ότι μέχρι στιγμής οι ΗΠΑ δεν θα συνεισφέρουν.
Για να γίνει αντιληπτό το έκτακτο μέγεθος του ταμείου, η Παγκόσμια Τράπεζα εκτιμά ότι η Συρία, μετά από 13 χρόνια εμφυλίου πολέμου, χρειάζεται 215 δισ. δολάρια για την ανοικοδόμησή της. Η Λωρίδα της Γάζας, που έχει σε μεγάλο βαθμό ισοπεδωθεί σε δύο χρόνια πολέμου Ισραήλ-Χαμάς, χρειάζεται 53 δισ. δολάρια.
Η συμφωνία προβλέπει επίσης την αποδέσμευση δισεκατομμυρίων σε ιρανικά περιουσιακά στοιχεία που παραμένουν παγωμένα στο εξωτερικό, μέσω διαδικασίας που θα καθορίσουν οι δύο πλευρές, σύμφωνα με το κείμενο που παρείχαν Αμερικανοί αξιωματούχοι.
Το ISW εκτίμησε ακόμη ότι το Ιράν έχει δομήσει τη συμφωνία ειδικά έτσι ώστε να περιορίσει τη δυνατότητα της Ουάσινγκτον να επιβάλει εκ νέου πιέσεις κατά τη διάρκεια της περιόδου διαπραγματεύσεων των 60 ημερών, καθιστώντας δυσκολότερο για τις ΗΠΑ να αποσπάσουν περαιτέρω παραχωρήσεις πριν από την επίτευξη τελικής συμφωνίας.
Οι ιρανικοί πύραυλοι και η στήριξη προς τους πληρεξουσίους εκτός διαπραγμάτευσης
Η κυβέρνηση Τραμπ είχε επανειλημμένα δηλώσει ότι στόχοι του πολέμου ήταν να «εξαλείψει» το πυραυλικό οπλοστάσιο του Ιράν, να «διακόψει τη στήριξή του» σε ένοπλους πληρεξουσίους στην περιοχή, να «εξοντώσει το ναυτικό του» και να διασφαλίσει ότι δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο.
Εκτιμάται ότι οι επτά εβδομάδες βομβαρδισμών από ΗΠΑ και Ισραήλ προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο πυραυλικό οπλοστάσιο και τις εγκαταστάσεις παραγωγής του Ιράν, καθώς και σε άλλα τμήματα των ενόπλων δυνάμεών του.
Το εύρος των ζημιών δεν είναι γνωστό και το Ιράν συνέχισε να βάλλει κατά του Ισραήλ ακόμη και την περασμένη εβδομάδα. Παράλληλα, οι σχέσεις του με τους ένοπλους πληρεξουσίους του, τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, τους Χούθι στην Υεμένη, τη Χαμάς στη Γάζα και τις σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, φαίνεται να παραμένουν εξίσου ισχυρές.
Ούτε το πυραυλικό οπλοστάσιο ούτε η στήριξη του Ιράν προς τους συμμάχους του φαίνεται να αποτελούν αντικείμενο των επερχόμενων διαπραγματεύσεων.
Οι σχέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ σε δοκιμασία
Η συμφωνία προβλέπει τον τερματισμό του πολέμου στον Λίβανο, όπου το Ισραήλ μάχεται τη Χεζμπολάχ.
Ωστόσο, το Ισραήλ και η Χεζμπολάχ δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη στη συμφωνία. Το Ιράν επιμένει ότι το Ισραήλ πρέπει να αποσυρθεί από τη μεγάλη λωρίδα του νότιου Λιβάνου που κατέχει, αλλά η ενδιάμεση συμφωνία δεν το απαιτεί ρητά και απλώς διασφαλίζει την «εδαφική ακεραιότητα» του Λιβάνου.
Το ISW αναφέρει ότι η Τεχεράνη ερμηνεύει τη ρήτρα που απαιτεί κατάπαυση του πυρός «σε όλα τα μέτωπα» ως υποχρέωση του Ισραήλ να σταματήσει τις επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ και να αποσυρθεί πλήρως από τον Λίβανο, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ιρανικής προσπάθειας να διασώσει τη Χεζμπολάχ, εξασφαλίζοντας αυτό που το ινστιτούτο περιγράφει ως ισραηλινή συνθηκολόγηση στον Λίβανο.
Το Ισραήλ έχει δεσμευθεί να διατηρήσει στρατεύματα στον Λίβανο, ενώ η Χεζμπολάχ δηλώνει ότι είναι αποφασισμένη να αντιστέκεται στο Ισραήλ «μέχρι να επιτευχθεί πλήρης αποχώρηση». Οι συγκρούσεις μεταξύ των δύο πλευρών θα μπορούσαν να τινάξουν τη συμφωνία στον αέρα, αν η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη δεν καταφέρουν να συγκρατήσουν τους αντίστοιχους συμμάχους τους.
Το Ισραήλ αποκλείστηκε από τις διαπραγματεύσεις με το Ιράν και Ισραηλινοί από όλο το πολιτικό φάσμα έχουν χαρακτηρίσει τη συμφωνία καταστροφική, στρέφοντας την οργή τους κατά του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου.
Οι εντάσεις μεταξύ Τραμπ και Νετανιάχου έχουν κατά καιρούς βγει στη δημοσιότητα, μεταξύ άλλων όταν ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε τον Ισραηλινό ηγέτη «τρελό».
Στη σύνοδο της G7 στη Γαλλία αυτή την εβδομάδα, ο Τραμπ δήλωσε ότι ο Νετανιάχου «πρέπει να είναι πιο υπεύθυνος σε σχέση με τον Λίβανο».
Ο Νετανιάχου βρίσκεται σε επισφαλή θέση ενόψει των εθνικών εκλογών αργότερα φέτος. Η σχέση του με τον Τραμπ ενδέχεται να απαιτήσει τον περιορισμό της στρατιωτικής εκστρατείας στον Λίβανο, η οποία απολαμβάνει ευρείας λαϊκής στήριξης στο Ισραήλ.
Πολλά θα κριθούν από την τελική συμφωνία
Η συμφωνία του 2015, που διαπραγματεύτηκε η κυβέρνηση Ομπάμα, επέβαλε αυστηρούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν για 15 χρόνια.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το Ιράν μπορούσε να εμπλουτίζει ουράνιο μόνο σε χαμηλά επίπεδα, πολύ κάτω από αυτό που απαιτείται για την κατασκευή όπλου.
Επιτρεπόταν να αποθηκεύει μόνο 300 κιλά από το υλικό και έπρεπε να μειώσει δραστικά τον αριθμό των φυγοκεντρητών που πραγματοποιούσαν τον εμπλουτισμό. Το πρόγραμμα τέθηκε επίσης υπό αυστηρότερους ελέγχους από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας.
Μία από τις βασικές επικρίσεις ήταν το χρονικό όριο των 15 ετών, μετά το οποίο, όπως υποστήριζαν οι επικριτές, το Ιράν θα μπορούσε γρήγορα να αυξήσει την ικανότητά του να παράγει βόμβα. Το Ιράν επιμένει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα έχει ειρηνικούς σκοπούς.
Κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν οι ΗΠΑ θα μπορέσουν να εξασφαλίσουν αυστηρότερους, μακροπρόθεσμους περιορισμούς.