Η Βαλτική θάλασσα γεμάτη δικλοφενάκη: Ερευνητές προσπαθούν να περιορίσουν τη φαρμακευτική ρύπανση

Η Βαλτική Θάλασσα, μια εσωτερική θάλασσα που περιβάλλεται από εννέα χώρες στο βορειοανατολικό τμήμα της Ευρώπης, είναι μία από τις πιο ρυπασμένες θάλασσες στον κόσμο.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Κουβαλά την κληρονομιά δεκαετιών ρύπανσης: χιλιάδες τόνοι χημικών πυρομαχικών και άλλου πολεμικού υλικού απορρίφθηκαν στα νερά της μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σήμερα, τα μικροπλαστικά, οι βιομηχανικές χημικές ουσίες και τα αγροτικά απόβλητα προσθέτουν ακόμη μεγαλύτερη πίεση σε ένα οικοσύστημα που είναι ιδιαίτερα ευάλωτο λόγω του ημι-κλειστού χαρακτήρα του.

Οι ερευνητές από τέσσερις διαφορετικές χώρες – τη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Λιθουανία και τη Λετονία – εστιάζουν στη φαρμακευτική ρύπανση, υποστηρίζοντας ότι το φαρμακευτικό πρόβλημα της Βαλτικής δεν μπορεί να λυθεί αποκλειστικά στην ακτογραμμή.

«Δεν είναι μόνο θέμα επεξεργασίας λυμάτων», δήλωσε στην Euronews η Marmar Nekoro, ερευνήτρια στη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ουψάλας στη Σουηδία. «Πρέπει να εξετάσουμε όλον τον υπόλοιπο κύκλο ζωής».

Ένα μέρος της φαρμακευτικής ρύπανσης μπορεί να προληφθεί πολύ νωρίτερα, όταν συνταγογραφείται ένα φάρμακο, όταν ο ασθενής αποφασίζει αν και πώς θα το πάρει και όταν ένα αχρησιμοποίητο κουτί επιστρέφεται σε φαρμακείο αντί να πετιέται.

Η προσέγγιση αυτή δεν σημαίνει ότι ζητείται από τους ασθενείς να σταματήσουν να λαμβάνουν τα φάρμακα που χρειάζονται. Αντίθετα, οι ερευνητές λένε ότι οι γιατροί θα μπορούσαν να λαμβάνουν υπόψη τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο όταν επιλέγουν ανάμεσα σε φάρμακα, ενώ ασθενείς και συστήματα υγείας θα μπορούσαν να κάνουν περισσότερα ώστε να αποτρέπουν την είσοδο αχρησιμοποίητων φαρμάκων στο περιβάλλον.

Ένα από τα φάρμακα που παρακολουθούν οι ερευνητές είναι η δικλοφενάκη, ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο αντιφλεγμονώδες αναλγητικό, που έχει ανιχνευθεί σε υδάτινα οικοσυστήματα. Σύμφωνα με την Kristina Garuolienė, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βίλνιους, μπορεί να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες θα μπορούσαν να εξεταστούν εναλλακτικά φάρμακα.

«Αυτό μας οδηγεί στην ορθολογική συνταγογράφηση· όταν οι γιατροί συνταγογραφούν ένα φάρμακο, πρέπει να σκέφτονται και ποιο φάρμακο δεν είναι επικίνδυνο για το περιβάλλον», είπε στο Euronews.

Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα επίκαιρο στη Βαλτική Θάλασσα, μια εσωτερική θάλασσα που περιβάλλεται από εννέα χώρες στο βορειοανατολικό τμήμα της Ευρώπης. Πρόκειται για μία από τις πιο ρυπασμένες θάλασσες στον κόσμο και είναι ιδιαίτερα ευάλωτη λόγω του ημι-κλειστού χαρακτήρα της.

Το τίμημα της ρύπανσης

Τα φαρμακευτικά προϊόντα εισέρχονται στη Βαλτική Θάλασσα μέσω πολλών οδών, μεταξύ των οποίων τα λύματα από κατοικίες και νοσοκομεία, οι απορρίψεις από μονάδες παραγωγής φαρμάκων και η απορροή από τη γεωργία και άλλες χερσαίες πηγές. Συνεισφορά μπορεί να έχουν και τα ζώα συντροφιάς, όταν τα περιττώματά τους δεν συλλέγονται και δεν απορρίπτονται σωστά.

Μόνο οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων εκτιμάται ότι απορρίπτουν περίπου 1.800 τόνους φαρμακευτικών ουσιών στη Βαλτική κάθε χρόνο, σύμφωνα με μια δεκαετίας έκθεση (πηγή στα Αγγλικά) της UNESCO και της Baltic Marine Environment Protection Commission. Οι περισσότερες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων δεν έχουν ακόμη (πηγή στα Αγγλικά) εξοπλιστεί με ένα τέταρτο στάδιο επεξεργασίας ειδικά σχεδιασμένο για την απομάκρυνση φαρμακευτικών ρύπων.

«Όταν λαμβάνετε φάρμακα, τα παίρνετε ως ασθενής, αλλά ο οργανισμός σας δεν απορροφά ολόκληρο το φάρμακο· μέρος του, ή και μεγάλο μέρος του, αποβάλλεται», εξήγησε στην Euronews η Marmar Nekoro, ερευνήτρια στη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ουψάλας στη Σουηδία.

Από τη στιγμή που τα φάρμακα φτάνουν στη θάλασσα, μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Η καρβαμαζεπίνη, ένα φάρμακο που χορηγείται με ιατρική συνταγή για την επιληψία, τον νευροπαθητικό πόνο και τη διπολική διαταραχή, έχει ανιχνευθεί επανειλημμένα σε όλη τη Βαλτική.

«Χρειάζονται σχεδόν τριάμισι χρόνια για να αποικοδομηθεί κατά το ήμισυ», ανέφερε η Nekoro. «Άρα η αποικοδόμηση είναι πολύ, πολύ αργή», κάτι που οδηγεί σε συσσώρευση της ουσίας.

Η κύρια ανησυχία δεν είναι ότι οι άνθρωποι θα υποστούν βλάβη απλώς κολυμπώντας στο νερό, σύμφωνα με τον Björn Wettermark, καθηγητή φαρμακοεπιδημιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλας, που συντονίζει το έργο, πέρα από τον κίνδυνο ανάπτυξης αντοχής σε αντιβιοτικά ή άλλα αντιμικροβιακά.

Αντίθετα, οι ερευνητές ανησυχούν για τις επιπτώσεις στους οργανισμούς που ζουν στη θάλασσα και δεν αποτελούν στόχο των φαρμάκων. Οι φαρμακευτικές ουσίες μπορούν να επηρεάσουν την άγρια ζωή και να συμβάλουν στο ευρύτερο πρόβλημα της αντοχής στα αντιμικροβιακά.

Ψάρια, βάτραχοι και άλλα είδη μπορεί να εμφανίσουν θηλυκοποίηση λόγω συνθετικών οιστρογόνων, με πιθανές επιπτώσεις σε ολόκληρους πληθυσμούς. Το μπλε μύδι της Βαλτικής, Mytilus edulis, ένα είδος-κλειδί του οικοσυστήματος επειδή φιλτράρει το νερό, μπορεί να έχει λιγότερη διαθέσιμη ενέργεια για τον φυσιολογικό μεταβολισμό και την ανάπτυξη όταν εκτίθεται σε ορισμένα αναλγητικά.

Αλλαγές στους πληθυσμούς των μυδιών μπορεί να ασκήσουν επιπρόσθετη πίεση σε ένα οικοσύστημα που ήδη επηρεάζεται από φάρμακα και άλλους ρύπους, καθώς και από τον ευτροφισμό, τη διαδικασία κατά την οποία ένα υδάτινο σώμα εμπλουτίζεται υπερβολικά με θρεπτικά συστατικά, οδηγώντας σε ραγδαία ανάπτυξη φυτών και φυκιών που εξαντλούν το διαλυμένο οξυγόνο.

Συνταγογράφηση των κατάλληλων φαρμάκων

Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές εξετάζουν πώς μπορεί να βελτιωθεί ο τρόπος με τον οποίο συνταγογραφούνται και χρησιμοποιούνται τα φάρμακα, ως έναν από τους τρόπους περιορισμού της ρύπανσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ζητείται από τους ασθενείς να σταματήσουν να λαμβάνουν τα φάρμακα που χρειάζονται. Αντίθετα, οι ερευνητές λένε ότι όταν υπάρχουν πολλές κλινικά κατάλληλες επιλογές, ο περιβαλλοντικός αντίκτυπος μπορεί να αποτελέσει έναν ακόμη παράγοντα στην επιλογή.

«Γνωρίζουμε από πολλές μελέτες εδώ και καιρό ότι δεν συνταγογραφούνται πάντα τα καλύτερα φάρμακα, ούτε από την άποψη της κλινικής τους αποτελεσματικότητας, ή ότι έχουμε μια υπερκατανάλωση που είναι περιττή», δήλωσε ο Wettermark.

«Άρα υπάρχουν πολλές καταστάσεις win-win, βελτιώνοντας καταρχάς τη συνταγογράφηση και τη χρήση των φαρμάκων, αλλά πιθανότατα χρειάζονται και τα δύο για να υπάρξει επίδραση στο περιβάλλον».

Ωστόσο, η αλλαγή των πρακτικών συνταγογράφησης δεν είναι απλώς θέμα να πεις στους γιατρούς να επιλέγουν πιο “πράσινα” φάρμακα.

Μια πρόσφατη μελέτη (πηγή στα Αγγλικά) για περιβαλλοντικά υπεύθυνη συνταγογράφηση στη Σουηδία διαπίστωσε ότι οι γιατροί χρειάζονται πιο στοχευμένη εκπαίδευση και καλύτερη πρόσβαση σε περιβαλλοντικές πληροφορίες σχετικά με τα φάρμακα.

Επιστροφή αχρησιμοποίητων φαρμάκων

Αχρησιμοποίητα φάρμακα μπορούν επίσης να καταλήξουν στο περιβάλλον όταν πετιούνται στα οικιακά απορρίμματα, όταν χύνονται στους νεροχύτες ή όταν τραβιούνται στη λεκάνη της τουαλέτας.

Στη Λιθουανία, όπως ανέφερε η Garuolienė, η ευαισθητοποίηση για την επιστροφή αχρησιμοποίητων φαρμάκων στα φαρμακεία έχει αυξηθεί.

«Κάθε χρόνο, οι άνθρωποι επιστρέφουν όλο και περισσότερα φάρμακα στα φαρμακεία», είπε, προσθέτοντας ότι στη Λιθουανία υπάρχουν κανόνες που διέπουν τον τρόπο επιστροφής των φαρμάκων.

Πρόκειται για μια θετική εξέλιξη, πρόσθεσε, επειδή σημαίνει ότι είναι λιγότερο πιθανό οι άνθρωποι να πετούν τα φάρμακα ή να τα ρίχνουν στην τουαλέτα.

Ωστόσο, αυτό εγείρει ένα ακόμη ερώτημα: γιατί τα φάρμακα έμειναν αχρησιμοποίητα εξαρχής;

«Πιθανότατα δεν τα χρησιμοποιούν [τα φάρμακα] όπως συνταγογραφήθηκαν ή ίσως οι γιατροί μας συνταγογραφούν πάρα πολλά φάρμακα και ορισμένα από αυτά δεν είναι απαραίτητα», είπε.

Στόχος των ερευνητών είναι, τελικά, να ξεπεράσουν τις μεμονωμένες αποφάσεις συνταγογράφησης και να σχηματίσουν μια ευρύτερη εικόνα για το πώς μπορεί να μειωθεί η φαρμακευτική ρύπανση σε ολόκληρη την περιοχή της Βαλτικής.