Εργαστήρια στο Ουζμπεκιστάν διδάσκουν σε νέους παραδοσιακές τέχνες, προσαρμόζοντάς τες σε νέα γούστα και ευκαιρίες.
Ένα εργαστήριο μπορεί να λειτουργεί ως σχολική αίθουσα, χώρος εργασίας και οικογενειακό αρχείο. Στην Ουζμπεκιστάν, οι παραδοσιακές τέχνες συχνά μαθαίνονται μέσα από στενή συνεργασία με έμπειρους μάστορες, με τεχνικές που περνούν από γονείς και παππούδες στις νεότερες γενιές.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η διαδικασία μπορεί να διαρκέσει χρόνια. Οι μαθητευόμενοι ξεκινούν με απλές δουλειές και σταδιακά μαθαίνουν να χειρίζονται υλικά, εργαλεία, σχέδια και τεχνικές. Σε ορισμένες οικογένειες, η ίδια η τέχνη συνεχίζεται εδώ και πολλές γενιές. Για άλλους, τα εργαστήρια έχουν εξελιχθεί σε χώρους όπου οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν ένα επάγγελμα και να εξασφαλίσουν το εισόδημά τους.
Ξυλογλύπτης πέμπτης γενιάς στη Φεργκάνα
Στην περιοχή Φουρκάτ της περιφέρειας Φεργκάνα, ο ξυλογλύπτης Μουχαμάνταλι Γιουνούσοφ συνεχίζει μια οικογενειακή παράδοση που, όπως λέει, φτάνει πέντε γενιές πίσω.
Άρχισε να δουλεύει μόνος του σε ηλικία 15 ετών και αργότερα φοίτησε σε επαγγελματικές σχολές, εξελίσσοντας τις δεξιότητές του. Σήμερα, οι γιοι του ασχολούνται με τον ίδιο κλάδο, αποτελώντας την έκτη γενιά τεχνιτών στην οικογένεια, ενώ και τα εγγόνια του μαθαίνουν την τέχνη.
Ο Γιουνούσοφ λέει ότι στο εργαστήριό του έχουν εκπαιδευτεί περισσότερα από 2.000 άτομα. Πολλοί έχουν συνεργαστεί μαζί του σε έργα διακοσμητικής ξυλογλυπτικής και στην κατασκευή παραδοσιακών ayvon, υπαίθριων βεραντών με σκαλιστά ξύλινα στοιχεία.
Για τον Γιουνούσοφ, η πορεία προς την ιδιότητα του μάστορα ξεκινά με υπομονή και επιμονή. Μικρές επιφάνειες ενός σκαλίσματος μπορεί να χρειαστούν ολόκληρη μέρα για να ολοκληρωθούν. Μεγαλύτερα κομμάτια απαιτούν εβδομάδες δουλειάς, καθώς τα σχέδια σκαλίζονται στο χέρι με λεπτά σκαρπέλα, γνωστά ως "naqshqalam".
Και το ίδιο το ξύλο χρειάζεται προετοιμασία. Ξύλο καρυδιάς, φτελιάς, μουριάς και πλατάνου μπορεί να μουλιάζει στο νερό για έξι μήνες ή και περισσότερο, πριν στεγνώσει και επεξεργαστεί. Στη συνέχεια κόβεται σε σανίδες, ξαναστεγνώνει και διαμορφώνεται ανάλογα με το τελικό αντικείμενο, είτε πρόκειται για πύλη, κολόνα, πόρτα ή παραδοσιακή ξύλινη εξέδρα.
Στο εργαστήριο εργάζονται σήμερα σχεδόν 100 μαθητευόμενοι.
Ο Γιουνούσοφ λέει ότι τα σχέδια περιλαμβάνουν γεωμετρικά και ισλαμικά μοτίβα, με διαφορετικές μορφές να φέρουν διαφορετικά νοήματα. Δουλεύει σε αυτό που ο ίδιος περιγράφει ως στιλ Φεργκάνα, μία από τις πέντε βασικές τοπικές παραδόσεις ουζμπεκικής χειροτεχνίας, μαζί με τα στιλ Τασκένδης, Σαμαρκάνδης, Μπουχάρας και Χορεζμ.
Για εκείνον, τα πιο πολύτιμα έργα είναι εκείνα που έχουν σχεδιαστεί για να αντέξουν γενιές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει για αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως τα ayvon και οι πύλες, που μπορούν να παραμείνουν τμήμα ενός κτιρίου για δεκαετίες ή και αιώνες. Έτσι, η δουλειά ενός μάστορα και των μαθητευομένων του μπορεί να γίνει κομμάτι της υλικής ιστορίας ενός τόπου.
Η τεχνολογία έχει επίσης μπει στο εργαστήριο. Ο Γιουνούσοφ λέει ότι η τεχνητή νοημοσύνη τον έχει βοηθήσει να εντοπίσει αναφορές σε σχέδια και τεχνικές που με τον χρόνο είχαν αρχίσει να ξεχνιούνται, προσφέροντας νέες πηγές έμπνευσης.
Ένα εργαστήριο που δημιουργεί θέσεις για γυναίκες
Σε ένα άλλο εργαστήριο στη Φεργκάνα, οι παραδοσιακές τέχνες χρησιμοποιούνται επίσης ως πηγή απασχόλησης.
Η Σαντοκάτ Μιρζαγιέβα διευθύνει ένα κέντρο χειροτεχνίας και εκπαιδευτικό φορέα, όπου γυναίκες και κορίτσια μπορούν να μάθουν διάφορες τέχνες και παράλληλα να λάβουν στήριξη για να βρουν δουλειά.
Το κέντρο έχει εκπαιδεύσει περισσότερες από 500 γυναίκες και κορίτσια μέσα σε έξι χρόνια. Πάνω από 100 συνεργάζονται πλέον με την επιχείρηση, είτε από το σπίτι είτε ως μόνιμες εργαζόμενες.
Οι τεχνίτριες παράγουν περισσότερα από 100 είδη προϊόντων, όπως παραδοσιακές κούκλες, λαϊκά παιχνίδια, τσάντες, καλύμματα κεφαλής, χιτώνες chapan και άλλα ρούχα. Τα προϊόντα διατίθενται σε τουριστικά κέντρα, τοπικές αγορές και καταστήματα αφορολόγητων ειδών στο διεθνές αεροδρόμιο της Τασκένδης και εξάγονται σε χώρες της Κεντρικής Ασίας.
Για τη Μιρζαγιέβα, η διάσωση της παραδοσιακής τέχνης συνδέεται στενά με τη δημιουργία ευκαιριών για τις γυναίκες να αναπτύξουν πρακτικές δεξιότητες και να αποκτήσουν εισόδημα.
Τα προϊόντα κατασκευάζονται με φυσικά υλικά όπως μετάξι και βαμβάκι. Η παραδοσιακή κεντητική, τα ρούχα και τα μοτίβα παραμένουν στον πυρήνα των σχεδίων, ενώ οι μεμονωμένες παραγγελίες επιτρέπουν στους πελάτες να ζητούν νέα προϊόντα ή προσαρμογές.
Η αίθουσα εκθεμάτων φέρνει αυτές τις διαφορετικές μορφές τέχνης μαζί, δίνοντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να δουν τη δουλειά και τα υλικά συγκεντρωμένα σε έναν χώρο.
Επτά γενιές κεραμικής στην Τασκένδη
Τελικός σταθμός είναι η Τασκένδη, όπου η οικογένεια Ραχίμοφ ασχολείται με την κεραμική εδώ και επτά γενιές.
Για τον κεραμιστή Σόχρουχ Ραχίμοφ, η κληρονομιά αυτής της γνώσης συνοδεύεται από ευθύνη. Κάθε νέα γενιά πρέπει πρώτα να μάθει όσα προηγήθηκαν και στη συνέχεια να αναπτύξει τις δικές της ιδέες.
Η οικογένεια έχει τη δική της οπτική ταυτότητα, με συνδυασμό πράσινου και μαύρου που συνδέεται με την κεραμική της Τασκένδης. Ταυτόχρονα, ο Ραχίμοφ λέει ότι οι νεότεροι τεχνίτες χρειάζεται να πειραματιστούν με νέες φόρμες και προσεγγίσεις.
Περιγράφει τη δουλειά με τον πηλό ως διαδικασία συνεργασίας. Αντί να ελέγχει πλήρως το υλικό, ο τεχνίτης ανταποκρίνεται στον τρόπο που συμπεριφέρεται ο πηλός και σταδιακά τον καθοδηγεί προς το επιθυμητό σχήμα.
Η κεραμική της οικογένειας φέρει επίσης επιρροές από διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές. Χρώματα, στολίδια και σύμβολα μπορεί να έχουν ιδιαίτερα νοήματα, με λουλούδια, πουλιά και ψάρια να εμφανίζονται σε σχέδια που συνδέονται με ιδέες όπως ο παράδεισος, η ελευθερία, η ευτυχία και η ζωή.
Διεθνείς εκθέσεις και μπιενάλε έχουν δώσει στο εργαστήριο την ευκαιρία να συνεργαστεί με καλλιτέχνες από άλλες χώρες και να πειραματιστεί με σύγχρονες προσεγγίσεις, διατηρώντας παράλληλα τις παραδοσιακές τεχνικές.
Ωστόσο, η εκμάθηση της τέχνης παραμένει μακρά διαδικασία. Ο Ραχίμοφ λέει ότι οι νεαροί μαθητευόμενοι μπορεί να περάσουν χρόνια μαθαίνοντας πώς να φροντίζουν το εργαστήριο και να δουλεύουν με τα εργαλεία, πριν προχωρήσουν στην προετοιμασία του πηλού, των υαλωμάτων και των χρωμάτων και, τελικά, στη δημιουργία των δικών τους έργων.
Για εκείνον, η υπομονή είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που χρειάζονται για να συνεχιστεί η οικογενειακή παράδοση.
Μαθαίνοντας την τέχνη
Τα τρία εργαστήρια διαφέρουν ως προς τα υλικά και τις τεχνικές τους, αλλά έχουν κάτι κοινό στον τρόπο διδασκαλίας.
Ο Γιουνούσοφ λέει ότι ο πατέρας του πρώτα τον έμαθε να σκέφτεται, να μένει συγκεντρωμένος και να αντιμετωπίζει κάθε δουλειά με αποφασιστικότητα. Ο μαθητευόμενός του, Σαμαντάρ Τοχιρόφ, μπήκε στο εργαστήριο στα 14 και λέει ότι το ενδιαφέρον του για τη ξυλογλυπτική μεγάλωσε αφότου άρχισε να μαθαίνει δίπλα στον μάστορα.
Για τον Τοχιρόφ, το επόμενο βήμα είναι να δουλέψει σε μεγαλύτερα και πιο σύνθετα κομμάτια και να παρουσιάσει τις ουζμπεκικές παραδόσεις σε ευρύτερο κοινό.
Στα εργαστήρια της Φεργκάνα και της Τασκένδης, η παραδοσιακή χειροτεχνία είναι έτσι μέρος τόσο της οικογενειακής ζωής όσο και της επαγγελματικής κατάρτισης. Οι τεχνικές μπορεί να είναι παλιές, αλλά όσοι τις μαθαίνουν σήμερα δουλεύουν με νέες τεχνολογίες, αγορές και ιδέες.
Τρία εργαστήρια, τρεις διαφορετικές τέχνες και ένα κοινό μάθημα: η μαστοριά χρειάζεται χρόνο. Αυτές οι παραδόσεις συνεχίζουν να ζουν όταν κάποιος είναι πρόθυμος να τις μάθει, να τις εξασκεί και να τις μεταδίδει.