Η πιο διχασμένη Βραζιλία όλων των εποχών ψηφίζει την Κυριακή

Αυτή την Κυριακή, 4 Οκτωβρίου, περίπου 158 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι ψηφοφόροι καλούνται στις κάλπες για τον πρώτο γύρο των εκλογών που θα κρίνουν αν ο Λούλα ντα Σίλβα, ο βετεράνος της βραζιλιάνικης αριστεράς που έχει ήδη κλείσει τα 80, θα καταφέρει να εξασφαλίσει μια πρωτοφανή τέταρτη προεδρική θητεία στην ηγεσία της χώρας ή αν ο μπολσοναρισμός θα επιστρέψει, αυτή τη φορά όχι με τον Ζαΐρ Μπολσονάρου, πρόεδρο από το 2019 έως το 2023, αλλά με τον γιο του Φλάβιο.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Σε αυτές τις εκλογές, που είναι κρίσιμες για το μέλλον της χώρας, δεν κρίνεται μόνο η προεδρία. Εκλέγονται επίσης ο αντιπρόεδρος, οι κυβερνήτες και αντικυβερνήτες των 26 ομόσπονδων πολιτειών και της Ομοσπονδιακής Περιφέρειας (Μπραζίλια), τα 513 μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων, τα δύο τρίτα της Ομοσπονδιακής Γερουσίας, οι βουλευτές των πολιτειών και, στην ειδική περίπτωση της Ομοσπονδιακής Περιφέρειας, οι περιφερειακοί βουλευτές.

Η δεύτερη εκλογική αναμέτρηση, προγραμματισμένη για τις 25 Οκτωβρίου, μοιάζει αναπόφευκτη, με τους δύο βασικούς υποψηφίους να βρίσκονται πλάι πλάι στις δημοσκοπήσεις.

Ο Victor do Prado, καθηγητής Οικονομικής Διπλωματίας στο Institut de Sciences Politiques (SciencesPo) στο Παρίσι, λέει ότι η πόλωση των απόψεων στη χώρα έχει «βαθιές ρίζες»: «Αυτές οι ρίζες ξεπερνούν κατά πολύ την αριστερά και τη δεξιά, τις κατηγορίες στις οποίες είμαστε συνηθισμένοι στην Ευρώπη. Στη Βραζιλία, στην ουσία, κέντρο δεν υπάρχει, γιατί δεν υπάρχουν ούτε δεξιά ούτε αριστερά με την κλασική έννοια. Πρόκειται για κατηγορίες που δεν ταιριάζουν καλά στο βραζιλιάνικο σύστημα, όπου υπάρχει μια τεράστια ποικιλία κομμάτων και καμία έννοια κομματικής πίστης, με το Κογκρέσο εντελώς κατακερματισμένο. Αυτό που υπάρχει στη Βραζιλία είναι αφοσίωση σε συγκεκριμένα πρόσωπα. Κατά σύμπτωση, ένα από αυτά είναι ο Λούλα, που προέρχεται από ένα παραδοσιακά αριστερό κόμμα, και ένα άλλο είναι ο Μπολσονάρου, ο οποίος ταυτίζεται περισσότερο με κόμματα της δεξιάς».

Σε συνέντευξή του στο Euronews, ο ακαδημαϊκός προειδοποιεί για επανάληψη επεισοδίων σαν εκείνα που ακολούθησαν τη νίκη του Λούλα το 2022: «Ακούω να λέγεται, από φίλους στη Βραζιλία, ότι υπάρχει μεγάλη ανησυχία για πιθανά επεισόδια όταν ανακοινωθεί το αποτέλεσμα του δεύτερου γύρου. Όπως εκείνη τη διάσημη 8η Ιανουαρίου (του 2023), όταν ξέσπασε ένα «σπάσε-σπάσε» στη Μπραζίλια, υπάρχει μεγάλη ανησυχία για την πιθανότητα να ξεσπάσουν ταραχές αν τα αποτελέσματα είναι πολύ οριακά, και προς αυτό το σενάριο οδεύουμε. Είναι ένα επικίνδυνο σενάριο».

Διχασμένη κοινότητα

Την Κυριακή δεν καλούνται στις κάλπες μόνο οι Βραζιλιάνοι που ζουν στη χώρα, αλλά και οι πολίτες ψηφοφόροι ανάμεσα στους πάνω από πέντε εκατομμύρια που ζουν στο εξωτερικό. Μία από τις σημαντικότερες κοινότητες βρίσκεται στην Πορτογαλία, όπου οι Βραζιλιάνοι αποτελούν, συντριπτικά, τη μεγαλύτερη ξένη κοινότητα, με περισσότερους από 600 χιλιάδες ανθρώπους.

Όπως στη Βραζιλία το εκλογικό σώμα είναι εξαιρετικά πολωμένο και διχασμένο ανάμεσα στους δύο υποψηφίους, το ίδιο συμβαίνει και στην βραζιλιάνικη κοινότητα στην Πορτογαλία. Η Silvana Silva, ιδιοκτήτρια καταστήματος με βραζιλιάνικα προϊόντα στο κέντρο της Λισαβόνας, δεν θέλει να αποκαλύψει σε ποιον θα ψηφίσει, καθώς θέλει να αποφύγει συγκρούσεις με τους πελάτες και καταστάσεις σαν αυτές που ζουν στη Βραζιλία. Διαβεβαιώνει ότι, στη χώρα, υπάρχουν καταστήματα με πινακίδες στην πόρτα που γράφουν «Οπαδοί του PT δεν μπαίνουν» ή «Μπολσοναριστές δεν μπαίνουν».

Για τον Victor do Prado, η δημοφιλία των ομάδων στο WhatsApp συνέβαλε σημαντικά στη δημιουργία αυτής της πόλωσης και ριζοσπαστικοποίησης ιδεών μεταξύ των Βραζιλιανών: «Οι Βραζιλιάνοι αγαπούν πολύ τις καινοτομίες και είναι πολύ ανοιχτοί στις νέες τεχνολογίες. Δεν πρόκειται για φαινόμενο μόνο της νεολαίας, αλλά ανθρώπων όλων των ηλικιών, που αποδέχονται τη νέα τεχνολογία πολύ εύκολα και τη χρησιμοποιούν με μεγάλο ενθουσιασμό. Η Βραζιλία είναι από τις χώρες με τον μεγαλύτερο αριθμό λογαριασμών στο WhatsApp παγκοσμίως. Περισσότερο από το TikTok, το Instagram ή το Facebook, είναι οι οικογενειακές και φιλικές ομάδες στο WhatsApp που συχνά διαδίδουν αληθινές ή ψευδείς ειδήσεις οι οποίες παγιώνουν συγκεκριμένα σημεία θέασης. Αν ο ξάδελφος ή ο αδελφός μου δεν συμπαθεί τον δικό μου υποψήφιο, αυτό παύει να είναι απλώς μια διαφορά πολιτικής θέσης και γίνεται εχθρότητα».

Παρότι δεν δηλώνει στήριξη σε κανέναν από τους υποψηφίους, η Silvana αναγνωρίζει τον ρόλο που είχαν οι κοινωνικές πολιτικές του Λούλα στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των Βραζιλιανών: «Γεννήθηκα το 1980 και γνωρίζω μια Βραζιλία που πολλοί Βραζιλιάνοι δεν γνωρίζουν», λέει. «Τη δεκαετία του 1980 η Βραζιλία – κυρίως ο βορράς και ο βορειοανατολικός της χώρας – ήταν εξαθλιωμένη. Υπήρχε μεγάλη φτώχεια, τα παιδιά γεννιόντουσαν και πέθαιναν από πείνα, από υποσιτισμό. Σήμερα αυτό δεν συμβαίνει τόσο συχνά, χάρη σε πολιτικές που εφαρμόστηκαν, δημόσιες πολιτικές που βοηθούν. Υπάρχει βοήθημα για τις μητέρες και τα παιδιά. Η κατάσταση βελτιώθηκε αρκετά, δεν είναι ιδανική, αλλά μπορώ να πω με απόλυτη βεβαιότητα ότι είναι πολύ καλύτερη από ό,τι ήταν στις δεκαετίες του 1980 και του 1990».

Ο Bernardo Salgado βρίσκεται στην Πορτογαλία εδώ και λίγο καιρό, για να παρακολουθήσει μεταπτυχιακές σπουδές, και ανήκει στο 18% των αναποφάσιστων που οι δύο υποψήφιοι προσπαθούν να κερδίσουν μέχρι την Κυριακή: «Είναι μια πολύ δύσκολη απόφαση, αν λάβουμε υπόψη τον τρόπο με τον οποίο η Βραζιλία έχει πολωθεί ανάμεσα στον Μπολσονάρου και τον Λούλα», λέει.

Παρότι υπάρχουν και άλλοι υποψήφιοι, είναι βέβαιος ότι θα ψηφίσει έναν από τους δύο βασικούς διεκδικητές, καθώς «δεν έχει νόημα να ψηφίσουμε τους άλλους». Επισημαίνει την πρόσφατη απόφαση του Λούλα να κηρύξει παράνομες τις διαδικτυακές στοιχηματικές πλατφόρμες ως ένα καλό μέτρο, καθώς αυτή η δραστηριότητα «έχει αφήσει πολλές οικογένειες βαριά χρεωμένες, πέρα από το ότι εκμεταλλεύεται την ίδια την ευαλωτότητα των ανθρώπων». «Υπάρχουν διάφορα ζητήματα που συζητούνται αυτή τη στιγμή, κάτι που μας κάνει να σκεφτούμε ποιον θέλουμε ως κυβερνήτες μας», προσθέτει.

Έξω από το Προξενείο της Βραζιλίας, η Euronews συνάντησε αρκετά άτομα που έχουν ήδη αποφασίσει σε ποιον θα ψηφίσουν. Δύο νεαρές γυναίκες δηλώνουν ότι θα δώσουν την ψήφο τους στον Φλάβιο Μπολσονάρου. Η πρώτη είναι ακλόνητη υποστηρίκτρια του μεγαλύτερου γιου του Ζαΐρ Μπολσονάρου: «Πιστεύω ότι ο Φλάβιο έχει τις προτάσεις που χρειάζεται η Βραζιλία, αντιμετωπίζουμε ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα στην οικονομία και εγώ εμπιστεύομαι τη πολιτική θέση του Φλάβιο. Εμπιστευόμουν ήδη τον πατέρα, τώρα εμπιστεύομαι τον γιο», μας λέει. Η άλλη λέει ότι ψηφίζει τον ίδιο επειδή δεν έχει περισσότερες επιλογές: «Το PT είναι στην εξουσία εδώ και πολύ καιρό και είχε πολλές ευκαιρίες να αλλάξει τη χώρα», λέει. «Θα ήθελα να υπήρχε άλλος υποψήφιος, γιατί δεν θέλω να ψηφίσω ούτε τον Λούλα ούτε τον Μπολσονάρου. Αφού δεν υπάρχει άλλη επιλογή, ψηφίζω τον Μπολσονάρου, γιατί προτιμώ να ψηφίσω αυτόν παρά το PT». Μια τρίτη γυναίκα, που ζει στην Πορτογαλία εδώ και 20 χρόνια, θα ψηφίσει τον Λούλα «για να πάει η Βραζιλία μπροστά».

Λούλα, ο βετεράνος των βετεράνων

Ο Λούλα ντα Σίλβα έχει σημαδέψει, ίσως όσο κανείς άλλος, την βραζιλιάνικη πολιτική των τελευταίων δεκαετιών: κατηγορήθηκε για διαφθορά στην υπόθεση «Lava Jato», πέρασε από τη φυλακή, κατάφερε να «πεθάνει» και να «αναστηθεί» πολιτικά. Μετά από δύο θητείες μεταξύ 2002 και 2010, εξελέγη για τρίτη θητεία στις εκλογές του 2022 και τώρα διεκδικεί ακόμη τέσσερα χρόνια στο Προεδρικό Μέγαρο του Πλανάλτου.

Από την πολιτική του κληρονομιά, σχεδόν όλοι – τουλάχιστον όσοι τον στηρίζουν – ξεχωρίζουν τη μεταμόρφωση μιας χώρας σημαδεμένης από την ακραία φτώχεια και τον αναλφαβητισμό σε μια πιο εύπορη και πιο ισότιμη Βραζιλία, χάρη σε μέτρα όπως η εισαγωγή του προγράμματος «Bolsa Família» το 2003.

Ο Luiz Inácio Lula da Silva – το «Λούλα» ξεκίνησε ως υποκοριστικό και αργότερα ενσωματώθηκε επίσημα στο όνομά του – είναι το παράδειγμα του εργάτη που έγινε πολιτικός: έγινε γνωστός ως συνδικαλιστής και ηγέτης των απεργιών των μεταλλεργατών στην περιοχή του Σάο Πάολο, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας. Από την περίοδο που εργαζόταν ως μεταλλεργάτης, του έμεινε ένα εργατικό ατύχημα που του κόστισε ένα δάχτυλο και του χάρισε το παρατσούκλι, που του έδιναν υποτιμητικά οι αντίπαλοι, «εννιά δάχτυλα».

Ήταν αυτές οι απεργίες, στις οποίες πρωταγωνίστησε μεταξύ 1978 και 1980, που οδήγησαν στη ίδρυση του Partido dos Trabalhadores (PT) το 1980. Το κόμμα αυτό θα αναδεικνυόταν στο κύριο κόμμα της βραζιλιάνικης αριστεράς μετά τη δημοκρατικοποίηση της χώρας την περίοδο 1985-88, και ο Λούλα στη κεντρική του μορφή. Υποψήφιος που ηττήθηκε στις εκλογές του 1989, 1994 και 1998, έφτασε τελικά στην προεδρία το 2022.

Τα σκάνδαλα διαφθοράς που εμπλέκουν τον Λούλα και το PT δεν άργησαν να τον φτάσουν. Η μεγα-δίκη «Lava Jato» και οι επακόλουθες αποφάσεις που εξέδωσε ο δικαστής Sérgio Moro (μελλοντικός υπουργός του Μπολσονάρου) σημάδεψαν όλη τη δεύτερη μισή της δεκαετίας του 2010 και οδήγησαν σε πολιτικές «αποκεφαλίσεις» και δεκάδες πολιτικούς διαφόρων χώρων στη φυλακή. Η υπόθεση, που αφορούσε ένα σύνθετο σύστημα μιζών και υπεξαίρεσης πόρων με κέντρο την ημι-κρατική πετρελαϊκή εταιρεία Petrobrás και την κατασκευαστική Odebrecht, ήταν καθοριστική για την εγκατάσταση ενός αισθήματος δυσπιστίας απέναντι στην βραζιλιάνικη πολιτική τάξη και για την ανάδυση του δεξιού λαϊκισμού που προσωποποιείται από τον Ζαΐρ Μπολσονάρου.

Ο Λούλα συνελήφθη τον Μάρτιο του 2018, αφού είχε καταδικαστεί σε ποινή εννέα ετών φυλάκισης επειδή φέρεται ότι έλαβε ένα διαμέρισμα ως αντάλλαγμα για πολιτικές χάρες. Τελικά αφέθηκε ελεύθερος και απαλλάχθηκε τον Νοέμβριο του 2019, αφού προηγουμένως είχε εμποδιστεί να θέσει υποψηφιότητα στις προεδρικές εκλογές του 2018, τις οποίες κέρδισε ο Ζαΐρ Μπολσονάρου.

Ο Φλάβιο και η κληρονομιά του ονόματος Μπολσονάρου

Ο μεγαλύτερος γιος του Ζαΐρ Μπολσονάρου, 45 ετών, ο Φλάβιο ακολουθεί τα βήματα του πατέρα στην πολιτική και είναι γερουσιαστής, εκλεγμένος από το Ρίο ντε Τζανέιρο, από το 2019.

Ο Φλάβιο κατεβαίνει υποψήφιος λόγω της αδυναμίας του Ζαΐρ Μπολσονάρου να διεκδικήσει νέα θητεία. Μετά την ήττα του από τον Λούλα στις εκλογές του 2022, πλήθος κόσμου εισέβαλε στις κύριες έδρες εξουσίας στη Μπραζίλια στις 8 Ιανουαρίου 2023, προσπαθώντας να εμποδίσει την ανάληψη καθηκόντων από τον Λούλα. Μια επίθεση σε όλα παρόμοια με εκείνη που πραγματοποίησαν οι υποστηρικτές του Ντόναλντ Τραμπ δύο χρόνια νωρίτερα, στο Καπιτώλιο, όταν έχασε την επανεκλογή από τον Τζο Μπάιντεν.

Για αυτή την υπόθεση, ο Μπολσονάρου καταδικάστηκε για απόπειρα πραξικοπήματος σε 27 χρόνια φυλάκιση. Εκτίοντας την ποινή του και χωρίς δυνατότητα να θέσει ξανά υποψηφιότητα, ο γιος του δήλωσε ότι ο πατέρας τον όρισε για να είναι εκείνος υποψήφιος στη θέση του.

Οι ομοιότητες ανάμεσα στις ενέργειες της 8ης Ιανουαρίου και την εισβολή στο Καπιτώλιο το 2021 δεν είναι απλή σύμπτωση: η ευθυγράμμιση με τον Ντόναλντ Τραμπ υπήρξε σταθερό στοιχείο της προεδρίας του Ζαΐρ Μπολσονάρου και αυτό είναι κάτι που ο Φλάβιο θέλει να συνεχίσει, αν εκλεγεί πρόεδρος.

Η θητεία του Ζαΐρ Μπολσονάρου, που χαρακτηρίστηκε από την αναστροφή πολλών πολιτικών του Λούλα και από την πανδημία της Covid-19 (ο πρόεδρος ήταν σφοδρός αντίπαλος των μέτρων περιορισμού και των εμβολίων), υπήρξε εξαιρετικά αμφιλεγόμενη, σε μεγάλο βαθμό λόγω του τραχύ ύφους του, στο οποίο ο βραζιλιάνικος πολιτικός κόσμος δεν ήταν συνηθισμένος.

Ο Φλάβιο Μπολσονάρου άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστός όταν κατέβηκε, το 2016, για το αξίωμα του δημάρχου του Ρίο ντε Τζανέιρο, καταλαμβάνοντας την τέταρτη θέση. Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του πατέρα του, παρέμεινε μια πολύ κοντινή φιγούρα. Πιο πρόσφατα, πρωταγωνίστησε στην εκστρατεία για την απελευθέρωση του Ζαΐρ Μπολσονάρου όταν η κυβέρνηση Τραμπ αύξησε τους τελωνειακούς δασμούς στο 25%, μετά από άλλες αυξήσεις, που στη συνέχεια αναιρέθηκαν, ως όπλο πίεσης για να επιβληθεί η απελευθέρωση του συμμάχου του.

Ο Φλάβιο ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και προσπάθησε να πείσει τον Τραμπ να μην εφαρμόσει τους δασμούς, αφήνοντας να εννοηθεί ότι αυτοί δεν θα δικαιολογούνταν σε περίπτωση που εκείνος εκλεγεί, εκμεταλλευόμενος έτσι τις κινήσεις του Αμερικανού προέδρου προς όφελός του.

Έτσι, αν ο Φλάβιο Μπολσονάρου εκλεγεί, αναμένεται ένας νέος άξονας Ουάσινγκτον-Μπραζίλια, σε όλα όμοιος με την περίοδο κατά την οποία ο Ζαΐρ Μπολσονάρου και ο Ντόναλντ Τραμπ συνέπεσαν στην ηγεσία των χωρών τους, μεταξύ 2019 και 2021.

Αν ο Λούλα έχει σκελετούς στο ντουλάπι, ο Φλάβιο Μπολσονάρου δεν πάει πίσω και καταδεικνύεται, κυρίως, για τις στενές σχέσεις που διατήρησε με μέλη των «milícias» (παράνομες παρααστυνομικές δυνάμεις που ευθύνονται για δολοφονίες), ιδιαίτερα με τον Adriano Nóbrega, ο οποίος σκοτώθηκε σε επιχείρηση το 2020, κεντρική μορφή της «Escritório do Crime», milícia που θεωρείται υπεύθυνη για τη δολοφονία της αριστερής ακτιβίστριας Marielle Franco τον Μάρτιο του 2018.