Ο καλλιτέχνης προειδοποιεί για τον κίνδυνο χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης ως μηχανισμού λογοκρισίας κατά την επίσκεψή του στο Βέλγιο, όπου το φθινόπωρο εγκαινιάζει αναδρομική έκθεση.
Αν υπάρχει κάποιος στον κόσμο της τέχνης που έχει το ηθικό δικαίωμα να αμφισβητεί τις αφηγήσεις της εξουσίας, αυτός είναι ο Ai Weiwei. Ο Κινέζος καλλιτέχνης πέρασε την παιδική του ηλικία εξόριστος μαζί με την οικογένειά του σε μια απομακρυσμένη περιοχή της Κίνας, εξαιτίας της καταστολής του καθεστώτος του Μάο, και το 2015 αποφάσισε να εγκαταλείψει τη χώρα του ύστερα από σφοδρή κρατική δίωξη επειδή έφερε στο φως τους πάνω από 5.000 μαθητές που έχασαν τη ζωή τους στον σεισμό του Σιτσουάν το 2008. Τώρα, στα 69 του, με μια ήρεμη ζωή στο αγροτόσπιτό του στο πορτογαλικό Αλεντέζου, δεν εφησυχάζει και στρέφει τη δυσπιστία του προς τις δυτικές δημοκρατίες και τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως μιας λεπταίσθητης μορφής λογοκρισίας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
"Ίσως να είναι ήδη πολύ αργά για να αποφύγουμε τους κινδύνους της. Δεν έχουμε πια ιδιωτικότητα και όταν τα άτομα δεν έχουν ιδιωτικότητα παύουν να είναι άτομα, μετατρέπονται στο τέλειο προϊόν", δήλωνε ο Ai Weiwei στο παλάτι καλών τεχνών Bozar στις Βρυξέλλες, μπροστά σε περισσότερους από 2.000 ανθρώπους που είχαν γεμίσει το μεγάλο αμφιθέατρο για να παρακολουθήσουν τη συζήτησή του με τον Βέλγο πολιτιστικό διαχειριστή Chris Dercon, από τη Fondation Cartier, με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο 'Ai Weiwei on Censorship' (Thames & Hudson, 2026), σε εκδήλωση που έγινε στις αρχές Οκτωβρίου.
Για έναν δημιουργό που δεν μπορεί να διανοηθεί τον χωρισμό ανάμεσα στο έργο τέχνης και την πολιτική ανυπακοή, το βασικό εμπόδιο που αντιμετωπίζει ο πολίτης στη δυτική κοινωνία είναι η τάση προς την αυτολογοκρισία από φόβο για αντίποινα. "Μα στην πραγματικότητα εδώ ο καθένας είναι ελεύθερος να εκφράζει και να σκέφτεται ό,τι θέλει", σχολίαζε ο Chris Dercon. "Στην πραγματικότητα δεν είναι έτσι, γιατί υπάρχει πάντα μια κοινή συμφωνία, καθοδηγούμενη από την εξουσία, από το κράτος, που ορίζει τι είναι σωστό και αποδεκτό και τι όχι", απαντούσε ο Ai Weiwei και επέμενε στη "δύναμη του ατόμου" να αλλάζει άδικες πραγματικότητες, καθώς "ο καθένας μας είναι διαφορετικός", πρόσθετε.
Αυτός ο σεβασμός στη διαφορά, που η εξουσία την καθιστά αόρατη, είναι κοινός παρονομαστής στα έργα του Ai Weiwei. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το έργο 'Sunflower Seeds' (2010), όπου γέμισε την Tate Modern με εκατομμύρια ηλιόσπορους, φτιαγμένους από χιλιάδες τεχνίτες ως μοναδικά κεραμικά κομμάτια, που όταν συνυπήρχαν δημιουργούσαν ένα παιχνίδι αντίληψης ανάμεσα στην ομοιομορφία και τη διαφορά και καλούσαν τον θεατή να στοχαστεί πάνω στις εντάσεις ανάμεσα στο άτομο και τη μάζα.
Το μήνυμα έγινε ακόμη πιο ξεκάθαρο στο έργο του 'Remembering' (2009), όταν παρενέβη στην πρόσοψη του Haus der Kunstn του Μονάχου, κτιρίου που είχε αξιοποιήσει το ναζιστικό καθεστώς για να διαδώσει τη δική του αντίληψη περί κουλτούρας μέσα από έργα τέχνης, με 9.000 σχολικές τσάντες που ανήκαν σε μαθητές που σκοτώθηκαν στον σεισμό του Σιτσουάν, οι οποίες είχαν τοποθετηθεί έτσι ώστε να σχηματίζουν στα κινεζικά τη φράση "Εκείνη έζησε ευτυχισμένη επτά χρόνια σ’ αυτόν τον κόσμο". Λόγια που προέκυψαν σε μια συζήτηση του καλλιτέχνη με μία από τις μητέρες των νεκρών κοριτσιών. "Εκείνη ήθελε μόνο να κάνει γνωστό ότι η επτάχρονη κόρη της ήταν ευτυχισμένη όσο ζούσε και της υποσχέθηκα ότι θα τη βοηθούσα να πραγματοποιήσει την επιθυμία της", εξηγούσε ο Ai Weiwei.
Τέχνη στην υπηρεσία του ακτιβισμού
Θυμήθηκε τις συνέπειες του ακτιβισμού του όταν κατήγγειλε τις κακές συνθήκες των υποδομών στα κινεζικά σχολεία, καθώς και την πρακτική του κράτους να μην αποκαλύπτει τα ονόματα των θυμάτων ούτε τον πραγματικό αριθμό των νεκρών.
"Οι αστυνομικοί ήρθαν να με πάρουν στις τρεις τα ξημερώματα και τότε κατάλαβα πόσο αδύναμος ήμουν, γιατί με ένα μόνο χτύπημα κατέρρευσα", θυμόταν. Στη συνέχεια έδειξε "σέλφι" από την κατάστασή του στο νοσοκομείο, στις οποίες ύψωνε το μεσαίο δάχτυλο προς την κάμερα, προς την κινεζική κυβέρνηση. Ακολούθησε ο εφιάλτης της σύλληψης, με ακόμη περισσότερη βία, πριν από μια περίοδο κατ’ οίκον περιορισμού και χρόνια που δεν μπορούσε να εγκαταλείψει τη χώρα του επειδή του είχαν αφαιρέσει το διαβατήριο.
Στον Chris Dercon, ως συνομιλητή εκείνο το απόγευμα, γεννήθηκε η απορία: Γιατί τα έργα σου είναι πάντα είτε πολύ μικρά είτε πολύ μεγάλα; "Μικρό ή μεγάλο είναι απλώς μια ψευδαίσθηση", απαντούσε ο Ai Weiwei. "Ο πλανήτης Γη μπορεί να φαίνεται μεγάλος, αλλά η Γη είναι τόσο μικρή μέσα στο σύμπαν που δεν θα μπορούσες καν να τη βρεις", συνέχισε. "Χιλιάδες άνθρωποι έχουν δολοφονηθεί στην Ουγκάντα; και στην Ουκρανία χιλιάδες στρατιώτες έχουν χάσει κάποιο από τα άκρα τους στον πόλεμο και μπορούν μάλιστα να θεωρούνται τυχεροί, επειδή δεν είναι νεκροί. Μπροστά σε όλα αυτά, αυτό που κάνω εγώ με την τέχνη μου δεν είναι τίποτα", τόνιζε ο ακτιβιστής.
Κάπως έτσι ξεδιπλωνόταν ένας διάλογος με δόσεις ειρωνείας, όπως ταιριάζει σε καλλιτέχνες που γνωρίζουν καλά τις αντιφάσεις τους. "Ποτέ δεν θεώρησα τον εαυτό μου Κινέζο καλλιτέχνη, αν και το στομάχι μου είναι φτιαγμένο για τα κινέζικα εστιατόρια", αστειευόταν ο Ai. Υπήρχαν και αποκαλυπτικές ιστορίες, όπως εκείνη τη φορά που η Lego αρνήθηκε να του πουλήσει τουβλάκια από πλαστικό για να τα χρησιμοποιήσει σε ένα έργο, επειδή δεν ήθελε τα προϊόντα της να χρησιμοποιηθούν για πολιτικό σκοπό. "Λες και αυτή η δήλωση δεν ήταν από μόνη της πολιτική", ομολογούσε ο καλλιτέχνης.
Μετά από μια σύντομη αναδρομή σε μια ζωή δεμένη με τη διεκδίκηση και την τέχνη, σημαδεμένη από την κληρονομιά της ποίησης του πατέρα του, Ai Qing, ήρθε η στιγμή να ολοκληρωθεί το πορτρέτο του με μια ερώτηση για το πώς θα περιέγραφε ο ίδιος τον εαυτό του. "Θα έδινα μια εντελώς διαφορετική απάντηση ανάλογα με την περίοδο της ζωής μου", απάντησε. "Αλλά θα όριζα τον εαυτό μου ως κάποιον με μεγάλη περιέργεια για την ανθρώπινη κατάσταση, την ελευθερία της έκφρασης, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημιουργία στην τέχνη".
Για τους φίλους του πολιτισμού που είχαν συγκεντρωθεί για να τον υποδεχθούν στις Βρυξέλλες, έγινε σαφές ότι καμία κίνηση δεν είναι τυχαία για έναν σύγχρονο καλλιτέχνη που έχει πάντα επίγνωση του πλαισίου μέσα στο οποίο τοποθετεί τα έργα του. "Ορισμένοι άνθρωποι δεν είναι πιο πολιτισμένοι επειδή κάνουν άλλους να υποφέρουν περισσότερο", δήλωνε, και αναφερόταν στα δεινά του Κονγκό που προκάλεσε η Βελγία την αποικιοκρατική περίοδο.
Δύο εκθέσεις
Με αυτό τον τρόπο άνοιξε η φθινοπωρινή πολιτιστική σεζόν στις Βρυξέλλες, που φέτος παραχωρεί μεγάλο μέρος της προσοχής της σε αυτόν τον καλλιτέχνη με την έκθεση 'Ai Weiwei: The Art of Defiance', στη γκαλερί Patrick Derom έως τις 14 Νοεμβρίου, και την 'Ai Weiwei: Life, Revolt, Poetry. An homage to Ai Qing & Emile Verhaeren', που παρουσιάζεται στο μουσείο Émile Verhaeren έως τις 13 Δεκεμβρίου.
Η πρώτη παρουσιάζεται ως η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση του Ai Weiwei στο Βέλγιο, με έργα που διατρέχουν τις διαφορετικές φόρμες που έχει χρησιμοποιήσει στην πορεία του για να υπερασπιστεί την ελευθερία της έκφρασης απέναντι στην καταστολή της εξουσίας. Η δεύτερη, σε πιο προσωπικό τόνο, φέρνει σε διάλογο τον μεγάλο Βέλγο ποιητή Émile Verhaeren με τον ποιητή Ai Qing, πατέρα του Ai Weiwei, ο οποίος συνέβαλε στη διάδοση της κληρονομιάς του Verhaeren στην Ασία, καθώς υπήρξε ο πρώτος μεταφραστής των ποιημάτων του στα κινεζικά.
Μια καλή στιγμή για την πρωτεύουσα της Ευρώπης να υποδεχθεί έναν καλλιτέχνη που καλεί σε αφύπνιση της κριτικής συνείδησης και να μην περνάμε από τη ζωή χωρίς να επιχειρούμε, όσο μικρή κι αν είναι, κάποια πράξη αντίστασης απέναντι στις γενικευμένες αδικίες.