Ο Βέλγος Φράνσις Χάλζεν, 82, μετέτρεψε ένα κυβικό χιλιόμετρο ανταρκτικού πάγου στον μεγαλύτερο ανιχνευτή νετρίνων. Την Τρίτη, το κυνήγι του για «φασματικούς αγγελιαφόρους» από το μακρινό σύμπαν τού χάρισε το Νόμπελ Φυσικής 2026.
Βαθιά θαμμένος στον πάγο του Νότιου Πόλου βρίσκεται ένας ανιχνευτής, μεγέθους ενός κυβικού χιλιομέτρου, φτιαγμένος για να εντοπίζει μερικά από τα πιο αόρατα σωματίδια στο σύμπαν. Την Τρίτη, ο άνθρωπος που τον οραματίστηκε κέρδισε το Νόμπελ Φυσικής.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ο Βέλγος φυσικός Φράνσις Χάλζεν τιμήθηκε την Τρίτη με το Νόμπελ Φυσικής 2026 για την πρωτοποριακή δουλειά του, που αξιοποιεί τον πάγο της Ανταρκτικής για να συλλαμβάνει νετρίνα από τα πιο μακρινά σημεία του σύμπαντος.
«Το φετινό βραβείο αφορά φαντασματικούς αγγελιοφόρους από το διάστημα», δήλωσε σε συνέντευξη Τύπου στη Στοκχόλμη η Έλεν Μουνς, γενική γραμματέας της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών.
Η επιτροπή τίμησε τον Χάλζεν «για τις αποφασιστικές του συνεισφορές στο IceCube Neutrino Observatory και την ανακάλυψη υψηλής ενέργειας νετρίνων αστροφυσικής προέλευσης».
Η Ακαδημία ανέφερε ότι η δουλειά του υπήρξε θεμελιώδης για το παρατηρητήριο, το οποίο περιέγραψε ως «ένα κυβικό χιλιόμετρο πάγου εξοπλισμένο με αισθητήρες φωτός» και ότι «άνοιξε τον δρόμο για ένα νέο είδος αστρονομίας».
Ο ανιχνευτής επιτρέπει στους ερευνητές να καταγράφουν νετρίνα, σπάνια υποατομικά σωματίδια, «από εξαιρετικά ενεργειακές διεργασίες στο μακρινό σύμπαν».
Ο Χάλζεν, 82 ετών, γεννήθηκε στο Τίενεν του Βελγίου και είναι πολίτης των ΗΠΑ. Είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν–Μάντισον, όπου διευθύνει το Institute for Elementary Particle Physics.
Μιλώντας τηλεφωνικά στη συνέντευξη Τύπου από την Ιταλία, λίγο μετά την ανακοίνωση, είπε ότι «ήταν μια μεγάλη έκπληξη και προφανώς δεν το περίμενα».
«Αλλά είναι μεγάλη χαρά να ακούω για αυτό το βραβείο», πρόσθεσε.
Ένα γιγάντιο μάτι στον πάγο
Τα νετρίνα υψηλής ενέργειας σχηματίζονται στα ίδια βίαια κοσμικά περιβάλλοντα με άλλα σωματίδια. Σε αντίθεση με αυτά, όμως, ταξιδεύουν στο διάστημα σε ευθεία γραμμή και φτάνουν ανέπαφα.
«Τα νετρίνα μας φτάνουν χωρίς να αλλάζουν κατεύθυνση ή να χάνουν ενέργεια. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες που δεν είναι διαθέσιμες με κανέναν άλλο τρόπο», ανέφερε η Ακαδημία σε ανακοίνωσή της.
Το πρόβλημα είναι ότι είναι τρομερά δύσκολο να εντοπιστούν. «Τα κοσμικά νετρίνα με εξαιρετικά υψηλές ενέργειες είναι πολύ σπάνια, επομένως χρειάζεται ένας τεράστιος όγκος πάγου για να παρατηρηθεί ικανός αριθμός συγκρούσεων», σημείωσε η επιτροπή.
Ο Χάλζεν παρουσίασε για πρώτη φορά την ιδέα του παρατηρητηρίου το 1988 και σύντομα έπεισε και άλλους ερευνητές. Ακολούθησαν προκαταρκτικές δοκιμές λίγα χρόνια αργότερα, αλλά ο ανιχνευτής ολοκληρώθηκε μόλις το 2011.
Έκτοτε έχει υπηρετήσει ως επικεφαλής ερευνητής του IceCube, που βρίσκεται στον σταθμό Amundsen-Scott South Pole στην Ανταρκτική και είναι ο μεγαλύτερος ανιχνευτής νετρίνων στον κόσμο.
«Για μένα, η κύρια χαρά, πέρα από το να κερδίσω το Νόμπελ, είναι ότι ελπίζω αυτό να αντανακλά στους πραγματικά θαρραλέους ανθρώπους που με ακολούθησαν από την αρχή αυτού του εγχειρήματος», είπε ο Χάλζεν.
Από τη Λέουβεν στην Ανταρκτική
Ο Χάλζεν απέκτησε μεταπτυχιακό δίπλωμα στη φυσική από το KU Leuven το 1966 και διδακτορικό το 1969.
Από τη δεκαετία του 1970, αποτελεί κεντρική μορφή στη φυσική κοσμικών ακτίνων και στη φυσική αστροσωματιδίων, δημοσιεύοντας έρευνες για ανωμαλίες στις κοσμικές ακτίνες και για την ύλη κουάρκ.
Έχει επίσης συμμετάσχει σε συμβουλευτικές επιτροπές, μεταξύ άλλων του Sudbury Neutrino Observatory στον Καναδά και των Max Planck Institutes στη Γερμανία.
Η βράβευση του Χάλζεν είναι το δεύτερο Νόμπελ της σεζόν. Τη Δευτέρα, το βραβείο Ιατρικής απονεμήθηκε στον Αμερικανό ψυχίατρο και νευρολόγο Καρλ Ντέισεροθ και στους Γερμανούς επιστήμονες Πέτερ Χέγκεμαν και Γκέοργκ Νάγκελ για την πρωτοποριακή τους δουλειά στην οπτογενετική, η οποία χρησιμοποιεί το φως για να ελέγχει νευρικά σήματα.
Το Νόμπελ Χημείας ακολουθεί την Τετάρτη, ενώ ο νικητής της λογοτεχνίας θα ανακοινωθεί την Πέμπτη. Το πιο πολυσυζητημένο βραβείο, το Νόμπελ Ειρήνης, θα ανακοινωθεί την Παρασκευή.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ άσκησε έντονες πιέσεις γι’ αυτό πέρυσι και η Βενεζουελανή ηγέτιδα της αντιπολίτευσης Μαρία Κορίνα Ματσάντο, η οποία το κέρδισε, του χάρισε αργότερα το μετάλλιο Νόμπελ της. Η επιτροπή γνωρίζει ότι και φέτος θα παρακολουθεί στενά.
Το Νόμπελ Οικονομικών κλείνει τη σεζόν των βραβείων τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου.
Κάθε Νόμπελ συνοδεύεται από δίπλωμα, χρυσό μετάλλιο και 12 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες (1,1 εκατ. ευρώ), οι οποίες μοιράζονται αν το βραβείο έχει περισσότερους από έναν νικητές.
Οι βραβευθέντες θα παραλάβουν τα βραβεία τους σε επίσημη τελετή στις 10 Δεκεμβρίου, επέτειο του θανάτου το 1896 του Άλφρεντ Νόμπελ, ο οποίος όρισε τα βραβεία στη διαθήκη του.