Η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ Μαριάνα Κατσάροβα περιγράφει εκατοντάδες περιπτώσεις διακρατικής καταστολής, από απόπειρες δολοφονίας και ερήμην καταδίκες έως ψηφιακές διώξεις και χρήση των Ερυθρών Αγγελιών της Interpol.
«Πουθενά να κρυφτείς: Η εξαγωγή του “κράτους του φόβου” πέρα από τα σύνορα» — αυτόν τον τίτλο έδωσε η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ Μαριάνα Κατσάροβα στην έκθεσή της για τη διακρατική καταστολή από τη Ρωσία, η οποία παρουσιάστηκε στην 63η σύνοδο του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Βουλγάρα δημοσιογράφος και υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαθέτει μεγάλη εμπειρία τόσο στο πεδίο — στον πόλεμο στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, στον πρώτο και δεύτερο πόλεμο της Τσετσενίας και στην ένοπλη σύγκρουση στο Ντονμπάς την περίοδο 2014-2016 — όσο και σε δομές του ΟΗΕ, όπου εργάστηκε ως σύμβουλος του Ύπατου Αρμοστή για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την κατάσταση στη Λευκορωσία μετά τις προεδρικές εκλογές του 2020.
Είναι ιδρύτρια της ανθρωπιστικής οργάνωσης RAW in WAR — τα αρχικά σημαίνουν «Reach All Women in WAR», δηλαδή «Να φτάσουμε σε κάθε γυναίκα μέσα στον πόλεμο» — και ιδρύτρια του ετήσιου Βραβείου Άννα Πολιτκόφσκαγια για γυναίκες υπερασπίστριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων που εργάζονται σε συνθήκες πολέμου και συγκρούσεων.
Η Μαριάνα Κατσάροβα έγινε η πρώτη Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Ρωσική Ομοσπονδία, αναλαμβάνοντας τα καθήκοντά της την 1η Μαΐου 2023 και παρουσιάζοντας την πρώτη της έκθεση τον Σεπτέμβριο.
«Είναι συμβολικό», είπε σε συνέντευξή της στο Euronews. «Η απόφαση για τη δημιουργία της εντολής του Ειδικού Εισηγητή για τη Ρωσία ψηφίστηκε στις 7 Οκτωβρίου, την ημέρα που δολοφονήθηκε η φίλη μου Άννα Πολιτκόφσκαγια. Τότε σκέφτηκα: “Άνοιξαν οι ουρανοί”. Φυσικά, δεν ήξερα ότι θα γινόμουν η πρώτη εισηγήτρια».
Έκτοτε, η Μαριάνα Κατσάροβα παρουσιάζει κάθε χρόνο δύο εκθέσεις — μία στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και μία στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ — στο πλαίσιο της εντολής της, η οποία μέχρι σήμερα ανανεώνεται κάθε χρόνο.
Αυτή τη φορά, στο επίκεντρο της προσοχής της Κατσάροβα βρίσκεται η μεταφορά εκτός Ρωσίας του εσωτερικού συστήματος καταστολής που είχε καταγράψει στις προηγούμενες εκθέσεις της.
Πρόκειται για έναν κρατικό μηχανισμό παρακολούθησης, εκφοβισμού και τιμωρίας των διαφωνούντων, ο οποίος «υπονομεύει τον ακτιβισμό, τη διαφωνία, τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και την κοινωνία των πολιτών στην εξορία και επιδιώκει να στερήσει από τα θύματα καταστολής τη δυνατότητα να αλληλεπιδρούν με διεθνείς μηχανισμούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», συνοψίζει η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ.
Η ρωσική διακρατική καταστολή «παραβιάζει το διεθνές δίκαιο, καθώς προσβάλλει την κυριαρχία του κράτους υποδοχής», υπογραμμίζει.
Η έκθεση βασίζεται σε 400 τεκμηριωμένες περιπτώσεις, καλύπτει την περίοδο από το 2004 έως το 2026 και στηρίζεται σε ευρύ φάσμα πηγών, τόσο εντός όσο και εκτός της Ρωσικής Ομοσπονδίας: νόμους και επίσημα έγγραφα, πρωτογενείς μαρτυρίες θυμάτων και μελών των οικογενειών τους, μαρτύρων και δικηγόρων, υλικό ρωσικών και ξένων ΜΚΟ, έρευνα ανοικτών πηγών και ψηφιακής εγκληματολογίας, καθώς και διασταυρωτική ανάλυση επιμέρους υποθέσεων.
Οι νομικοί αποκαλούν αυτού του είδους τα στοιχεία prima facie αποδείξεις.
Οι ρωσικές αρχές εξακολουθούν να μην απαντούν στα αιτήματα της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ για παροχή πληροφοριών ούτε στις επανειλημμένες αιτήσεις της να επισκεφθεί τη χώρα.
Σημειώνοντας ότι δεν υπάρχει γενικά αποδεκτός ορισμός της διακρατικής καταστολής, η Μαριάνα Κατσάροβα την ορίζει ως «κάθε ενέργεια ή μέτρο που παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ελευθερίες ατόμων, ομάδων και κοινοτήτων πέρα από τα σύνορα της Ρωσικής Ομοσπονδίας, το οποίο σχεδιάζεται, κατευθύνεται ή υποστηρίζεται από τις ρωσικές αρχές, υλοποιείται από κρατικούς εκπροσώπους, εντολοδόχους που ενεργούν προς το συμφέρον του κράτους ή μη κρατικούς φορείς και οδηγεί στην εξουδετέρωση, καταστολή, τιμωρία, απειλή, δίωξη, εξαναγκασμό, κράτηση, έλεγχο ή διάσπαση όσων εκφράζουν διαφωνία».
Η Ρωσική Ομοσπονδία εξετάζεται στην έκθεση ως φορέας διακρατικής καταστολής, ως κράτος προέλευσης του οποίου τα εσωτερικά μέτρα εφαρμόζονται πέρα από τα σύνορά του, αλλά και ως κράτος υποδοχής που διευκολύνει διακρατικές κατασταλτικές πρακτικές άλλων χωρών εναντίον ατόμων που βρίσκονται στο έδαφός της.
«Δεν υπάρχει διεθνής μηχανισμός, δεν υπάρχει καν ένας καθολικός ορισμός του τι σημαίνει “διακρατική καταστολή”», εξηγεί η Μαριάνα Κατσάροβα. «Ήταν η πρώτη φορά που ετοίμασα μια τέτοια θεματική έκθεση για μία συγκεκριμένη χώρα: επειδή παρακολουθώ τη Ρωσία, την έκανα για τη Ρωσία. Είναι πολύ σημαντική για την κατανόηση αυτού του ζητήματος στον ΟΗΕ. Στην έκθεση συνέστησα σε όλα τα κράτη-μέλη να αναπτύξουν έναν τέτοιο διεθνή μηχανισμό προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων — μια δεσμευτική σύμβαση, στην οποία θα υπάρχει καθολικός ορισμός και θα καθορίζονται οι υποχρεώσεις των κρατών υποδοχής».
«Το να φύγεις από τη Ρωσία δεν σημαίνει ότι ξεφεύγεις από την καταστολή»
Η διακρατική καταστολή από τη Ρωσική Ομοσπονδία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ενίσχυση του αυταρχικού καθεστώτος και τον επιθετικό πόλεμο κατά της Ουκρανίας, αναφέρεται στην έκθεση, ενώ παράλληλα σημειώνεται ότι «η πρακτική της δίωξης πολιτικών εξόριστων αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της σοβιετικής και ρωσικής κρατικής πολιτικής εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα», γράφει η Μαριάνα Κατσάροβα.
Με την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία, αυτή η πρακτική πέρασε σε νέο επίπεδο.
«Η κυβέρνηση ανέπτυξε μια στρατηγική για την καταστροφή της κοινωνίας των πολιτών, των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης, των δικηγόρων, των δημοσιογράφων και κάθε έκφρασης ακόμη και της πιο μικρής αντιπολεμικής άποψης: αρκεί κάποιος να κάνει ένα “like” σε κάποια έκθεση που γράφουν οι συνάδελφοί μου για την Ουκρανία», λέει η Μαριάνα Κατσάροβα.
«Υπάρχει ειδικός μηχανισμός, μια επιτροπή εξετάζει παραβιάσεις στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία. Για αυτό πλέον προβλέπεται ποινική ευθύνη. Έχουν θεσπιστεί νέοι νόμοι: για δυσφήμιση του στρατού, για ψευδείς ειδήσεις σχετικά με τον στρατό. Και υπάρχει η επιθυμία να καταπνιγούν, να φιμωθούν οι αντιπολεμικές φωνές των Ρώσων. Και φυσικά, ιδιαίτερα οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γιατί αυτοί είναι οι άνθρωποι που υπερασπίζονται τους πολιτικούς κρατούμενους και τα θύματα πολιτικά υποκινούμενων διώξεων».
Από τον Φεβρουάριο του 2022 μέχρι σήμερα, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τη Ρωσία.
«Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, έφυγαν περίπου ένα εκατομμύριο άνδρες που αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σε αυτόν τον πόλεμο», συνεχίζει η ειδικός. «Όμως επειδή κατά την επιστράτευση, για παράδειγμα, δεν αναγνωρίζεται το δικαίωμα στην αντίρρηση συνείδησης και στην εναλλακτική πολιτική υπηρεσία, παρότι κατοχυρώνεται στο Σύνταγμα, οι άνδρες που αρνήθηκαν θεωρούνται λιποτάκτες, και αυτό συνεπάγεται ποινή από επτά χρόνια φυλάκισης».
Άμεση συνέπεια της μεγαλύτερης πολιτικής μετανάστευσης από τον 20ό αιώνα και της διεύρυνσης της κοινωνίας των πολιτών στην εξορία ήταν η αύξηση του αριθμού των περιστατικών διακρατικής καταστολής που καταγράφονται κάθε χρόνο.
«Ο μέσος ετήσιος αριθμός τεκμηριωμένων περιπτώσεων διακρατικής καταστολής αυξήθηκε από 29 περιπτώσεις κατά τα οκτώ χρόνια πριν από το 2022 σε 89 περιπτώσεις κατά τα τρία επόμενα χρόνια, από το 2022 έως το 2025. Καταλαβαίνετε, πρόκειται για οκταπλάσια αύξηση!», λέει η Μαριάνα Κατσάροβα.
Ο αριθμός των ερήμην καταδικών αυξήθηκε επίσης εκθετικά: από τέσσερις το 2022 σε 157 το 2025, αναφέρεται στην έκθεση.
«Ο εισαγγελέας και οκτώ δικαστές του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου της Χάγης καταδικάστηκαν στη Ρωσία και τέθηκαν σε διεθνή καταδίωξη. Τι δείχνει αυτό; Συνεχείς ερήμην καταδίκες. Είναι μια μηχανή, είναι μέρος της στρατηγικής».
Επιπλέον, «κανείς δεν λογοδοτεί για όσα συμβαίνουν, δεν διεξάγονται έρευνες, οι ρωσικές αρχές αρνούνται τη συμμετοχή τους» στη δίωξη αντιφρονούντων, «ενώ ορισμένες φορές προωθούν ή ακόμη και επιβραβεύουν τους φερόμενους ως δράστες», σημειώνει η ειδικός στην έκθεσή της.
Η Ρωσία στην τρίτη θέση μεταξύ των δέκα χωρών με τις περισσότερες επιθέσεις κατά αντιπάλων
Οι σοβαρότερες μορφές διακρατικής καταστολής είναι η στοχευμένη βία και οι απειλές κατά της ζωής, δηλαδή οι δολοφονίες, οι απόπειρες δολοφονίας, οι επιθέσεις και οι δηλητηριάσεις, αναφέρεται στην έκθεση.
Αρκεί να θυμηθεί κανείς τις πολιτικές δολοφονίες του Αλεξάντερ Λιτβινένκο στο Λονδίνο το 2006 και του Ζελιμχάν Χανγκοσβίλι στο Βερολίνο το 2019.
Δημοσιογράφοι και υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην εξορία έχουν επίσης υπάρξει θύματα φερόμενων δηλητηριάσεων: η δημοσιογράφος της Novaya Gazeta Έλενα Κοστιουτσένκο τον Οκτώβριο του 2022 στο Μόναχο, η πρώην δημοσιογράφος του Echo of Moscow Ιρίνα Μπαμπλογιάν στην Τιφλίδα το 2022, καθώς και η πρόεδρος του Free Russia Foundation Νατάλια Άρνο στην Τσεχία και τη Γερμανία το 2023.
Οι χώρες υποδοχής δεν αντιμετωπίζουν πάντοτε τα θύματα διακρατικής καταστολής ως τέτοια, γεγονός που προκαλεί ανησυχία για την ασφάλεια Ρώσων ακτιβιστών που βρίσκονται στην εξορία.
«Αυτή τη στιγμή η Γερμανία συνεχίζει να ερευνά την υπόθεση της Έλενα Κοστιουτσένκο της Novaya Gazeta. Δεν ενημερώνουν τα θύματα για το τι πραγματικά συνέβη», λέει η Μαριάνα Κατσάροβα. «Το FBI διερεύνησε επίσης την υπόθεση, αλλά στη Νατάλια Άρνο είπαν: “Αυτό είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, δεν μπορούμε να σας πούμε”».
Στις δραστηριότητες για την εξουδετέρωση των διαφωνούντων εμπλέκονται τουλάχιστον εννέα διευθύνσεις της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας, στρατιωτικές και ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, η εισαγγελία και κυβερνητικά υπουργεία, αναφέρεται στην έκθεση.
Ένα από τα πιο πρόσφατα παραδείγματα είναι η ενημέρωση από τις αμερικανικές αρχές των Ρώσων αντιπολιτευόμενων Ίλια Πονομάρεφ και Γκάρι Κασπάροφ, οι οποίοι ζουν στις ΗΠΑ, για σχέδιο δολοφονίας τους που, σύμφωνα με την ισπανική El Mundo, οργανωνόταν υπό την καθοδήγηση της Μόσχας.
Η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ σημειώνει ότι από το 2022 έχουν αλλάξει όχι μόνο η κλίμακα της διακρατικής καταστολής αλλά και οι μέθοδοι, καθώς πλέον η καταστολή επεκτείνεται μέσω ενταλμάτων σύλληψης, βάσεων δεδομένων, τραπεζών, ψηφιακών συστημάτων, SLAPP και εντολοδόχων.
«Κάποιος υπολόγισε ότι έχω εντοπίσει περίπου δέκα διαφορετικές μεθόδους διακρατικής καταστολής», λέει η Μαριάνα Κατσάροβα. «Πολλές από αυτές είναι πολύ εξελιγμένες και γραφειοκρατικές. Η Rosfinmonitoring καταρτίζει μια μεγάλη λίστα “τρομοκρατών και εξτρεμιστών”. Το αναφέρω στην έκθεση: από τις 21.541 υποθέσεις που περιλαμβάνονται σε αυτόν τον κατάλογο, τουλάχιστον 5.063 αφορούν διώξεις με πολιτικά κίνητρα».
Στη συνέχεια, τα δεδομένα διαδίδονται αυτόματα και χωρίς έλεγχο μέσω παγκόσμιων βάσεων δεδομένων συμμόρφωσης, όπως οι LSEG World-Check και LexisNexis, και οι τράπεζες μπλοκάρουν τους λογαριασμούς των θυμάτων χωρίς κανένα αποδεικτικό στοιχείο.
Τον Ιούνιο του 2026, για παράδειγμα, εντάχθηκε στο μητρώο ο ιστότοπος OVD-Info, ο οποίος παρακολουθεί την καταστολή στη Ρωσία.
Ως αποτέλεσμα, γυναίκες που προσπαθούν να ξεφύγουν από εξαναγκαστικούς γάμους και ενδοοικογενειακή βία στην Τσετσενία, ακτιβιστές ΛΟΑΤΚΙ και υπερασπιστές των δικαιωμάτων αυτοχθόνων πληθυσμών αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο κατά τη διέλευση συνόρων.
«Κοινωνικός θάνατος»
Με κάθε χρόνο του πολέμου κατά της Ουκρανίας, ο κατασταλτικός μηχανισμός εναντίον των διαφωνούντων διευρύνεται.
Οι μηχανισμοί χαρακτηρισμού ατόμων ως «ξένων πρακτόρων» και οργανώσεων ως «ανεπιθύμητων», καθώς και οι νόμοι περί «στρατιωτικής λογοκρισίας», διευρύνθηκαν και μετατράπηκαν από επιλεκτικά εργαλεία σε σύστημα μαζικού στιγματισμού, το οποίο προβλέπει εκτεταμένους επαγγελματικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς περιορισμούς, υπογραμμίζεται στην έκθεση.
Ο ομοσπονδιακός νόμος που εγκρίθηκε τον Αύγουστο του 2026 προβλέπει 14 κατηγορίες περιορισμών για πολίτες που έχουν ενταχθεί στο μητρώο και βρίσκονται στο εξωτερικό: από δέσμευση περιουσιακών στοιχείων έως κατάσχεση διαβατηρίων.
«Διατηρούν τις υποχρεώσεις που συνδέονται με την ιθαγένεια, αλλά χάνουν μεγάλο μέρος του περιεχομένου της. Αυτό είναι κοινωνικός θάνατος», σημειώνει η Μαριάνα Κατσάροβα.
«Ο νόμος της 4ης Αυγούστου αφορά ακριβώς εκείνους τους Ρώσους που έχουν καταδικαστεί ερήμην και δεν έχουν εκτίσει την ποινή τους, είτε πρόκειται για διοικητική είτε για ποινική υπόθεση. Δηλαδή θα υποστούν αυτόν τον κοινωνικό θάνατο: δεν έχουν διαβατήριο άλλης χώρας και δεν μπορούν να είναι πλήρεις πολίτες ούτε της ίδιας τους της χώρας», εξηγεί η ειδικός.
«Όταν ψηφιζόταν αυτός ο νόμος», είπε στο Euronews, «ο κ. Βολοντίν, πρόεδρος της Κρατικής Δούμας, είπε: “Πρέπει να τιμωρήσουμε όλους αυτούς τους προδότες της πατρίδας που βρίσκονται στο εξωτερικό”. Επειδή εμφανίστηκε ένας τεράστιος αριθμός Ρώσων που διαφωνούσαν με την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία. Αυτός δεν είναι ο δικός τους πόλεμος».
Η ειδικός αναφέρει ως παράδειγμα τον Μπόρις Ακούνιν, τον γνωστό συγγραφέα.
«Ζει στο Λονδίνο εδώ και πολύ καιρό, καταδικάστηκε ερήμην για δικαιολόγηση της τρομοκρατίας, νομίζω, σε 12 χρόνια φυλάκισης — 14, σύμφωνα με τη διόρθωση της σύνταξης. Πρόκειται για πολιτικά υποκινούμενη υπόθεση: για την υποστήριξη της Ουκρανίας ή για δηλώσεις κατά του πολέμου. Ο Ακούνιν με ρώτησε τότε: “Τι θα γίνει με τους τραπεζικούς μου λογαριασμούς, αφού πλέον έχω επίσημα χαρακτηριστεί ‘τρομοκράτης’;”».
Κατάχρηση διεθνών μηχανισμών
Η κατάχρηση της διεθνούς συνεργασίας μεταξύ των αρχών επιβολής του νόμου και των μηχανισμών αμοιβαίας δικαστικής συνδρομής αποτελεί απαράδεκτη επέκταση της εξωεδαφικής ποινικής δικαιοδοσίας πάνω στην ειρηνική άσκηση του δικαιώματος στην ελευθερία της έκφρασης, στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και στη συμμετοχή στην πολιτική ζωή από την εξορία, υπογραμμίζει η Ειδική Εισηγήτρια.
Η Ρωσική Ομοσπονδία χρησιμοποιεί συχνότερα από κάθε άλλη χώρα τις Ερυθρές Αγγελίες της Interpol.
«Το εποπτικό όργανο της Interpol το 2024 εξέτασε όλες αυτές τις Ερυθρές Αγγελίες», είπε η Μαριάνα Κατσάροβα. «Περίπου οι μισές υποθέσεις που συνδέονταν με τη Ρωσική Ομοσπονδία κρίθηκαν ασύμβατες με το καταστατικό του οργανισμού. Δηλαδή όλες αυτές ήταν πολιτικά υποκινούμενες υποθέσεις».
Η ειδικός συνιστά έντονα «να μην αντιμετωπίζεται κάθε σήμα και κάθε αίτημα για Ερυθρά Αγγελία από τα εθνικά γραφεία της Interpol ως δεδομένο, ιδίως όταν πρόκειται για “τρομοκράτες-εξτρεμιστές” και ειδικά σήμερα».
Κατά την άποψή της, χρειάζεται μηχανισμός ελέγχου και επαλήθευσης για κάθε ξεχωριστή υπόθεση.
Ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλεί στους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων το σύστημα διακρατικής αναζήτησης της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών, καθώς τα βασικά του έγγραφα — η Συμφωνία του Μινσκ του 1993, η Συμφωνία του Κισινάου του 2002 και η συμφωνία του 2010 για το διακρατικό σύστημα αναζήτησης προσώπων — επιτρέπουν τη σύλληψη ανθρώπων στο έδαφος οποιουδήποτε κράτους-μέλους χωρίς έλεγχο για ενδεχόμενα πολιτικά κίνητρα.
Κανένα από αυτά δεν περιλαμβάνει επαρκείς εγγυήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων για την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Μανσούρ Μοβλάεφ, ο οποίος επέζησε από βασανιστήρια και διέφυγε από την Τσετσενία.
Κρατείται εδώ και 18 μήνες στο Καζακστάν κατόπιν ρωσικού αιτήματος έκδοσης. Μετά από επανειλημμένες απορρίψεις των αιτημάτων του για άσυλο, εξακολουθεί να διατρέχει κίνδυνο βασανισμού ή δολοφονίας εάν επιστρέψει στη Ρωσία.
«Πριν από δέκα ημέρες, ο Τσετσένος αντιφρονών και αντιπολιτευόμενος Μανσούρ Μοβλάεφ επιχείρησε για δεύτερη φορά να αυτοκτονήσει», δήλωσε σε συνέντευξή της στο Euronews η Μαριάνα Κατσάροβα.
«Τον έσωσαν, αλλά το Καζακστάν, για παράδειγμα, συνεχίζει — όπως και πολλά άλλα μέλη της ΚΑΚ — να εφαρμόζει τυφλά τα αιτήματα της Ρωσικής Ομοσπονδίας βάσει διμερών συμφωνιών ή συμφωνιών της ΚΑΚ, χωρίς να ελέγχει καθόλου αν οι υποθέσεις είναι πολιτικές ή όχι».
Τα θύματα της διακρατικής καταστολής μένουν χωρίς προστασία, δήλωσε η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ.
Η είδηση ότι στις 30 Σεπτεμβρίου οι γενικοί εισαγγελείς της Ρωσίας, της Λευκορωσίας, του Καζακστάν, του Κιργιστάν, του Τατζικιστάν και του Ουζμπεκιστάν υπέγραψαν συμφωνία συνεργασίας για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του εξτρεμισμού και πλέον θα ανταλλάσσουν γρήγορα πληροφορίες για οργανώσεις και άτομα που θεωρούν «απειλή για την ασφάλεια» δεν μπορεί παρά να προκαλεί ανησυχία.
Μεταξύ των άλλων μεθόδων είναι ο εκφοβισμός συγγενών που παραμένουν στη Ρωσία, με στόχο να εξαναγκαστούν σε σιωπή όσοι βρίσκονται στο εξωτερικό ή να πειστούν να επιστρέψουν στη χώρα, όπου αντιμετωπίζουν κίνδυνο φυλάκισης και βασανιστηρίων.
«Πήραν τον πατέρα και τον αδελφό του Μανσούρ Μοβλάεφ. Τον αδελφό του τον βασάνισαν στην Τσετσενία», λέει η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ.
«Μια ακόμη αρκετά συνηθισμένη πρακτική είναι οι ηλικιωμένοι γονείς να καλούνται στην FSB για να δώσουν “εξηγήσεις”».
Ψηφιακή καταστολή
Η ψηφιακή διακρατική καταστολή έχει εξελιχθεί σε βασικό εργαλείο που χρησιμοποιούν οι ρωσικές αρχές για τη δίωξη ατόμων που βρίσκονται στην εξορία.
Πρόκειται για έλεγχο διαδικτυακών πλατφορμών και υποδομών, εγκατάσταση λογισμικού κατασκοπείας, εκστρατείες phishing και κυβερνοεπιθέσεις, αλλά και διαδικτυακή παρενόχληση, σκόπιμη δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων — doxing — και συντονισμένες διαδικτυακές εκστρατείες δυσφήμισης.
«Η Ρωσία εξάγει σε άλλα κράτη τεχνολογίες επιτήρησης και λογοκρισίας, συμπεριλαμβανομένων συστημάτων βαθιάς επιθεώρησης πακέτων δεδομένων και αναγνώρισης προσώπου, καθώς και τεχνολογιών παρεμβολής και αλλοίωσης σημάτων στα παγκόσμια δορυφορικά συστήματα πλοήγησης», εξηγεί η Μαριάνα Κατσάροβα.
Με αυτόν τον τρόπο, όπως αναφέρει, συμβάλλει στην κανονικοποίηση αυταρχικών πρακτικών και στη δημιουργία ενός κοινού οικοσυστήματος, στο οποίο αυταρχικά κράτη βοηθούν το ένα το άλλο να εξουδετερώνουν τη δράση της κοινωνίας των πολιτών στην εξορία.
Πρόκειται κυρίως για τη Λευκορωσία, το Τουρκμενιστάν, το Κιργιστάν και το Καζακστάν, αλλά και τη Βόρεια Κορέα, διευκρινίζει η Κατσάροβα.
Δηλαδή, σύμφωνα με την ίδια, επιστρέφουν αυτόματα, κατόπιν αιτήματος αυτών των κρατών, αντιφρονούντες και διαφωνούντες πίσω σε φυλακές και βασανιστήρια.
Και αυτό ενώ «υπάρχει η αρχή του non-refoulement, της μη επαναπροώθησης σε χώρες όπου κάποιος μπορεί να υποστεί βασανιστήρια, φυλάκιση και απειλή κατά της ζωής του, πέρα από τον κίνδυνο μιας άδικης δίκης. Αυτός είναι ο πρώτος, απόλυτος κανόνας. Ο δεύτερος είναι να εξετάζεται αν κάποιος διώκεται βάσει διοικητικού ή ποινικού κώδικα για ψευδείς ειδήσεις σχετικά με τον στρατό ή για δυσφήμιση του στρατού — αυτές είναι πολιτικά υποκινούμενες υποθέσεις».
Η έννοια του «θύματος διακρατικής καταστολής» μένει να οριστεί
Κατά την προετοιμασία της έκθεσης, είπε η Μαριάνα Κατσάροβα, βρέθηκε συχνά αντιμέτωπη με τον ανεπαρκή ορισμό του «θύματος διακρατικής καταστολής».
«Πρόκειται για ένα νέο παράδειγμα — να αναγνωρίσουμε τα θύματα. Ποιος είναι θύμα διακρατικής καταστολής; Πρώτα πρέπει να κατανοήσουμε την έννοια. Ελπίζω ότι η έκθεσή μου θα συμβάλει σε αυτό», λέει.
Και ενώ η χώρα που ασκεί την καταστολή παραβιάζει ξεκάθαρα την κυριαρχία άλλων κρατών, «είναι σαν να κηρύσσει πόλεμο στην επικράτειά τους: κάποιοι Ρώσοι κατάσκοποι ή πράκτορες εμφανίζονται κατ’ εντολή της κυβέρνησης και επιτίθενται σε ανθρώπους».
Ταυτόχρονα, όμως, «δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε όλους τους Ρώσους ως πιθανούς κατασκόπους ή πιθανούς πράκτορες της κυβέρνησής τους. Πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε ως θύματα», υπογραμμίζει η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ.
«Πολλά μπορούν να κάνουν άλλες χώρες, ευρωπαϊκές και μη», λέει η Κατσάροβα.
«Γι’ αυτό ζητώ μια κοινή σύμβαση. Ας ξεκινήσουμε με έναν εθνικό μηχανισμό, μια εθνική στρατηγική — ειδικά για τη Ρωσία, ειδικά για τους Ρώσους που βρίσκονται σε αυτές τις χώρες. Και με την προστασία των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δημοσιογράφων, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να συνεχίσουν τη δουλειά τους».
Σύμφωνα με την ίδια, σε ορισμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι συγγενείς δεν μπορούν να επισκεφθούν Ρώσους αντιπολιτευόμενους που βρίσκονται εκεί. Αναγκάζονται να συναντιούνται κάπου αλλού στον κόσμο.
«Η Ρωσία δεν είναι φυσικά η μόνη χώρα που ασκεί διακρατική καταστολή. Υπάρχουν και άλλες που καταστέλλουν αντιφρονούντες και τη διαφωνία. Για παράδειγμα, θεωρώ ότι τα θύματα διακρατικής καταστολής δεν είναι μόνο Ρώσοι, μπορεί να είναι και άλλοι άνθρωποι».
«Για παράδειγμα, ο Τσετσένος αντιπολιτευόμενος Χανγκοσβίλι, που δολοφονήθηκε το 2019 στο Βερολίνο και για τον οποίο γερμανικό δικαστήριο απέδειξε ότι η δολοφονία έγινε από στελέχη της FSB κατ’ εντολή της κυβέρνησης, ήταν πολίτης της Γεωργίας, δεν ήταν Ρώσος. Άρα η εθνικότητα των λεγόμενων “προδοτών της πατρίδας” δεν έχει σημασία. Για τη Μόσχα όλοι είναι εχθροί, εφόσον με κάποιον τρόπο εργάζονται εναντίον της ρωσικής κυβέρνησης», υποστηρίζει η Μαριάνα Κατσάροβα.
Επισημαίνοντας την απουσία ενός νομικά δεσμευτικού διεθνούς κειμένου αφιερωμένου στο πρόβλημα της διακρατικής καταστολής, η Ειδική Εισηγήτρια ζήτησε να καταρτιστεί σύμβαση του ΟΗΕ, στην οποία θα καθορίζονται οι υποχρεώσεις των κρατών υποδοχής και οι μηχανισμοί πρόληψης, λογοδοσίας και διακρατικής συνεργασίας.
«Πιστεύω ότι δεν υπάρχει τίποτα αναπόφευκτο στη διακρατική καταστολή. Αν τα κράτη υποδοχής τηρούν τις υποχρεώσεις τους — εφαρμόζουν την αρχή της μη επαναπροώθησης, ελέγχουν προσεκτικά τις ρωσικές Ερυθρές Αγγελίες της Interpol και τα δεδομένα στις λίστες καταζητούμενων προσώπων, απαιτούν από τις τράπεζες να ελέγχουν τη βάση για την ένταξη προσώπων στους ρωσικούς καταλόγους — τότε αυτές οι πρακτικές καταστολής δεν λειτουργούν», λέει.
«Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να αναπτύξουν εθνικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση των θυμάτων διακρατικής καταστολής από τη Ρωσία, για παράδειγμα», υποστηρίζει η Μαριάνα Κατσάροβα.
«Από την αρχή της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία έχω την εντύπωση ότι οι πολιτικοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν εξετάζουν ποιοι είναι οι Ρώσοι που βρίσκονται στις χώρες τους. Μιλάω συνεχώς μαζί τους, ασκώ πίεση, τους καλώ να κάνουν εξαιρέσεις στα καθεστώτα θεωρήσεων ή στη νέα νομοθεσία που περιορίζει την πρόσβαση των Ρώσων».
«Να κάνετε εξαιρέσεις για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για τους αντιφρονούντες, για όσους αρνούνται να πολεμήσουν για λόγους συνείδησης, για τους δημοσιογράφους, γιατί πολλοί από αυτούς είτε θα γίνουν στο μέλλον είτε είναι ήδη θύματα διακρατικής καταστολής».
Η ίδια αναφέρεται στην πρόσφατη απαγόρευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για θεωρήσεις πολλαπλών εισόδων σε Ρώσους και στο νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση.
«Νομίζω ότι πολλοί Ρώσοι θα βρεθούν αντιμέτωποι με μέτρα που θα χαρακτήριζα δρακόντεια. Δεν μπορείς να τιμωρείς έναν ολόκληρο λαό. Δεν φταίει ο λαός, φταίει η κυβέρνηση. Ελπίζω ότι η έκθεσή μου θα είναι το πρώτο καμπανάκι για την προστασία εκείνων που, διακινδυνεύοντας τη ζωή τους, τάσσονται κατά του πολέμου και υπέρ της ειρήνης», καταλήγει η Μαριάνα Κατσάροβα.