Η κυβέρνηση θέλει να αυστηροποιήσει τον Ποινικό Κώδικα για την παράτυπη μετανάστευση. Ο δικηγόρος Γιαροσλάβ Γιαγκούρα μιλά για σύγκρουση ανάμεσα στο καθήκον βοήθειας και στις διατάξεις που μπορεί να το ποινικοποιούν.
«Εδώ θα έχουμε σύγκρουση δύο διατάξεων. Η μία απαγορεύει, η άλλη επιβάλλει. Οι ηθικοί λόγοι μας επιβάλλουν να προσφέρουμε βοήθεια, ενώ το ποινικό δίκαιο απαγορεύει την παροχή της» – λέει σε συνομιλία του με το Euronews ο δικηγόρος Jarosław Jagura από τη Helsińska Fundacja Praw Człowieka.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Σύμφωνα με τον δικηγόρο, η προτεινόμενη τροποποίηση του Ποινικού Κώδικα μπορεί να στραφεί εναντίον των ανθρώπων που προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια στα σύνορα Πολωνίας–Λευκορωσίας. Η ρύθμιση δεν αφορά όμως μόνο την κατάσταση στα σύνορα, αλλά και τους αλλοδαπούς που βρίσκονται στην Πολωνία και των οποίων το νομικό καθεστώς έχει αλλάξει, ανάμεσά τους και Ουκρανούς πολίτες.
Όχι μόνο τα πολωνο-λευκορωσικά σύνορα
Στην κυβέρνηση έχει κατατεθεί σχέδιο τροποποίησης του Ποινικού Κώδικα, με στόχο την αυστηροποίηση των διατάξεων που αφορούν την παράτυπη μετανάστευση. Πρώτος αποκάλυψε την πληροφορία για το σχέδιο ο ιστότοπος «Rzeczpospolita».
Το σχέδιο εισάγει μια νέα διάταξη, η οποία κατά την άποψη νομικών μπορεί να διευκολύνει ακόμη περισσότερο την ποινική δίωξη προσώπων που παρέχουν ανθρωπιστική βοήθεια. Προβλέπει ποινή έως τριών ετών φυλάκισης για όποιον διευκολύνει ή επιτρέπει την παραμονή στην Πολωνία ατόμου που βρίσκεται στη χώρα παράτυπα, εφόσον η πράξη δεν αποσκοπεί σε περιουσιακό ή προσωπικό όφελος. Τέτοια πρόβλεψη δεν υπήρχε μέχρι τώρα στον Ποινικό Κώδικα.
Στο αιτιολογικό (πηγή στα Πολωνικά) σημείωμα ο υφυπουργός στο MSWiA Czesław Mroczek κάνει λόγο για «κενό» δικαίου σε ό,τι αφορά πρόσωπα που «με πρόσχημα τη βοήθεια προς τους μετανάστες» διευκολύνουν την παράτυπη παραμονή τους. Αυτή την ερμηνεία του σκοπού των νέων διατάξεων αμφισβητούν τόσο νομικοί όσο και ακτιβιστές.
Η Karolina Mazurek, σε βάρος της οποίας διεξάγεται διαδικασία που συνδέεται με την παροχή βοήθειας σε άτομα που διασχίζουν τα σύνορα, υποστηρίζει ότι πρόκειται για ακόμη μία προσπάθεια πίεσης σε όσους προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια. Στη δική της υπόθεση δεν έχει πρόσβαση στη δικογραφία. Ο δικηγόρος της είχε δηλώσει πρόσφατα στο Euronews ότι αυτή η κατάσταση περιορίζει τη δυνατότητα να τοποθετηθούν δημόσια τα πρόσωπα που εμπλέκονται στη διαδικασία. Η Helsińska Fundacja Praw Człowieka, σχολιάζοντας την υπόθεση, επισήμανε σε ανακοίνωσή της ότι έτσι η διαμόρφωση της αφήγησης στα μέσα ενημέρωσης μένει στα χέρια της μίας πλευράς – στην προκειμένη περίπτωση της εισαγγελίας και των υπηρεσιών.
«Η ιδέα είναι σκανδαλώδης, αλλά δεν ξέρω αν δεν με τρομάζει περισσότερο το γεγονός ότι οποιοσδήποτε από τους κυβερνώντες εξετάζει καν το ενδεχόμενο να συζητηθούν αυτές οι διατάξεις» – λέει η Mazurek για την τροποποίηση, μιλώντας στο Euronews. «Το σχέδιο στοχεύει αποκλειστικά τους διασώστες που προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια και όχι κάποιο εγκληματικό κύκλωμα. Ήταν σαφές ότι πριν από τις εκλογές του 2027 θα ξεκινούσαν πολιτικά παιχνίδια γύρω από το φορτισμένο θέμα της μετανάστευσης. Στην ουσία δεν θα έπρεπε να είμαστε έκπληκτοι».
Ο Jarosław Jagura προειδοποιεί ότι οι νέες διατάξεις μπορεί να πλήξουν όχι μόνο όσους περνούν τα πολωνο-λευκορωσικά σύνορα και εκείνους που τους βοηθούν, αλλά και άλλους αλλοδαπούς που διαμένουν στην Πολωνία.
«Φυσικά η πρώτη σκέψη μας πάει πάντα στα πολωνο-λευκορωσικά σύνορα, όμως η διάταξη αφορά γενικά όλα τα άτομα σε μετακίνηση που βρίσκονται στη χώρα μας» – εξηγεί ο δικηγόρος.
Μεταξύ των προσώπων που ενδέχεται να επηρεαστούν από τις αλλαγές αναφέρει Ουκρανούς πολίτες, οι οποίοι διέφυγαν από τον πόλεμο και έμειναν στην Πολωνία. Αυτοί κατά κανόνα απολαμβάνουν προσωρινή προστασία στο πλαίσιο ειδικού καθεστώτος UKR, ξεχωριστού από την κλασική διαδικασία ασύλου. Οι αλλαγές στους κανόνες που διέπουν την παραμονή τους μπορεί να οδηγήσουν ορισμένους σε μη ρυθμισμένη νομική κατάσταση.
«Σούπα, ρούχα, νερό». Η ανθρωπιστική βοήθεια ξανά υπό την απειλή ποινής
Το σχέδιο, που φέρει ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου 2026, δικαιολογεί τις νέες διατάξεις με την ανάγκη πιο αποτελεσματικής καταπολέμησης της διασυνοριακής οργανωμένης εγκληματικότητας. Ωστόσο, σε έγγραφο προς το MSWiA ο υφυπουργός Czesław Mroczek, επικαλούμενος τη νέα πρόβλεψη «Όποιος, γνωρίζοντας ότι άλλο πρόσωπο βρίσκεται στην επικράτεια της Δημοκρατίας της Πολωνίας κατά παράβαση των κανονισμών, διευκολύνει ή επιτρέπει την περαιτέρω παραμονή του, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης έως τρία έτη», υποστηρίζει ότι το ισχύον δίκαιο δημιουργεί «κενό» για πρόσωπα που «με πρόσχημα τη βοήθεια προς τους μετανάστες» διευκολύνουν την παράτυπη παραμονή τους.
Κατά τον Jarosław Jagura, τέτοια αιτιολόγηση θολώνει τη γραμμή που χωρίζει την εγκληματική δραστηριότητα από την ανθρωπιστική βοήθεια.
«Η πρόταση που κατέθεσε το Υπουργείο Εσωτερικών και Διοίκησης είναι εξαιρετικά ανησυχητική, γιατί κατά τη γνώμη μου μπορεί να οδηγήσει στην ποινικοποίηση κάθε μορφής παροχής βοήθειας σε μετανάστες που βρίσκονται στη χώρα με μη ρυθμισμένο καθεστώς» – λέει ο δικηγόρος από τη Helsińska Fundacja Praw Człowieka.
Κατά τον ίδιο, πρόβλημα αποτελεί και η ευρεία και ασαφής διατύπωση σχετικά με τη διευκόλυνση ή την παροχή δυνατότητας παραμονής.
«Στην περίπτωση της βοήθειας στα πολωνο-λευκορωσικά σύνορα μπορεί να θεωρηθεί οτιδήποτε: κάποια υλική βοήθεια, σούπα, ρούχα, νερό. Ακόμη και η νομική συνδρομή θα μπορούσε θεωρητικά, κατά τη γνώμη μου, να υπαχθεί» – σημειώνει.
Η υπόθεση της «Πεντάδας από τη Χαϊνούφκα». Όταν η ανθρωπιστική βοήθεια γίνεται «όφελος»
Τον Σεπτέμβριο του περασμένου έτους ολοκληρώθηκε με αθώωση η δίκη πέντε ακτιβιστών, γνωστών ως «πεντάδα από τη Χαϊνούφκα», οι οποίοι πρόσφεραν ανθρωπιστική βοήθεια σε αρκετούς μετανάστες, μεταξύ αυτών σε μια ιρακινή οικογένεια. Το κατηγορητήριο περιλάμβανε κατηγορίες για διευκόλυνση της παραμονής στην Πολωνία με σκοπό την επίτευξη περιουσιακού ή προσωπικού οφέλους, καθώς και για παροχή τροφής και ρουχισμού στους μετανάστες και εξασφάλιση καταλύματος και ανάπαυσης. Ως πρόσωπα που υποτίθεται ότι αποκόμισαν προσωπικό όφελος θεωρήθηκαν οι ίδιοι οι μετανάστες που βοηθήθηκαν από τους ακτιβιστές.
Ο Jarosław Jagura θεωρεί ότι η διάταξη ερμηνεύτηκε αντίθετα προς το νόημά της, κάτι που – όπως επισημαίνει – επιβεβαίωσε το δικαστήριο στη Χαϊνούφκα.
«Ήταν μια παράλογη προσπάθεια να διαστραφεί πλήρως αυτή η διάταξη. Η υπόθεση από αυτή την άποψη ήταν ξεκάθαρη, δεν υπήρχε κανένα οικονομικό όφελος. Είναι παράλογο, ένας φαύλος κύκλος. Δεν είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να ερμηνεύεται η διάταξη, όπως τόνισε το δικαστήριο στη Χαϊνούφκα» – λέει ο δικηγόρος.
Κατά την άποψή του, η νέα πρόβλεψη μπορεί να επιτρέψει την ποινική δίωξη για ανθρωπιστική βοήθεια χωρίς να χρειάζεται να αποδειχθεί ότι το εκάστοτε πρόσωπο ενήργησε με σκοπό περιουσιακό ή προσωπικό όφελος.
«Δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι, αν η υπόθεση συνέβαινε ξανά μετά την έναρξη ισχύος αυτών των διατάξεων, θα είχαμε πλέον καταδικαστική απόφαση» – λέει ο Jagura.
«Άρα θα είχαμε [ποινικοποίηση – σ.σ.] μιας ηθικής αντίδρασης, που πηγάζει από το αίσθημα ευθύνης για την τύχη στην πραγματικότητα αυτών των ανθρώπων, τους οποίους το κράτος θέλει να ξεχάσει ή να τους καταδικάσει λίγο στο νομικό μη-είναι» – υποστηρίζει ο δικηγόρος.
Ασαφή όρια ποινικής ευθύνης
Ο Jagura επισημαίνει επίσης το πρόβλημα του πώς ένα άτομο που προσφέρει βοήθεια θα μπορούσε να γνωρίζει αν ο ξένος που συναντά βρίσκεται στην Πολωνία νόμιμα.
«Αν κάποιος βρεθεί στο δάσος, κοντά στα σύνορα, μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται στη χώρα με μη ρυθμισμένο καθεστώς. Αν όμως δούμε ένα τέτοιο άτομο στο κέντρο της χώρας ή οπουδήποτε αλλού, πώς να το γνωρίζουμε; Αναρωτιέμαι πώς θα μπορούσε να γίνεται αυτός ο προσδιορισμός υπό το πρίσμα του νόμου» – λέει ο δικηγόρος.
Παρόμοιες επιφυλάξεις εκφράζει και η Karolina Mazurek.
«Αναρωτιέμαι πώς ένας δυνητικός παραβάτης υποτίθεται ότι θα κρίνει αν το άτομο που έχει ανάγκη έχει ρυθμισμένο καθεστώς παραμονής; Γρίφος είναι για μένα και το όριο ανάμεσα στην υποχρέωση παροχής βοήθειας και στον κίνδυνο να κατηγορηθεί κανείς για συνέργεια. Το σχέδιο στοχεύει αποκλειστικά τους διασώστες που προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια και όχι κάποιο εγκληματικό κύκλωμα» – λέει η ακτιβίστρια.
Ο Jagura επισημαίνει επίσης τη σύγκρουση ανάμεσα στην υποχρέωση παροχής βοήθειας, η οποία προβλέπεται επίσης στον Ποινικό Κώδικα, και στον κίνδυνο ποινικής ευθύνης.
«Εδώ θα έχουμε σύγκρουση δύο διατάξεων. Η μία απαγορεύει, η άλλη επιβάλλει. Οι ηθικοί λόγοι μας επιβάλλουν να προσφέρουμε βοήθεια, ενώ το ποινικό δίκαιο απαγορεύει, για παράδειγμα, την παροχή αυτής της βοήθειας» – λέει ο δικηγόρος.
«Επιπλέον, δεν μπορεί να αποκλειστεί και η περίπτωση όπου στοιχείο της ανθρωπιστικής βοήθειας θα ήταν, για παράδειγμα, η οργάνωση σε κάποιον της διέλευσης των συνόρων. Αν πρόκειται, για παράδειγμα, για πολιτικό πρόσφυγα από τη Λευκορωσία. Ακόμη και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιτρέπει το ενδεχόμενο να μην τιμωρείται η παράβαση συνόρων, όταν γίνεται για ανθρωπιστικούς λόγους» – καταλήγει, παραπέμποντας στην απόφαση του TSUE της 3ης Ιουνίου 2025 στην υπόθεση Kinsa. Το Δικαστήριο έθεσε σε αυτή τα όρια του κρατικού ποινικού δικαίου, κρίνοντας ότι η διευκόλυνση εισόδου σε ανηλίκους από πρόσωπα που ασκούν σε αυτούς de facto φροντίδα δεν συνιστά έγκλημα.
Η INTERPOL εντοπίζει διακινητές. Ποιον θα καλύψουν οι νέες διατάξεις;
Οι οργανωμένα δίκτυα διακινητών αποτελούν στόχο συντονισμένων επιχειρήσεων των αρχών σε πολλές χώρες. Παράδειγμα είναι η επιχείρηση Trigger X, που συντονίστηκε από την INTERPOL (πηγή στα Πολωνικά) τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2026 σε 17 χώρες της Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας. Κύριος στόχος της ήταν η καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου όπλων. Οι αρχές κατέσχεσαν πάνω από 2.800 πυροβόλα όπλα και 40 χιλιάδες φυσίγγια. Στη Βουλγαρία βρέθηκαν επίσης 20 φουσκωτές βάρκες, που ενδέχεται να χρησιμοποιούνταν από ομάδες οι οποίες οργανώνουν παράνομες διελεύσεις από το κανάλι της Μάγχης. Τέτοιες επιχειρήσεις περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την ανίχνευση διαδρομών διακίνησης και των συνδέσεων μεταξύ συγκεκριμένων προσώπων και ομάδων.
Στην περίπτωση των προτεινόμενων διατάξεων, όμως, τίθεται το ερώτημα αν η ποινική ευθύνη δεν θα επεκταθεί και σε άτομα που βοηθούν μετανάστες χωρίς να έχουν καμία σχέση με εγκληματική δραστηριότητα.
Ο δικηγόρος τονίζει ότι η παροχή βοήθειας σε μετανάστες δεν είναι το ίδιο με τη διευκόλυνση της παράνομης διέλευσης συνόρων, πόσο μάλλον με τη συμμετοχή σε οργανωμένο δίκτυο διακινητών.
«Αν το κράτος έχει πρόβλημα να καταπολεμήσει κάποια παράνομη πρακτική, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να πετάει το μωρό μαζί με τα νερά. Ήδη σήμερα υπάρχουν οι κατάλληλες διατάξεις που επιτρέπουν τη δίωξη της διακίνησης ή της συνέργειας στην οργάνωσή της. Καταλαβαίνω όμως ότι μετά την έναρξη ισχύος των νέων διατάξεων οι αρχές δεν θα χρειάζεται να αποδεικνύουν ότι ένα πρόσωπο συνδέεται με δίκτυο διακινητών. Αρκεί κάποιος να συλληφθεί με την κατηγορία της διευκόλυνσης παραμονής και θα έχουμε ένα άτομο καταδικασμένο σε τρία χρόνια» – λέει ο δικηγόρος.
Η Karolina Mazurek δεν κρύβει την απογοήτευσή της για τις τρέχουσες ενέργειες της κυβέρνησης. Κατά τη γνώμη της, η πρόταση των νέων διατάξεων είναι προσπάθεια πολιτικού παιχνιδιού ενόψει των εκλογών του 2027.
«Η κυβέρνηση στην οποία ελπίζαμε και πιστεύαμε ότι θα έθετε τον άνθρωπο και τα δικαιώματά του στην πρώτη θέση της ιεραρχίας και ότι θα τα σεβόταν ανεξάρτητα από την καταγωγή, δυστυχώς προχωρά ολοένα και πιο πέρα. Τόσο μακριά, που ούτε το PiS δεν είχε φτάσει» – λέει. «Προσωπικά αισθάνομαι τεράστια αηδία και χάνω την πίστη μου στην τήρηση του κράτους δικαίου στη χώρα μας. Στα μάτια μου ο προεκλογικός αγώνας μοιάζει έτσι: κερδίζει όποιος είναι πιο βίαιος».
Το Euronews απηύθυνε προς το Υπουργείο Εσωτερικών και Διοίκησης ερωτήματα σχετικά με τις προτεινόμενες αλλαγές και τις πιθανές συνέπειές τους για άτομα που προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια. Μέχρι τη δημοσίευση του άρθρου, το MSWiA δεν είχε δώσει απαντήσεις.