Το κρανίο του One Piece ως σύμβολο διαμαρτυρίας: γιατί το υιοθετούν οι Γάλλοι διαδηλωτές

Όταν οι νέοι αμφισβητούν το κατεστημένο, συχνά επιστρατεύουν έργα μυθοπλασίας ή εμβληματικές εικόνες της ποπ κουλτούρας στις διαμαρτυρίες τους, με ορισμένα πρόσωπα και σύμβολα να εξελίσσονται σε απροσδόκητα συνθήματα συσπείρωσης.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Μέσα στο πλήθος από πανό, πλακάτ και συνθήματα στους δρόμους της Γαλλίας, ξεπροβάλλει συχνά μια μαύρη σημαία με ένα χαμογελαστό κρανίο που φορά ψάθινο καπέλο.

Το πειρατικό έμβλημα είναι αμέσως αναγνωρίσιμο από τους φαν της σειράς manga One Piece: είναι η «Jolly Roger», ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα λογότυπα της ποπ κουλτούρας.

Η συγκεκριμένη εικονογραφία εμφανίστηκε ήδη στις περσινές διαδηλώσεις του Σεπτεμβρίου στη Γαλλία και έχει ξαναβγεί στο προσκήνιο στις τωρινές φοιτητικές κινητοποιήσεις και τις πορείες σε όλη τη χώρα – αλλά και στο Βέλγιο, την Ιταλία και την Ελλάδα.

Πώς όμως η πειρατική σημαία του One Piece εξελίχθηκε σε σύμβολο που διασχίζει χώρες και ηπείρους, κατά της καταστολής και της κυβερνητικής διαφθοράς;

Λίγα λόγια για το υπόβαθρο. Για όσους δεν γνωρίζουν το One Piece, πρόκειται για ένα δημοφιλές ιαπωνικό manga του Eiichiro Oda. Με δυο λόγια, παρακολουθεί τις περιπέτειες των Πειρατών με τα ψάθινα καπέλα, που τάσσονται στο πλευρό των καταπιεσμένων από σκληρούς ηγέτες και αυταρχική διαφθορά – έναν αγώνα ενάντια στην τυραννία υπό τη σημαία τους, τη «Jolly Roger».

Πρωτοεκδόθηκε το 1997 – χρονιά που, εντελώς συμπτωματικά, σηματοδοτεί και την πρώτη γέννηση της Gen Z – και το manga έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο φαινόμενο, με πάνω από 500 εκατομμύρια αντίτυπα και μεταφράσεις σε 40 γλώσσες. Κατέχει το Guinness World Record για τα περισσότερα αντίτυπα που έχουν εκδοθεί στην ίδια σειρά κόμικ από έναν μόνο δημιουργό, ενώ έχει γεννήσει τηλεοπτική σειρά κινουμένων σχεδίων, live-action παραγωγή στο Netflix, καθώς και αρκετές ταινίες.

Στη Γαλλία, η σειρά είναι εξαιρετικά δημοφιλής και οι τόμοι της φιγουράρουν στα ευπώλητα.

Με τα χρόνια, η σημαία με το μειδιών κρανίο έχει κάνει την εμφάνισή της σε διαδηλώσεις στο Νεπάλ, την Ινδονησία, τις Φιλιππίνες, το Μαρόκο, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, και είναι πανταχού παρούσα στις κινητοποιήσεις που συγκλονίζουν τη Γαλλία τις τελευταίες εβδομάδες.

Είτε το σύμβολο του One Piece εμφανίζεται σε φοιτητικές πορείες, σε συγκεντρώσεις κατά της αστυνομικής βίας, σε διαμαρτυρίες για κυβερνητικές απαγορεύσεις στα social media, είτε σε φιλοπαλαιστινιακές κινητοποιήσεις, ο κοινός οπτικός παρονομαστής δείχνει πόσο το σύμβολο του manga έχει αγγίξει τη Gen Z, η οποία το έχει υιοθετήσει ως δικό της σήμα αντίστασης και, τελικά, ελπίδας.

Δεν πρόκειται για τυχαία επιλογή, καθώς για τους ανοργάνωτους επαναστάτες του πρωτότυπου έργου η σημαία συμβολίζει την ελευθερία και την αντίσταση στην καταπίεση. Και τώρα, στον πραγματικό κόσμο, μιλά σε μια γενιά απογοητευμένων νέων και σε μέλη της Gen Z που διψούν να ακουστούν.

Η εισβολή του φανταστικού κόσμου στον πραγματικό συνιστά μια χρήσιμη μεταφορά, καθώς οι αφηγήσεις και οι αξίες τους δεν περιορίζονται από σύνορα ή επιμέρους αιτήματα, δημιουργώντας μια παγκόσμια αίσθηση ενότητας και ένα κοινό γλωσσάρι αλληλεγγύης. Είναι και μια πρακτική μεταφορά, αφού όταν τα σημεία αναφοράς της μυθοπλασίας μετατρέπονται σε πραγματικά σύμβολα ανυπακοής, τα σημάδια αυτά είναι πιο δύσκολο να κατασταλούν από κυβερνήσεις που εξακολουθούν να επιδιώκουν μια αντι-αυταρχική εικόνα.

Η χρήση της Jolly Roger υπενθυμίζει για άλλη μια φορά ότι πολιτισμός και πολιτική είναι άρρηκτα δεμένοι – ιδίως για τους νέους ακτιβιστές και τη ψηφιακά εξοικειωμένη γενιά που αξιοποιεί τα social media για να εκφράσει σκέψεις και φόβους μέσα από πολιτισμικές αναφορές.

Και δεν είναι η μόνη: η σημαία Jolly Roger είναι απλώς ένα ακόμη σύμβολο της ποπ κουλτούρας που έχει χρησιμοποιηθεί σε διαμαρτυρίες τα τελευταία χρόνια.

Ρίχνουμε μια ματιά σε πέντε χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου πολιτισμικά σημεία αναφοράς χρησιμοποιήθηκαν ως πολιτική έκφραση τα τελευταία 15 χρόνια.

V for Vendetta

Εμπνευσμένη από την ταινία του 2005 «V for Vendetta», η διεθνής ομάδα χάκερ-ακτιβιστών Anonymous υιοθέτησε τη χαρακτηριστική μάσκα του Guy Fawkes από την ταινία για να καλύπτει τα πρόσωπα των μελών της στις κινητοποιήσεις. Η μάσκα εξαπλώθηκε μαζικά το 2011 με το κίνημα «Occupy» και έκτοτε παραμένει σύμβολο διαμαρτυρίας, στραμμένο ενάντια σε διεφθαρμένα συστήματα και κυβερνήσεις. Όπως λέει ο V: «Οι άνθρωποι δεν πρέπει να φοβούνται τις κυβερνήσεις τους – οι κυβερνήσεις πρέπει να φοβούνται τους ανθρώπους τους».

The Hunger Games

Η σειρά βιβλίων για εφήβους της Suzanne Collins και οι ταινίες που ακολούθησαν με πρωταγωνίστρια την Jennifer Lawrence περιλαμβάνουν αρκετά σύμβολα αντίστασης, από το καρφίτσωμα του Mockingjay μέχρι τον χαιρετισμό με τρία δάχτυλα. Αυτή η σιωπηλή χειρονομία αμφισβήτησης χρησιμοποιείται από την ηρωίδα Katniss Everdeen για να δηλώσει την αλληλεγγύη της προς τους καταπιεσμένους και, από το 2014 και μετά, έχει εμφανιστεί σε διαδηλώσεις – από τις κινητοποιήσεις κατά του στρατιωτικού πραξικοπήματος στην Ταϊλάνδη έως τις διαμαρτυρίες στο Χονγκ Κονγκ για καθολικό δικαίωμα ψήφου.

The Handmaid’s Tale

Το 2017 και το 2018, γυναίκες σε ολόκληρες τις ΗΠΑ φόρεσαν τα κόκκινα μανδύα και τα λευκά καλύμματα κεφαλής από το έργο της Margaret Atwood «The Handmaid’s Tale», αντιδρώντας σε νομοθεσίες κατά των αμβλώσεων και σε πολιτικές που απειλούν τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών. Στο δυστοπικό βιβλίο και την τηλεοπτική σειρά, οι υπηρέτριες αναγκάζονται να φορούν αυτή τη στολή βάσει των νόμων της Γαλαάδ, της δυστοπικής χώρας όπου οι γόνιμες γυναίκες εξαναγκάζονται σε αναπαραγωγική δουλεία. Η στολή εμφανίζεται ξανά και ξανά σε διαδηλώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών σε όλο τον κόσμο – από τις συγκεντρώσεις στην Αργεντινή το 2018 υπέρ του δικαιώματος στην άμβλωση μέχρι τις διαμαρτυρίες το 2019 ενάντια στις επισκέψεις του Αμερικανού προέδρου Τραμπ στο Ηνωμένο Βασίλειο.

The Joker

Μετά τον εμφύλιο πόλεμο, Λιβανέζοι διαδηλωτές που διαμαρτύρονταν το 2019 για τα νέα μέτρα λιτότητας της κυβέρνησης υιοθέτησαν την εικόνα του «Πρίγκιπα του Εγκλήματος», του Joker, με πολλούς να μιμούνται το μακιγιάζ του προσώπου που φορά ο Joaquin Phoenix στο Joker. Πρόκειται για μια εμφάνιση αναγνωρίσιμη σε όλον τον κόσμο, που προσφέρει ανωνυμία στους διαδηλωτές και, στην περίπτωση του Λιβάνου, βοήθησε να αποκτήσει η κινητοποίησή τους μεγαλύτερη δημοσιότητα. Ο Joker λειτουργεί επίσης ως σύμβολο εξέγερσης, ενσαρκώνοντας την απόρριψη των κοινωνικών κανόνων και συμβάσεων. Έτσι, το πρόσωπο του κλόουν γίνεται υπενθύμιση να αντιμετωπίζεται με ασέβεια η καθεστηκυία τάξη, κάτι που το έχει καταστήσει δημοφιλές έμβλημα σε διαδηλώσεις ανά τον κόσμο.

Pepe the Frog

Η alt-right, το MAGA και ο ίδιος ο Τραμπ, ο οποίος είχε δημοσιεύσει στο Twitter ένα meme με τον Pepe κατά την προεκλογική εκστρατεία του 2016 στις ΗΠΑ, υιοθέτησαν τον πράσινο βάτραχο ως μέσο προσέγγισης της νεολαίας. Ο Αμερικανός γελοιογράφος Matt Furie δημιούργησε την εικόνα το 2005 και εξοργίστηκε βλέποντας πώς το δημιούργημά του καπηλεύτηκε με τόσο μισαλλόδοξο τρόπο. Πριν «σκοτώσει» τον χαρακτήρα σε ένα κόμικ του 2017, έγραψε ένα άρθρο για το TIME (πηγή στα Αγγλικά)το 2016, στο οποίο σημείωνε: «Είναι εντελώς τρελό ότι ο Pepe έχει χαρακτηριστεί σύμβολο μίσους, και ότι ρατσιστές και αντισημίτες χρησιμοποιούν έναν κάποτε ειρηνικό τύπο-βάτραχο από το δικό μου κόμικ ως εμβληματικό σύμβολο μίσους». Παρότι στη Δύση ο Pepe χρησιμοποιήθηκε από την alt-right, το 2019 ανακτήθηκε και επανανοηματοδοτήθηκε από διαδηλωτές στο Χονγκ Κονγκ σε κινητοποιήσεις υπέρ της δημοκρατίας.