Φάρμακα προσαρμοσμένα στο DNA κάθε ασθενούς, ταχύτερη διάγνωση σπάνιων παθήσεων και νέες δυνατότητες πρόληψης- Η Ευρώπη χαρτογραφεί το γενετικό της αποτύπωμα για την ιατρική του μέλλοντος- Ποιος είναι ο ρόλος της Βιοτράπεζας Κύπρου
Θα μπορούσε στο μέλλον ένα φάρμακο να σχεδιάζεται με βάση τα γενετικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου που πρόκειται να το λάβει;
Να γνωρίζουν οι γιατροί εκ των προτέρων ποιοι ασθενείς έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανταποκριθούν σε μια θεραπεία ή να εμφανίσουν ανεπιθύμητες ενέργειες;
Και να εντοπίζονται ευκολότερα οι γενετικές αιτίες ασθενειών που σήμερα παραμένουν δύσκολες στη διάγνωση;
Η εξατομικευμένη ιατρική δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα μακρινό επιστημονικό όραμα. Ορισμένες εφαρμογές της χρησιμοποιούνται ήδη στην κλινική πράξη, ενώ η ευρύτερη αξιοποίησή της προϋποθέτει πολύ περισσότερη γνώση για το ανθρώπινο γονιδίωμα.
Το πρόγραμμα Genome of Europe («Γονιδίωμα της Ευρώπης») είναι ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά εγχειρήματα πληθυσμιακής γονιδιωματικής. Συνολικά 49 εταίροι από 27 ευρωπαϊκές χώρες συνεργάζονται για τη δημιουργία μιας κοινής βάσης αναφοράς τουλάχιστον 100.000 ανθρώπινων γονιδιωμάτων, η οποία θα αποτυπώνει τη γενετική ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών πληθυσμών.
Ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 45 εκατ. ευρώ, εκ των οποίων 20 εκατ. προέρχονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω του προγράμματος «Ψηφιακή Ευρώπη». Το έργο ξεκίνησε επισήμως το φθινόπωρο του 2024, με προβλεπόμενη διάρκεια 42 μηνών.
Η Κύπρος συμμετέχει σε αυτή την προσπάθεια μέσω του Κέντρου Αριστείας Βιοτραπεζών και Βιοϊατρικής Έρευνας biobank.cy του Πανεπιστημίου Κύπρου. Η συμμετοχή της προβλέπει την αλληλούχηση του πλήρους γονιδιώματος τουλάχιστον 310 Κυπρίων εθελοντών, συμβάλλοντας στην ευρωπαϊκή βάση αναφοράς.
Γιατί η Ευρώπη χρειάζεται έναν γενετικό χάρτη
Το ανθρώπινο DNA είναι σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό κοινό σε όλους μας. Ωστόσο, οι μικρές γενετικές διαφορές έχουν σημασία για την κατανόηση της κληρονομικότητας, της προδιάθεσης σε ορισμένες ασθένειες και, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, της ανταπόκρισης σε φάρμακα.
Οι διαφορές αυτές δεν κατανέμονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους πληθυσμούς. Αυτό σημαίνει ότι μια γενετική βάση δεδομένων που έχει δημιουργηθεί κυρίως από συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες ενδέχεται να μην αποτυπώνει επαρκώς τη γενετική ποικιλομορφία άλλων.
Το Genome of Europe επιχειρεί να περιορίσει αυτό το κενό, δημιουργώντας ένα αντιπροσωπευτικό ευρωπαϊκό σύνολο δεδομένων που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως σημείο αναφοράς για μελλοντικές έρευνες.
«Οι πληθυσμοί, όπως αυτός της Κύπρου, έχουν τις δικές τους ιδιαιτερότητες», εξηγεί στο Euronews η Κατερίνα Στρατή, αναπλ. καθηγήτρια στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου και Διευθύντρια του Κέντρου Αριστείας.
Όπως επισημαίνει, η κατανόηση του γονιδιώματος σε τοπικό επίπεδο είναι απαραίτητη, επειδή η σχετική πληροφορία δεν μπορεί να προκύψει αυτομάτως από την έρευνα σε άλλους πληθυσμούς.
Για τους επιστήμονες, ένα γονιδίωμα αναφοράς λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης. Επιτρέπει να εξετάζουν τις γενετικές παραλλαγές που εντοπίζουν σε έναν άνθρωπο και να αξιολογούν πόσο συχνές ή σπάνιες είναι στον πληθυσμό στον οποίο ανήκει.
Η Κύπρος χαρτογραφεί το δικό της DNA
Η χαρτογράφηση του κυπριακού γονιδιώματος, στη σημερινή της μορφή, ξεκίνησε το 2019, όπως εξηγεί η Κατερίνα Στρατή. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα γενετικό υπόβαθρο αναφοράς για τον πληθυσμό της χώρας, το οποίο θα υποστηρίζει την ιατρική έρευνα και τη μοριακή διάγνωση.
Στο πλαίσιο του Cypriot Human Genome Project (CYPROME), έχουν ήδη αναλυθεί περισσότερα από 1.000 εξώματα Κυπρίων εθελοντών. Το εξώμα είναι το τμήμα του γονιδιώματος που περιλαμβάνει τις πρω
τεϊνοκωδικές περιοχές των γονιδίων. Η ανάλυσή του διαφέρει από την αλληλούχηση ολόκληρου του γονιδιώματος, η οποία εξετάζει πολύ μεγαλύτερο μέρος του DNA.
Ο Απόστολος Μαλάτρας, Senior Bioinformatician (πληροφορικός με ειδίκευση στη βιοπληροφορική) στο Κέντρο Αριστείας biobank.cy, εξηγεί ότι η δημιουργία ενός γονιδιώματος αναφοράς επιτρέπει στους ερευνητές να συγκρίνουν τα γενετικά ευρήματα με ένα κοινό υπόβαθρο.
Σήμερα, το biobank.cy διαθέτει περισσότερα από 123.000 βιολογικά δείγματα, με συμμετοχή 12.257 εθελοντών και δραστηριότητα σε 14 ερευνητικά προγράμματα, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιεύει στην ιστοσελίδα του.
Τα δείγματα δεν αντιστοιχούν σε ισάριθμα γονιδιώματα ή συμμετέχοντες. Ένας εθελοντής μπορεί να προσφέρει περισσότερα από ένα δείγματα, ενώ η αλληλούχηση του DNA αποτελεί ξεχωριστή διαδικασία.
Στη Βιοτράπεζα Κύπρου πραγματοποιούνται, μεταξύ άλλων, μελέτες για κληρονομικές νεφροπάθειες, καρδιακές παθήσεις και άλλες ασθένειες. Στα ερευνητικά της προγράμματα περιλαμβάνονται επίσης προσπάθειες ανάπτυξης προκλινικών μοντέλων για σπάνιες νεφρικές παθήσεις, όπως το σύνδρομο Alport.
Η Μάριελ Βούτουνου, Project Manager του Κέντρου Αριστείας, περιγράφει τη διαδικασία αναζήτησης μιας θεραπείας ως έναν χρονοβόρο μαραθώνιο.
«Όταν ένας γιατρός ή επιστήμονας ενδιαφέρεται να αρχίσει μια έρευνα για μια πάθηση, λέμε ότι αρχίζει έναν χρονοβόρο μαραθώνιο. Και αυτό λόγω του ότι χρειάζεται πάρα πολύ χρόνο και κόπο να συλλεχθούν όλα αυτά τα δεδομένα και τα δείγματα. Κάποιος ο οποίος έχει στην εργαλειοθήκη του μια ολόκληρη βιοτράπεζα και αυτόν τον πλούτο πληροφορίας, λέμε ότι η αφετηρία του είναι 10 χιλιόμετρα μπροστά από όλους τους άλλους».
Ποιος προστατεύει το DNA των ασθενών
Το DNA περιέχει ιδιαίτερα ευαίσθητες πληροφορίες, όχι μόνο για την υγεία ενός ανθρώπου, αλλά και για τους βιολογικούς συγγενείς του. Πώς διασφαλίζεται ότι τα γενετικά δεδομένα χιλιάδων εθελοντών δεν θα χρησιμοποιηθούν χωρίς τη γνώση ή τη συγκατάθεσή τους;
Η Βιοτράπεζα Κύπρου λειτουργεί με έγκριση της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου και σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Όπως εξηγεί ο Απόστολος Μαλάτρας, το biobank.cy εφαρμόζει πολλαπλά επίπεδα τεχνικής και οργανωτικής ασφάλειας, με περιορισμούς στην πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα.
Η Δρ Γεωργία Χαραλαμπίδου, υπεύθυνη για τα ηθικά, νομικά και κοινωνικά ζητήματα (ELSI) και την εκπαίδευση στο Κέντρο, εξηγεί ότι η προστασία αρχίζει πριν ακόμη συλλεχθεί το πρώτο δείγμα.
«Όταν ένας εθελοντής, ένα άτομο έρθει εδώ στο Κέντρο, το πρώτο πράγμα το οποίο κάνουμε είναι να του παρέχουμε επαρκείς πληροφορίες. Προσπαθούμε να αντιληφθούμε ότι τις έχει κατανοήσει. Του δίνουμε χρόνο να τις επεξεργαστεί, να μας κάνει ερωτήσεις και φυσικά πάντα υπογράφεται ένα έντυπο συγκατάθεσης, μέσα στο οποίο υπάρχουν καταγεγραμμένα όλα του τα δικαιώματα».
Η συμμετοχή παραμένει εθελοντική και μετά την υπογραφή. «Του εξηγούμε πάντοτε ότι μπορεί να αποσύρει τη συγκατάθεσή του οποιαδήποτε στιγμή, χωρίς να έχει οποιοδήποτε αντίκτυπο», τονίζει η Χαραλαμπίδου, διευκρινίζοντας ότι, στην περίπτωση ασθενών, η απόφαση αυτή δεν επηρεάζει τη θεραπεία τους ή τη σχέση με τον θεράποντα ιατρό.
Το Κέντρο πραγματοποίησε επίσης έρευνα με τη συμμετοχή περίπου 569 Κυπρίων, εξετάζοντας τις απόψεις τους για τα γενετικά τεστ και τη συμμετοχή στη γενετική έρευνα.
Σύμφωνα με τη Χαραλαμπίδου, οι περισσότεροι συμμετέχοντες εμφανίστηκαν θετικοί απέναντι στη γενετική έρευνα, αλλά ζητούν διαφάνεια και ενημέρωση για τη χρήση των δεδομένων τους. Παράλληλα, ενδιαφέρονται για τη δυνατότητα να λαμβάνουν πίσω αποτελέσματα από τις έρευνες στις οποίες συμμετέχουν.
«Θέλουν να γνωρίζουν πώς χειριζόμαστε τα δεδομένα τους, τι αποτελέσματα υπάρχουν. Όπως επίσης θέλουν να παίρνουν κάτι πίσω», αναφέρει.
Η ίδια επισημαίνει ότι όσοι είχαν έρθει σε επαφή με ασθενείς με διαγνωσμένες παθήσεις ήταν περισσότερο θετικοί στην επιστροφή γενετικών αποτελεσμάτων από ειδικούς γιατρούς. Ένα εύρημα που, όπως σημειώνει, αναδεικνύει την ανάγκη καλύτερης ενημέρωσης του κοινού για τη γενετική έρευνα.
Τα δεδομένα συνεργάζονται χωρίς να ταξιδεύουν
Πώς μπορούν επιστήμονες διαφορετικών χωρών να αξιοποιούν γενετικά δεδομένα χωρίς να διακινδυνεύεται η ασφάλειά τους;
Αυτό επιχειρεί να εξασφαλίσει το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Genomic Data Infrastructure (GDI), το οποίο λειτουργεί συμπληρωματικά με το Genome of Europe, δημιουργώντας υποδομές για την ασφαλή διασύνδεση των γενετικών δεδομένων.
Όπως εξηγεί ο Απόστολος Μαλάτρας, οι ερευνητές θα μπορούν να πραγματοποιούν αναλύσεις στα συστήματα όπου φυλάσσονται τα δεδομένα, χωρίς να χρειάζεται να μεταφέρονται τα ίδια τα αρχεία από χώρα σε χώρα.
Η συνεργασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις σπάνιες ασθένειες, καθώς επιτρέπει τη σύγκριση γενετικών ευρημάτων από διαφορετικούς πληθυσμούς.
Από το DNA στο φάρμακο του μέλλοντος
Η ιατρική ακριβείας εφαρμόζεται ήδη σε ορισμένες θεραπείες, ιδιαίτερα στην ογκολογία. Ωστόσο, η ανάπτυξη φαρμάκων προσαρμοσμένων στα γενετικά χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς παραμένει μια μακροπρόθεσμη προοπτική.
Αυτή είναι και η φιλοδοξία της ευρωπαϊκής συνεργασίας: η γνώση που συγκεντρώνεται σήμερα από το DNA χιλιάδων εθελοντών να συμβάλει σε καλύτερες διαγνώσεις, αποτελεσματικότερη πρόληψη και θεραπείες προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ασθενών.