Οι Ζαν-Πιερ και Λικ Νταρντέν θα λάβουν το Ευρωπαϊκό Βραβείο Συνολικής Προσφοράς. Το Euronews Culture συζήτησε μαζί τους για το βραβείο, την τεχνητή νοημοσύνη και τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο.
Τους καταξιωμένους Βέλγους κινηματογραφιστές Ζαν-Πιερ και Λικ Νταρντέν θα τιμήσουν του χρόνου τα Ευρωπαϊκά Βραβεία Κινηματογράφου με το Βραβείο Συνολικής Προσφοράς.
Το σκηνοθετικό δίδυμο, γνωστό για τα ανθρωπιστικά και γεμάτα συμπόνια δράματά του, συγκαταλέγεται εδώ και σχεδόν 40 χρόνια στις κορυφαίες μορφές του ευρωπαϊκού ανεξάρτητου κινηματογράφου. Έχουν κερδίσει έξι βραβεία στις Κάννες στη διάρκεια της λαμπρής πορείας τους, ανάμεσά τους δύο Χρυσούς Φοίνικες για το Rosetta και το L'Enfant (The Child).
Το πιο πρόσφατο βραβείο τους ήρθε πέρσι για το Jeunes Mères (Young Mothers), που τιμήθηκε με το βραβείο σεναρίου στην Κρουαζέτ.
Η αναγνώρισή τους στα Ευρωπαϊκά Βραβεία Κινηματογράφου περιλαμβάνει το βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ το 1997 για το Gigi, Monica… Et Bianca και το ευρωπαϊκό βραβείο σεναριογράφου το 2011 για το Le gamin au vélo (The Kid With A Bike).
Το Euronews Culture συζήτησε με τους αδελφούς Νταρντέν για το επερχόμενο βραβείο τους από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου, για τους κινδύνους που εγκυμονεί η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) στον κινηματογράφο και για την τρέχουσα εξέλιξη του ευρωπαϊκού σινεμά.
Euronews Culture: Τον ερχόμενο Ιανουάριο θα λάβετε το Βραβείο Συνολικής Προσφοράς της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου. Τι σημαίνει αυτό το βραβείο για εσάς;
Λικ Νταρντέν: Για εμάς είναι μεγάλη τιμή να λάβουμε αυτό το βραβείο. Νομίζω ότι αντανακλά το γεγονός πως έχουμε κάνει ταινίες με μια ορισμένη συνέχεια. Με αυτό εννοώ μια συνέχεια στην καλλιτεχνική μας αναζήτηση. Είναι λίγο υπερφίαλο να το λέει κανείς αυτό για τον εαυτό του, αλλά, εν πάση περιπτώσει, υπάρχει ένα έργο που προσπαθεί να πάρει μορφή και νομίζω ότι μετά από κάποιο χρόνο μπορείς πράγματι να πεις: «Ε, υπάρχει κάτι αρκετά ξεχωριστό σε αυτούς τους δύο αδελφούς που κάνουν ταινίες εδώ και περίπου σαράντα χρόνια». Επιπλέον, είμαστε Ευρωπαίοι, οπότε η Ακαδημία μάλλον σκέφτηκε: «Εντάξει, πρέπει να τους τιμήσουμε!» (Γέλια)
Είχα την χαρά να μιλήσω με την πρόεδρο της Ακαδημίας Ζιλιέτ Μπινός, η οποία μου είπε ότι ένας από τους στόχους της είναι να επανεξανθρωπίσει την κοινωνία μέσω του κινηματογράφου. Πώς σας φαίνεται αυτή η δήλωση;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Πάντα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τις διακηρύξεις, ακόμη κι αν είναι σημαντικές. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα στην ιστορία που μας δείχνουν ότι ο κινηματογράφος δεν εξανθρώπισε απολύτως τίποτα… Όμως μπορεί να συμβάλει στο να είμαστε άνθρωποι. Μπορεί να μας βοηθήσει να γίνουμε πιο ανθρώπινοι. Ορισμένες ταινίες μπορούν να το κάνουν αυτό. Οι ταινίες του Τσάρλι Τσάπλιν, για παράδειγμα, μπορούν να μας βοηθήσουν να γίνουμε πιο ανθρώπινοι, αυτό είναι σίγουρο. Είναι αλήθεια ότι ο κινηματογράφος, όπως και άλλες μορφές τέχνης, μπορεί να μας εξανθρωπίζει, παρόλο που η κουλτούρα ποτέ δεν έβαλε φρένο στη βαρβαρότητα.
Η παρατήρησή της μού θύμισε έναν ορισμό του κινηματογράφου που πάντα μου άρεσε: ότι ο κινηματογράφος είναι μια μηχανή παραγωγής ενσυναίσθησης. Είναι ένας ορισμός που ταιριάζει πολύ στις ταινίες σας και αναρωτιόμουν αν θυμάστε την πρώτη ταινία που σας σημάδεψε με αυτή την έννοια - μια ταινία που γέννησε μέσα σας ενσυναίσθηση;
Λικ Νταρντέν: Από τις ταινίες που με έχουν σημαδέψει, όπως λέτε, και που έχουν ξυπνήσει μια επιθυμία για αδελφοσύνη, φιλία και αλληλοϋποστήριξη, θα ανέφερα το Sancho The Bailiff του Κέντζι Μιζογκούτσι. Όταν την είδα για πρώτη φορά, πριν από αρκετά χρόνια πια, ένιωσα πράγματι ένα βαθύ ανθρώπινο αίσθημα συμπόνιας, φιλίας και εγγύτητας με τα θύματα, τους καταπιεσμένους και τους ανθρώπους που προσπαθούν να χτίσουν μια καλύτερη ζωή για τον εαυτό τους.
Υπάρχουν τέτοιες ταινίες, οι ταινίες του Μπρεσόν, για παράδειγμα. Και μερικές φορές υπάρχουν και ιστορίες αγάπης. Αν σκεφτώ τη The Woman Next Door του Τρυφό, είναι μια τραγωδία, αλλά αποτυπώνει επίσης την ανθρώπινη πολυπλοκότητα… Μπορεί κανείς να νιώσει μια βαθιά φιλία, ένα έντονο αίσθημα εγγύτητας με τους ανθρώπους σε μια ταινία όπως η The Woman Next Door. Νιώθουμε κοντά σε αυτούς τους δύο εραστές, κοντά στην ιστορία τους, στην αδυναμία τους να αγαπηθούν και ταυτόχρονα να αγαπιούνται. Πέρα από αυτή την αδυνατότητα, βιώνουμε κάτι πολύ βαθύ και πολύ ανθρώπινο.
Αυτό είναι ο κινηματογράφος. Δεν είναι μια μαχητική γλώσσα, θα έλεγα· είναι μια σύνθετη γλώσσα. Είναι σύνθετα συναισθήματα. Γιατί όταν ο Μιζογκούτσι έκανε την ταινία του, ήταν πολιτική, αφού είναι μια ταινία στην οποία κάποιος σπάει τα δεσμά της δουλείας... Αλλά είναι επίσης μια σύνθετη ιστορία ανθρώπινων σχέσεων.
Αναφέρατε τον Τσάρλι Τσάπλιν - έχετε κάποιο συγκεκριμένο παράδειγμα που σας έρχεται στο μυαλό;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Όλες οι ταινίες του Τσάπλιν. Γιατί υπάρχει τόση γενναιοδωρία στις ταινίες του, ένα διαρκές πνεύμα πολιτικής ανυπακοής στον χαρακτήρα του Αλήτη και μια τεράστια πίστη στη ζωή. Κι αυτό είναι επίσης σημαντικό. Αυτός είναι ο κινηματογράφος που μετράει, ο κινηματογράφος που πιστεύει στη ζωή και που είναι γεμάτος ζωή. Οι ταινίες του Τσάπλιν είναι γεμάτες ζωή, δεν μοιάζουν με πένθιμα εμβατήρια, κι αυτό είναι όμορφο. Δεν είναι βέβαια ο μόνος, αλλά ανέφερα τον Τσάπλιν γιατί είναι λίγο σημείο αναφοράς για όλους. Όλοι τον ξέρουν και όλοι έχουν δει τουλάχιστον μία ταινία του Τσάπλιν στη ζωή τους. Ακόμα κι αν δεν πηγαίνετε πια στον κινηματογράφο, έχετε δει τουλάχιστον μία ταινία του Τσάπλιν. Είναι καλό που ο κινηματογράφος συνεχίζει να ζει υπό το άγρυπνο βλέμμα του Αλήτη.
Λικ Νταρντέν: Και είναι και η Πολέτ Γκοντάρ στις ταινίες, δίπλα στον Τσάπλιν (στα Modern Times και The Great Dictator). Είναι κι εκείνη καταπληκτική. Φέρνει τόση ζωή στο Modern Times. Είναι μεγαλειώδες.
Στη διάρκεια της καριέρας σας έχετε παρουσιάσει τις ταινίες σας σε πολλά φεστιβάλ, μεταξύ των οποίων φυσικά και οι Κάννες. Βρίσκεστε σε ιδανική θέση για να έχετε εικόνα της εξέλιξης του ευρωπαϊκού σινεμά. Πιστεύετε ότι κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση;
Λικ Νταρντέν: Ζούμε, θα έλεγα, μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων. Η σημερινή κατάσταση είναι περίπλοκη για τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο, τον παγκόσμιο κινηματογράφο, αλλά και για τον αφρικανικό κινηματογράφο, γιατί πάντα τον ξεχνάμε. Για εκείνους όμως το ζήτημα είναι περισσότερο οικονομικό και πρακτικό. Αλλά τι θα συμβεί; Δεν ξέρω. Όσο για το πώς ακριβώς έχουν τα πράγματα, ούτε γι’ αυτό είμαι απολύτως βέβαιος.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να το δει κανείς. Πιστεύω ότι οι οπτικές γωνίες των συγγραφέων και των σκηνοθετών, ανδρών και γυναικών, θα αντέξουν. Το ερώτημα είναι: Θα έχουν ακόμη τα τεχνικά, πρακτικά και οικονομικά μέσα για να εκφραστούν, να ασκήσουν κριτική, να αγαπήσουν και να κάνουν τον κόσμο να αγαπήσει; Θα είναι ακόμη δυνατό αυτό; Με τον ολοένα και μικρότερο αριθμό αιθουσών και την άνοδο των πλατφορμών streaming, οι οποίες, ό,τι κι αν λένε, απαιτούν έναν αρκετά υψηλό βαθμό τυποποίησης, θα έλεγα ότι απέναντι σε μια τόσο περίπλοκη κατάσταση το μόνο για το οποίο αισθάνομαι βέβαιος είναι πως θα χρειαστεί να παλέψουμε.
Εμείς, οι συγγραφείς, οι σκηνοθέτες και οι τεχνικοί του κινηματογράφου, οι αιθουσάρχες και οι επικεφαλής των τηλεοπτικών καναλιών και των πλατφορμών streaming επίσης, είμαστε άνθρωποι που αγαπάμε το σινεμά και δεν θέλουμε η ΤΝ να φτιάχνει ταινίες για εμάς. Δεν θέλουμε να αντικατασταθούν ηθοποιοί και ηθοποιές ή να μοντάρονται ταινίες από ΤΝ. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι θα παραμείνει η αίσθηση της ανθρωπιάς στον κινηματογράφο. Πρέπει να παλέψουμε γι’ αυτό. Πρέπει να αρνηθούμε να παραδώσουμε όλα μας τα δεδομένα στην ΤΝ.
Ταυτόχρονα, πρέπει να τη χρησιμοποιήσουμε και ως εργαλείο, γιατί είναι χρήσιμη για ορισμένα πράγματα, αλλά αυτό είναι το μεγάλο διακύβευμα σήμερα. Δεν πιστεύω ότι ο κινηματογράφος θα εξαφανιστεί ως μέσο. Θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά πρέπει να αντανακλά μια πραγματικά ανθρώπινη ματιά, από μια γυναίκα ή έναν άνδρα που γυρίζει μια ταινία με ζωντανά όντα. Που κάνει μια ταινία ζωντανή.
Θα είναι αυτό ακόμη δυνατό, δεδομένης της μανιώδους ώθησης για περισσότερη ΤΝ σε κάθε πτυχή της ζωής μας;
Λικ Νταρντέν: Το ελπίζω. Αλλά πρέπει να το παλέψουμε. Και την ελευθερία επίσης, γιατί υπάρχει ελευθερία στον κινηματογράφο. Σκηνοθέτες όπως ο Ροσελίνι, ο Γκοντάρ και η Ανιές Βαρντά είχαν μεγάλη ελευθερία. Θα μπορέσουμε άραγε να ξαναβρούμε αυτή την ελευθερία αν τα εργαλεία υπαγορεύουν τη γραφή και τη δομή των ταινιών; Πιστεύω λοιπόν ότι πρέπει να είμαστε καχύποπτοι απέναντι σε όλα αυτά τα νέα εργαλεία. Μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε, αλλά με σύνεση και χωρίς να πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε από πάνω τους. Αλλιώς θα καταλήξουμε να μας καταπιούν. Κι ίσως εγώ ερμηνεύω το βραβείο που πρόκειται να λάβουμε και υπό αυτό το πρίσμα. Είμαστε χειρώνακτες. Δουλεύουμε μέρα με τη μέρα πάνω στις ταινίες. Κάνουμε κάτι, το ξανακάνουμε, ξεκινάμε από την αρχή... Ελπίζω πως κι αυτή η δουλειά είναι που τιμάται.
Φαίνεται σαν κάθε χρόνο να εμφανίζεται μια νέα απειλή για τον κινηματογράφο, είτε ήταν ο Covid, που έκλεισε τόσες αίθουσες, είτε η άνοδος των πλατφορμών streaming. Τώρα είναι η ΤΝ, μια τεχνολογία που θα μπορούσε να περιγραφεί ως υπαρξιακή απειλή για τον κινηματογράφο ως τέχνη, αλλά και για την ανθρώπινη δημιουργία γενικότερα.
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Δεν ξέρω τίποτα για την ΤΝ, οπότε πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί για να μη μετατρέπονται οι συζητήσεις σε, ας πούμε, κουβέντες του μπαρ. Προχθές άκουσα έναν γιατρό από ένα βελγικό νοσοκομείο να μιλά για το πώς οι θεραπείες για έναν ορισμένο τύπο καρκίνου θα γίνονται ολοένα και πιο εξατομικευμένες. Εξήγησε πώς η τεχνητή νοημοσύνη τους επιτρέπει να επεξεργάζονται μια ολόκληρη σειρά δεδομένων και να τα αναλύουν. Είπε ότι χωρίς την ΤΝ δεν θα μπορούσαν να το κάνουν αυτό. Επομένως, αυτή η τεχνολογία θα μπορούσε να είναι κάτι θαυμαστό. Αλλά, όπως με όλα, εξαρτάται από το πώς θα τη χρησιμοποιήσουμε. Φυσικά υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η μοναδική έμμονη ιδέα είναι το κέρδος με κάθε κόστος. Η προπαγάνδα με κάθε κόστος. Έτσι ήταν σίγουρα και πριν, οπότε αυτή η ΤΝ θα είναι ένα μέσο ενίσχυσης των πράξεών τους και της δίψας τους για κέρδος. Αλλά υπάρχουν και άλλοι, για τους οποίους μπορεί να είναι πηγή βοήθειας, ένα εργαλείο δουλειάς. Νομίζω ότι αυτό μπορεί να είναι, ένα εργαλείο δουλειάς.
Λικ Νταρντέν: Στην ιατρική, στην οικολογία, σε όλους τους τομείς που πρέπει να παρακολουθούμε σε σχέση με τα ζητήματα του κλίματος… Η τεχνητή νοημοσύνη θα παίξει πραγματικό ρόλο, αυτό είναι σίγουρο. Αλλά όταν μιλάμε για τέχνη, για τον κινηματογράφο, που είναι ο πιο άμεσα θιγόμενος, για εμάς είναι μια μηχανική τέχνη. Αν ποτέ μπερδέψουμε το ομοίωμα με την πραγματικότητα, την πατήσαμε και την έχει πατήσει και η κοινωνία.
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Ναι, αλλά το γεγονός ότι το συζητάμε αποδεικνύει ότι ακόμη δεν έχουμε φτάσει εκεί.
Λικ Νταρντέν: Υπάρχουν όμως κάποιοι που δεν θα έκαναν τίποτα για να το σταματήσουν, επειδή είναι πολύ προσοδοφόρο, και σε αυτούς πρέπει να αντισταθούμε.
Χάρη στις ταινίες σας, όπως και σε εκείνες σκηνοθετών όπως ο Εμανουέλ Μαρ, ο Λούκας Ντοντ και ο Μίχαελ Ρόσκαμ, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς, το Βέλγιο απολαμβάνει ολοένα και περισσότερη διεθνή αναγνώριση. Θα λέγατε ότι ο βελγικός κινηματογράφος είναι σε καλή κατάσταση;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Όταν κοιτάζω πίσω, στην εποχή που ξεκινούσαμε γυρίζοντας τα ντοκιμαντέρ μας, έχω την εντύπωση ότι σήμερα συμβαίνουν περισσότερα πράγματα. Περισσότερος πλούτος. Δεν μιλώ για οικονομικό πλούτο, μιλώ για τον πλούτο των ταινιών, για την ποικιλία των ταινιών που υπάρχουν σε σύγκριση με πριν από 40 ή 50 χρόνια. Υπάρχει σίγουρα ένας πλούτος δημιουργών, συμπεριλαμβανομένων αυτών που μόλις αναφέρατε. Υπάρχουν κι άλλοι. Και όχι μόνο στη μυθοπλασία, αλλά και στο ντοκιμαντέρ, που ανέκαθεν ήταν ένα σημαντικό ρεύμα στο σινεμά μας. Γιατί, στο Βέλγιο, είχαμε περιορισμένους πόρους και το ντοκιμαντέρ σου επιτρέπει να δουλεύεις με λιγότερα μέσα. Από αυτή την άποψη θα έλεγα ότι τα πράγματα είναι καλά, αλλά είναι επίσης θύμα, όπως όλοι στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο, των οικονομικών δυσκολιών που αντιμετωπίζουμε.
Είμαστε τυχεροί εδώ που βρισκόμαστε κοντά στη Γαλλία… Και οι περισσότερες από τις ταινίες μας, ακόμη και οι ολλανδικές ταινίες, παράγονται σε μεγάλο βαθμό σε συνεργασία με τη γαλλική κινηματογραφική βιομηχανία. Όλοι μας στην Ευρώπη είμαστε απίστευτα τυχεροί που έχουμε την «πολιτιστική εξαίρεση», την οποία υπερασπίστηκε η Γαλλία. Γι’ αυτό είναι σημαντικό και η Ευρώπη να απονέμει βραβεία σε κινηματογραφιστές. Αν η Ευρώπη αποφάσιζε ποτέ να καταργήσει την «πολιτιστική εξαίρεση» και να αντιμετωπίζει τον πολιτισμό σαν ένα ακόμη εμπορικό προϊόν, θα ήταν πραγματική καταστροφή. Το αποκούμπι μας είναι πραγματικά η πολιτιστική εξαίρεση. Αυτή εξακολουθεί να επιτρέπει σήμερα στο ευρωπαϊκό σινεμά να υπάρχει σε όλη του την ποικιλομορφία και τον πλούτο.
Σωστά, αλλά υπάρχουν απειλές και στη Γαλλία. Το βλέπουμε αυτό με τον Βενσάν Μπολορέ και το Canal+, που λένε ότι θα μειώσουν τη στήριξή τους στη βιομηχανία του κινηματογράφου. Αυτές οι περικοπές στον προϋπολογισμό θα έχουν φυσικά αντίκτυπο στην παραγωγή γαλλικών ταινιών. Φαίνεται σαν ο κινηματογράφος να κινδυνεύει να χάσει τη θέση του στην κοινωνία και ο πολιτισμός να γίνεται ολοένα και περισσότερο ένα προϊόν προς κατανάλωση - ή, ακόμη χειρότερα, προς απαξίωση.
Λικ Νταρντέν: Υπερασπιστήκαμε την πολιτιστική εξαίρεση μαζί με τον Μισέλ Αζαναβίσιους και άλλους Γάλλους σκηνοθέτες, καθώς και Γερμανούς και Φινλανδούς σκηνοθέτες... Είχαμε ήδη διαπιστώσει ότι οι επίτροποι που ήταν υπεύθυνοι για τον κινηματογράφο, τη βιομηχανία, την οικονομία, μας έλεγαν: «Είναι πράγματι καλή ιδέα να συνεχίσουμε να υπερασπιζόμαστε αυτή την πολιτιστική εξαίρεση;» Υπήρχε το Borgen, η σειρά… «Κοιτάξτε, οι Δανοί το μετέφρασαν σε όλες τις γλώσσες και όλοι το λατρεύουν. Κι έγινε στη Δανία. Αύριο θα γίνεται αλλού. Χρειάζεται ακόμη να υπερασπιζόμαστε μεμονωμένους δημιουργούς, κινηματογραφιστές που φτιάχνουν μοναδικά έργα; Οδεύουμε προς έναν κινηματογράφο σειρών», και τα λοιπά... Παλέψαμε εναντίον αυτού.
Δεν έχουμε τίποτα εναντίον των σειρών - υπάρχουν μερικές πολύ καλές, συμπεριλαμβανομένης της σειράς που μόλις ανέφερα. Αλλά είπαμε: «Κυρίες και κύριοι, πρέπει να καταλάβετε ότι η κινηματογραφική βιομηχανία σημαίνει δουλειές». Υπάρχουν οικονομικές παράμετροι που πρέπει να σκεφτούμε και είναι σημαντικό να μιλάμε γι’ αυτό. Σημαίνει επίσης μια οπτική, κοινή σε εκατομμύρια Ευρωπαίους και σε άλλους επίσης. Είναι εκατομμύρια άνθρωποι που βλέπουν ένα μοναδικό έργο. Και όταν βγαίνουν από την αίθουσα, αφού έχουν δει μια ταινία, μιλούν μεταξύ τους. Έχουν δει την ταινία, την ξαναβλέπουν συζητώντας την, και αυτό πυροδοτεί συζήτηση. Είναι μια δημόσια συζήτηση και αυτό είναι μέρος της δημοκρατίας. Κάποιος σας προσφέρει ένα όραμα για τον κόσμο, για την πραγματικότητα. Είτε είναι επιστημονικής φαντασίας είτε ρεαλιστικό, το συζητάτε. Σας προσφέρεται μια πρόσκληση σε διάλογο.
Αν εγκαταλείψουμε την πολιτιστική εξαίρεση, θα καταλήξουμε σε ένα σύστημα που θα υπαγορεύεται από το κέρδος. Θα καταλήξουμε στο χαμηλότερο κοινό παρονομαστή και δεν θα έχουμε πια καμία ατομικότητα. Ας αφήσουμε την ατομικότητα να υπάρξει! Δώστε μας τα χρήματα, για όνομα του Θεού! Κάντε τη δουλειά σας ως πολιτικοί εκπρόσωποι της Ευρώπης! Πρέπει να θυμούνται ότι ο πολιτισμός δεν είναι απλώς ένα ακόμη εμπόρευμα. Οι άνθρωποι σκέφτονται, στοχάζονται, συγκινούνται, και το συναίσθημά τους είναι σκέψη.
Το συναίσθημα είναι σκέψη...
Λικ Νταρντέν: Τείνουμε να το ξεχνάμε αυτό. Δεν είναι κάτι που βιώνουμε και μετά το ξεχνάμε. Όχι, μένει μέσα μας. Όλοι μας έχουμε συγκινηθεί από μια σκηνή σε μια ταινία… Και αν όλες αυτές οι σκηνές καταλήξουν να μοιάζουν μεταξύ τους, δεν θα μας συγκινούν πια. Θα περνούν, θα τις καταναλώνουμε και θα τις ξεχνάμε αμέσως. Ελπίζω πραγματικά να κρατήσουμε αυτό το στοιχείο. Εδώ, όπως είπε ο αδελφός μου, η Ευρώπη έχει έναν μεγάλο ρόλο να παίξει. Ίσως αυτό το βραβείο που μας δίνουν να είναι ένας τρόπος να πουν: «Ορίστε δύο μοναδικοί άνθρωποι που κάνουν μοναδικές ταινίες. Αυτό πρέπει να συνεχιστεί.»
Υπάρχουν πρόσφατες ταινίες που ξεχωρίσατε και σας έκαναν εντύπωση;
Λικ Νταρντέν: Το La Gradiva. Είναι μια πολύ καλή γαλλοϊταλική ταινία της Μαρίν Ατλάν. Είναι μια όμορφη ταινία που μας έκανε εντύπωση και στους δύο. Την είδαμε μερικές μέρες διαφορά. Αλλά, βλέπετε, είμαστε δύο, ο αδελφός μου είδε την ταινία στη Λιέγη, εγώ στις Βρυξέλλες. Παίρνουμε ο ένας τον άλλο τηλέφωνο και μιλάμε για την ταινία. Μπορείτε να το πολλαπλασιάσετε αυτό επί εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Βλέπουμε μια ταινία, μιλάμε, συζητάμε, και αυτό κάνει τον κόσμο να μιλά για την κοινωνία. Έτσι ο κινηματογράφος συμβάλλει στον διάλογο που, ελπίζω, φέρνει αλλαγές και προωθεί τα πράγματα.
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Είναι η τελευταία που είδαμε και νομίζω ότι είναι από τις μεγάλες. Είναι από τις ταινίες που με συγκίνησαν περισσότερο το τελευταίο διάστημα. Και είναι ένα ωραίο παράδειγμα ταινίας πραγματικά ζωντανής.
Λικ Νταρντέν: Δούλεψε, μοντάρισε, έψαξε, κοιμήθηκε λίγο, υπέφερε… Και μετά χάρηκε γιατί βρήκε μια λύση… Αυτό είναι η τέχνη. Δεν είναι πάντα απολαυστική, κάθε άλλο. Τα πράγματα δεν πάνε όπως τα σχεδιάζεις. Αποτυγχάνουμε. Ξεκινάμε από την αρχή. Και, διάολε, τα θαλασσώσαμε! Τι κάνουμε; Θα προσπαθήσουμε να ξαναμοντάρουμε… Ψάχνουμε και βρίσκουμε πράγματα. Είναι θαυμάσιο. Παραμένει ένα θαυμάσιο επάγγελμα.
Τι συμβουλή θα δίνατε σε νέους σκηνοθέτες που θέλουν να ξεκινήσουν σε αυτό το θαυμάσιο επάγγελμα, όπως το χαρακτηρίσατε;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Πρέπει να είστε με άλλους ανθρώπους. Πρέπει να έχετε φίλους. Σήμερα μπορείς να κάνεις ταινίες με παρέες φίλων και με ένα κινητό τηλέφωνο. Ξεκινήστε και δοκιμάστε πράγματα. Το να βλέπεις ταινίες είναι επίσης καλό - και θα συνιστούσα να πάτε να δείτε την ταινία για την οποία μόλις μιλήσαμε… Να δείτε πώς μια νέα σκηνοθέτις σήμερα καταφέρνει να κρατήσει αυτή τη μοναδικότητα, αυτόν τον πλούτο και αυτή την ελευθερία. Γιατί δεν είναι εύκολο, το ξέρουμε πολύ καλά, και πρέπει να ανοίξεις τον δρόμο σου με το σπαθί σου. Υπάρχει επίσης αυτή η υπερβολική δίψα για επιτυχία... Το καταλαβαίνουμε. Κανείς δεν θέλει να αποτύχει. Αλλά αυτή η εμμονή με την επιτυχία και την αναγνώριση είναι τρομερή. Εδώ, με το La Gradiva, βλέπουμε ότι μέσα σε όλα αυτά, υπάρχει μια γυναίκα που τα καταφέρνει, που πραγματικά φέρνει κάτι στο τραπέζι. Δεν είναι απλώς μια ακόμη ταινία.
Η τελευταία σας ταινία, το Jeunes mères, προβλήθηκε πέρσι στις Κάννες και κέρδισε το βραβείο καλύτερου σεναρίου. Αν δεν κάνω λάθος, είναι το έκτο σας βραβείο στην Κρουαζέτ. Πού τα κρατάτε όλα;
Λικ Νταρντέν: (Γέλια) Παλιά δεν υπήρχαν τόσα βραβεία - υπήρχαν πιστοποιητικά, πάπυροι… Έχουμε δύο Χρυσούς Φοίνικες, και μετά, είναι αλήθεια, υπάρχουν κι άλλα βραβεία για σενάριο, για σκηνοθεσία… Είναι στο γραφείο του παραγωγού!
**Άρα δεν είναι ένα σύστημα «χρονικής μίσθωσης» / «τρία στο ένα νοικοκυριό, τρία στο άλλο»; **
Λικ Νταρντέν: (Γέλια) Όχι, ακόμη!
Μπορείτε να μου πείτε λίγα λόγια για το επόμενο πρότζεκτ σας;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Αν όλα πάνε όπως θα θέλαμε, ελπίζουμε να ξεκινήσουμε γυρίσματα του χρόνου… Τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο. Αυτό είναι το μόνο που μπορώ να πω, αλλά προς το παρόν δεν είμαστε καθόλου σίγουροι, δεδομένου ότι έχουμε μηδέν ευρώ.
Με όσα συμβαίνουν στη Γαλλία, την Ιταλία και το Βέλγιο – είμαι αναφέρομαι στις φοιτητικές κινητοποιήσεις και τις διαδηλώσεις κατά του υψηλού κόστους ζωής... Λαμβάνοντας υπόψη τις ταινίες σας, που μιλούν για την καθημερινότητα και την επιβίωση σε μια κοινωνία που οξύνει τα καθημερινά προβλήματα, αποτελούν αυτά τα κοινωνικά κινήματα πηγή έμπνευσης;
Λικ Νταρντέν: Το σενάριο για την επόμενη ταινία μας είχε ολοκληρωθεί πριν συμβούν αυτά τα γεγονότα, οπότε δεν μπορώ να πω ότι αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης. Αλλά τα αιτήματα για περισσότερη δικαιοσύνη μας βοηθούν πολύ. Αντλούμε μεγάλη έμπνευση από την πραγματικότητα, από αυτούς τους αγώνες, που είναι μερικές φορές ατομικοί, άγνωστοι, σχεδόν μυστικοί, αν μπορώ να το πω έτσι. Οπότε, φυσικά, μας ενδιαφέρουν. Και είναι εξαιρετικό που οι νέοι στη Γαλλία και στο Βέλγιο διατυπώνουν συγκεκριμένα αιτήματα. Δεν είναι μόνο κατά του ενός ή του άλλου... Ζητούν συγκεκριμένα πράγματα που ένα δημοκρατικό κράτος κανονικά θα έπρεπε να μπορεί να παρέχει. Η εκπαίδευση είναι κοινό αγαθό. Αυτό το κοινό αγαθό πρέπει να υπάρχει, και να υπάρχει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο σε μια δημοκρατική κοινωνία. Υπάρχει ένα πραγματικό πρόβλημα, και δεν είναι μόνο στη Γαλλία – είναι παντού. Ας μην αναφέρουμε καν τις Ηνωμένες Πολιτείες!
Τα κοινωνικά δικαιώματα, ευτυχώς, αναδεικνύονται σήμερα - δηλαδή το δικαίωμα στην τροφή, στην εκπαίδευση, στην υγεία. Γι’ αυτό κέρδισαν οι Δημοκρατικοί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Επειδή ο κόσμος θυμήθηκε ότι η κοινωνική και η οικονομική δικαιοσύνη υπάρχουν, και ότι έχουν βαρεθεί να ζουν με το αντίστοιχο των 1.500 ευρώ τον μήνα… Μια οικογένεια με δύο παιδιά, που πρέπει να βρει τρόπο να τα στείλει σχολείο, να βάλει φαγητό στο τραπέζι, να πάει μια βόλτα, να κάνει διακοπές – δεν είναι πια δυνατό. Και ο κόσμος το αισθάνεται αυτό και σκέφτεται: «Μας κοροϊδεύουν, δεν ενδιαφέρονται πια για εμάς, δεν τους νοιάζουμε». Οι ταινίες μας, παρόλο που δεν είναι στρατευμένες ή πολιτικές κ.λπ., είχαν πάντα χαρακτήρες παγιδευμένους σε μια οικονομική και κοινωνική κατάσταση συνδεδεμένη με τη φτώχεια και τη στενότητα των υλικών μέσων. Αυτό, για εμάς, είναι πολύ σημαντικό. Και η ταινία που ετοιμαζόμαστε να κάνουμε εντάσσεται ακόμη σε αυτή την παράδοση, αν μπορώ να το πω έτσι. Μιλά για ανθρώπους που βρίσκονται σε μια δύσκολη κατάσταση που τους παγιδεύει, και παλεύουν να ξεφύγουν από αυτήν.
Τέλος, είχα πρόσφατα την χαρά να παρακολουθήσω το φετινό Φεστιβάλ Λυμιέρ, που τίμησε τους αδελφούς Κοέν. Εκείνοι δουλεύουν μαζί αλλά και χωριστά. Εσείς; Σκεφτήκατε ποτέ να τραβήξετε, για ένα διάστημα, ξεχωριστούς δρόμους;
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: (Γέλια) Προφανώς, μέχρι στιγμής, όχι! Δεν ξέρω πάντα τι συμβαίνει στο κεφάλι του αδελφού μου… Εμένα δεν μου έχει περάσει ποτέ από το μυαλό. Σε 20 ή 30 χρόνια, ίσως! (Γέλια)
Λικ Νταρντέν: Με κάθε σεβασμό για τους αδελφούς Κοέν, νομίζω ότι είναι καλύτεροι ως δίδυμο!
Ομολογώ ότι συμφωνώ μαζί σας...
Λικ Νταρντέν: (Γέλια) Θα δουλέψουν ξανά μαζί, φαντάζομαι;
Απ’ όσο καταλαβαίνω, θα ξανακάνουν κάτι μαζί.
Ζαν-Πιερ Νταρντέν: Τέλεια. Πρέπει να πω ότι είναι πιο χαλαρά όταν είμαστε οι δυο μας! (Γέλια) Πιο χαλαρά, με την καλή έννοια. Μιλάμε, ανταλλάσσουμε ιδέες, και αν το κάνεις αυτό σε όλη σου τη ζωή και κάποια στιγμή χωρίσεις τους δρόμους σου… Δεν ξέρω πολλά σκηνοθετικά δίδυμα που είχαν σόλο καριέρες ίδιες με εκείνες που είχαν όταν ήταν μαζί. Αν δουλεύουμε μαζί, δεν είναι τυχαίο. Υπάρχει επίσης μια μορφή χημείας… Όπως λέει κι η έκφραση, ένα κι ένα κάνουν τρία! (Γέλια)
Λικ Νταρντέν: Μετά από 40 χρόνια κοινής δουλειάς, θα νιώθαμε μόνοι αν χωρίζαμε, σαν να μας έκοβαν ένα κομμάτι του εαυτού μας.
Το ίδιο συμβαίνει και με τα συγκροτήματα. Όταν διαλύονται, υπάρχει πάντα η ευχή να ξαναβρεθούν μαζί... Όπως λέτε, ένα κι ένα κάνουν τρία…
Λικ Νταρντέν: Για να επιστρέψω στην αρχή της συνέντευξης και σε αυτό που ονομάσατε ενσυναίσθηση... Η ενσυναίσθηση είναι η ουσία της τέχνης. Στην πραγματικότητα, ακόμη και πίσω από την κάμερα, δουλεύουμε πάντα με την ίδια ομάδα. Μας αρέσει να δουλεύουμε με τους ίδιους ανθρώπους που γνωρίσαμε στη διάρκεια περίπου δεκαπέντε ταινιών! Ένα έργο τέχνης δημιουργεί δεσμούς.
Οι αδελφοί Νταρντέν θα λάβουν το βραβείο Συνολικής Προσφοράς της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου στα Ευρωπαϊκά Βραβεία Κινηματογράφου στις 16 Ιανουαρίου 2027 στην Αθήνα.