Νέες τροπολογίες σε υπό συζήτηση νομοσχέδιο απαλλάσσουν τους παρόχους από αποζημιώσεις και επιτρέπουν την αναστολή κάθε μορφής επικοινωνίας για λόγους ασφάλειας. Νομικοί προειδοποιούν για ασάφεια στα κριτήρια και κίνδυνο αυθαιρεσίας, με επιπτώσεις σε πολίτες και επιχειρήσεις.
Η Κρατική Δούμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας εξέτασε τις τροπολογίες στον νόμο «Περί Επικοινωνιών» που είχε προετοιμάσει η κυβέρνηση.
Το σχέδιο νόμου είχε κατατεθεί στο κοινοβούλιο ήδη από τον Νοέμβριο και αρχικά πολλοί ειδικοί το εξέλαβαν ως προσπάθεια νομιμοποίησης της ήδη υπάρχουσας πρακτικής που ακολουθείται για τη διακοπή του ιντερνετ στα κινητά τηλέφωνα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία για το 2025, η Ρωσία βρέθηκε στην πρώτη θέση παγκοσμίως στον αριθμό τέτοιων διακοπών. Η συνολική διάρκειά τους έφθασε τις 37.166 ώρες και επηρέασε σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό της χώρας.
Ωστόσο, όπως κατέστη σαφές κατά τη συζήτηση, ο στόχος του νομοσχεδίου είναι πολύ ευρύτερος.
Δημιουργεί έναν νέο μηχανισμό που επιτρέπει στην Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας να αναστέλλει οποιαδήποτε υπηρεσία επικοινωνίας, από το ίντερνετ στα κινητά έως τις σταθερές τηλεφωνικές γραμμές και ακόμη και τις ταχυδρομικές αποστολές, «για την προστασία των πολιτών και του κράτους από απειλές κατά της ασφάλειας».
Οι τροπολογίες προκάλεσαν έντονη συζήτηση στο κοινοβούλιο και έχουν ήδη τεθεί στο επίκεντρο προβληματισμού μεταξύ παρόχων, επιχειρήσεων και νομικών.
Νέα πραγματικότητα για εταιρείες και κοινό
Το δισέλιδο έγγραφο περιλαμβάνει δύο βασικές αλλαγές που μεταβάλλουν ριζικά το τοπίο στον τομέα των επικοινωνιών.
Πρώτον, οι πάροχοι υποχρεούνται να διακόπτουν οποιαδήποτε υπηρεσία επικοινωνίας κατόπιν εντολής της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας. Στο κείμενο αναφέρεται ότι η αναστολή θα γίνεται «για την προστασία των πολιτών και του κράτους από απειλές κατά της ασφάλειας». Οι συγκεκριμένες περιπτώσεις στις οποίες μπορούν να προκύψουν τέτοιες απειλές αναμένεται να καθοριστούν με προεδρικό διάταγμα ή κυβερνητική απόφαση.
Οι νομικοί επισημαίνουν ότι, βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας, ως «υπηρεσίες επικοινωνίας» θεωρούνται:
- η κινητή τηλεφωνία
- το σταθερό διαδίκτυο
- οι τηλεφωνικές γραμμές
- το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο
- κάθε μορφή μετάδοσης μηνυμάτων μέσω ραδιοσυστημάτων, ενσύρματων, οπτικών ή άλλων ηλεκτρομαγνητικών καναλιών
Δεύτερον, οι πάροχοι απαλλάσσονται από κάθε οικονομική ευθύνη. Το νομοσχέδιο αίρει την υποχρέωσή τους να αποζημιώνουν τους συνδρομητές για ζημιές που προκαλούνται από τις διακοπές.
Αυτό σημαίνει ότι οι χρήστες, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων, δεν θα μπορούν να διεκδικούν αποζημιώσεις, ακόμη και αν οι διακοπές προκαλέσουν οικονομικές απώλειες.
Τα επιχειρήματα της κυβέρνησης
Ο Ρώσος υφυπουργός Ψηφιακής Ανάπτυξης Ιβάν Λεμπέντεφ αιτιολόγησε την ανάγκη των τροπολογιών, επικαλούμενος τον μεγάλο αριθμό δικαστικών αγωγών κατά των παρόχων. Όπως ανέφερε, οι εταιρείες καλούνται να λογοδοτούν για διακοπές που πραγματοποιούνται κατόπιν εντολής των δυνάμεων ασφαλείας.
Τόνισε επίσης ότι οι περιορισμοί στην κινητή επικοινωνία είναι απαραίτητοι «κατά τη διάρκεια επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη», καθώς το διαδίκτυο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την καθοδήγηση drones.
Οι νομικοί, ωστόσο, εντοπίζουν ένα βασικό πρόβλημα. Στη ρωσική νομοθεσία δεν υπάρχει σαφής ορισμός της έννοιας «απειλή κατά της ασφάλειας». Δεν υφίσταται ούτε κατάλογος, ούτε συγκεκριμένα κριτήρια.
Ο εταίρος της νομικής εταιρείας InnoPravo, Σεργκέι Αφανάσιεφ, εξηγεί ότι «με απλά λόγια, δεν πρόκειται μόνο για το ιντερνετ στα κινητά τηλέφωνα, αλλά για κάθε είδους επικοινωνία».
Ο δικηγόρος Αλεξάντρ Καραβάεφ προσθέτει ότι, με βάση μια κατά γράμμα ερμηνεία του νόμου, ακόμη και οι ταχυδρομικές αποστολές θα μπορούσαν να υπαχθούν σε διακοπή.
Κοινοβουλευτική συζήτηση και ανησυχίες
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, βουλευτές από διαφορετικά κόμματα εξέφρασαν φόβους για ενδεχόμενες καταχρήσεις.
Το Κομμουνιστικό Κόμμα αναρωτήθηκε αν οι τροπολογίες θα οδηγήσουν σε αυθαιρεσίες. Η «Δίκαιη Ρωσία» έθεσε ερωτήματα για το πώς θα εφαρμοστεί ο νόμος σε μέσα ηλεκτρονικού πολέμου. Νομικοί επεσήμαναν την απουσία διαφανούς μηχανισμού λήψης αποφάσεων.
Το υπουργείο Ψηφιακής Ανάπτυξης δεσμεύθηκε ότι έως τη δεύτερη ανάγνωση θα «αποσαφηνίσει περισσότερο» τη διαδικασία εφαρμογής.
Στο μεταξύ, οι περιφερειακές αρχές αποστασιοποιούνται ολοένα και συχνότερα από την ευθύνη για τις διακοπές στις επικοινωνίες.
Ο κυβερνήτης της περιφέρειας Κουρσκ, Αλεξάντρ Χινστάιν, δήλωσε τον Δεκέμβριο ότι δεν είναι οι περιφέρειες εκείνες που αποφασίζουν πού και σε ποιο βαθμό θα διακοπεί το διαδίκτυο.
Ο Καραβάεφ υπογραμμίζει ότι «σήμερα συχνά δεν είναι σαφές με ποια νομική βάση ολόκληρες περιφέρειες ζουν χωρίς διαδίκτυο».
Υπενθυμίζει επίσης ότι η ρυθμιστική αρχή Ροσκομναντζόρ έχει κατ' επανάληψη αρνηθεί οποιαδήποτε εμπλοκή, ενώ οι καταναλωτές συνεχίζουν να προσφεύγουν στα δικαστήρια κατά των παρόχων.
Οι διακοπές επικοινωνιών ως καθημερινότητα
Από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, οι Ρώσοι έρχονται συχνά αντιμέτωποι με προσωρινούς περιορισμούς στο ίντερνετ που χρησιμοποιούν στα κινητά τους τηλέφωνα, ιδίως σε περιόδους επιθέσεων με drones.
Προβλήματα έχουν καταγραφεί στη Μόσχα, στην Αγία Πετρούπολη και σε πολλές περιφέρειες.
Οι αρχές δικαιολόγησαν τις διακοπές επικαλούμενες λόγους ασφαλείας, μεταξύ άλλων κατά τις επισκέψεις του προέδρου και τις πρόβες για την Παρέλαση της Νίκης. Μία από τις πιο πρόσφατες εκτεταμένες διακοπές σημειώθηκε στην Αγία Πετρούπολη λίγο πριν από επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν.
Επιπτώσεις για την οικονομία
Οι περιορισμοί έχουν ήδη προκαλέσει σοβαρά προβλήματα: Υπηρεσίες ταξί δεν μπορούσαν να δεχθούν παραγγελίες, εταιρείες διανομών διέκοψαν τη λειτουργία τους, διαδικτυακές τραπεζικές υπηρεσίες σταμάτησαν προσωρινά, επιχειρήσεις κατέγραψαν χρόνους αδράνειας.
Κατά την πρόβα της Παρέλασης της Νίκης στη Μόσχα πέρυσι, οι χρήστες δεν είχαν πρόσβαση στο διαδίκτυο για σχεδόν μία ώρα.
Οι επιχειρήσεις διαμαρτυρήθηκαν, χωρίς όμως να μπορέσουν να υπολογίσουν με ακρίβεια τις απώλειες, καθώς οι διακοπές ήταν σύντομες και αποσπασματικές.
Πλέον, υπάρχει ο φόβος ότι οι διακοπές θα μετατραπούν σε συστηματικό εργαλείο.
Προς ένα καθεστώς ελεγχόμενης επικοινωνίας
Οι τροπολογίες διαμορφώνουν ένα νέο ψηφιακό μοντέλο, στο οποίο η επικοινωνία μπορεί να διακοπεί οποιαδήποτε στιγμή, την απόφαση λαμβάνει όργανο ασφαλείας, οι πάροχοι δεν φέρουν ευθύνη, τα κριτήρια καθορίζονται από μη δημόσια έγγραφα
Οι νομικοί υπενθυμίζουν ότι η ισχύουσα νομοθεσία ήδη επιτρέπει τη διακοπή του διαδικτύου σε περίπτωση πραγματικής τρομοκρατικής απειλής.
Ο νέος νόμος όμως διευρύνει σημαντικά τον μηχανισμό και τον καθιστά πολύ λιγότερο σαφή.
Στην πράξη διαμορφώνει ένα καθεστώς ελεγχόμενης επικοινωνίας, όπου η ασφάλεια υπερισχύει της πρόσβασης στις υπηρεσίες και της σταθερότητας της ψηφιακής οικονομίας.
Τι ακολουθεί
Το νομοσχέδιο δεν αποτελεί απλώς αντίδραση στις επιθέσεις με drones, αλλά δομική αλλαγή.
Έχει περάσει μόνο την πρώτη ανάγνωση και έως τη δεύτερη το υπουργείο Ψηφιακής Ανάπτυξης υπόσχεται διευκρινίσεις.
Ήδη όμως είναι σαφές ότι διαμορφώνει ένα νέο μοντέλο ρύθμισης των επικοινωνιών, στο οποίο η ασφάλεια τίθεται πάνω από τα συμφέροντα χρηστών και επιχειρήσεων.
Η φράση της αιτιολογικής έκθεσης ότι «η εφαρμογή των μέτρων δεν θα έχει αρνητικές συνέπειες» ακούγεται αισιόδοξη. Η πρακτική δείχνει ότι οι συνέπειες υπάρχουν ήδη.
Το πώς θα ορίζονται οι «απειλές κατά της ασφάλειας», πόσο συχνά η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας θα κάνει χρήση των νέων εξουσιών και πώς αυτό θα επηρεάσει την καθημερινή ζωή στη Ρωσία, θα φανεί μετά την έκδοση των σχετικών κανονιστικών πράξεων.