Οι εμφανίσεις του προστατευόμενου είδους είναι μοναδικές στη Μεσόγειο, αλλά απειλούν τις τοπικές μυδοκαλλιέργειες. Στον κόλπο της Τεργέστης δοκιμάζονται μαγνητικοί αποτρεπτικοί μηχανισμοί για τον εντοπισμό και την απομάκρυνση των ζώων.
Τα τελευταία χρόνια, στον κόλπο της Τεργέστης παρατηρείται ένα πρωτοφανές φαινόμενο, που αποτελεί ένα μοναδικό περιστατικό σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Μεγάλες ομάδες από vaccarelle, ανάμεσα στα μεγαλύτερα αετοσαλάχια της Μεσογείου, εντοπίζονται όλο και πιο συχνά στα παράκτια νερά της περιοχής της Τεργέστης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Τα τελευταία τρία χρόνια, το φαινόμενο έχει αποκτήσει σημαντική ένταση και συχνότητα, παρότι πρόκειται για είδος ήδη παρόν στη Μεσόγειο και καταγεγραμμένο εδώ και χρόνια.
«Είναι η πρώτη χρονιά που καταγράφουμε τόσο μεγάλο αριθμό ζώων, συγκεντρωμένων σε ομάδες που έφτασαν ακόμη και τα 50 άτομα», δηλώνει ο Σαούλ Τσιρίακο, υπεύθυνος για τις δραστηριότητες παρακολούθησης του WWF στην Προστατευόμενη Θαλάσσια Περιοχή (AMP) Μιραμάρε και αντιπρόεδρος της κοινωνικής συνεταιριστικής εταιρείας Shoreline.
Το φαινόμενο έχει σίγουρα προσελκύσει το ενδιαφέρον των ερευνητών και των φίλων της θάλασσας, καθώς πρόκειται για σπάνιο και προστατευόμενο είδος, την ίδια ώρα όμως δημιουργεί πρόβλημα για τις τοπικές μυδοκαλλιέργειες, οι οποίες έχουν αναφέρει ζημιές στα σχοινιά με τα μύδια, καθώς αποτελούν εύκολη πηγή τροφής που προσελκύει αυτά τα ζώα.
«Δεν είχε ποτέ παρατηρηθεί μέχρι σήμερα τέτοια αλληλεπίδραση των vaccarelle με ανθρώπινες δραστηριότητες», εξηγεί η Σιμόνα Κλο, θαλάσσια βιολόγος και επιστημονικά υπεύθυνη της MedSharks, οργάνωσης για την προστασία των θαλάσσιων ειδών στη Μεσόγειο, υπογραμμίζοντας την ανάγκη να βρεθούν τεχνολογίες και μη παρεμβατικές λύσεις για την προστασία των μυδοκαλλιεργητών και τη διασφάλιση των vaccarelle.
Έτσι, ο κόλπος της Τεργέστης έχει μετατραπεί σε κέντρο πειραματισμού για τη συνύπαρξη ανάμεσα στα είδη, μέσα από δράσεις που υλοποιούνται από κοινού από την AMP Μιραμάρε και, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, από τα Life Eu Sharks και Life Prometheus: δύο έργα που συγχρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα Life της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αλλαγές στην αλιευτική πολιτική και θέρμανση των θαλασσών ανάμεσα στις αιτίες
Ο επαναπροσδιορισμός της ευρωπαϊκής αλιευτικής πολιτικής οδήγησε στη μείωση του αριθμού των ζώων που αλιεύονται, καθώς αποτελούσαν παράπλευρη αλιευτική λεία, δηλαδή πιάνονταν ακούσια όταν στόχος ήταν άλλα είδη.
«Η πιο αυστηρή και επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων αλιείας έχει επίσης βελτιώσει την αναπαραγωγική τους επιτυχία», εξηγεί ο Τσιρίακο. Ο συνδυασμός αυτός θα μπορούσε να είναι ένας από τους λόγους που εξηγούν την αύξηση των ζώων που εντοπίζονται ανοιχτά των αδριατικών ακτών.
«Σε αυτό προστίθεται το γεγονός ότι η χειμερινή θερμοκρασία των μεσογειακών υδάτων έχει ανέβει σε επίπεδα που η vaccarella θεωρεί ανεκτά, καθώς προτιμά νερά με θερμοκρασία από 11 έως 28 βαθμούς Κελσίου. Τον χειμώνα η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από τους 10 βαθμούς. Έτσι, ενώ παλαιότερα ο κόλπος της Τεργέστης ήταν τόπος διέλευσης, τώρα έχει γίνει κατάλληλος για μόνιμη παραμονή», πρόσθεσε.
Παρόμοιες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια και στην Ελλάδα και την Τουρκία. Στην Όλμπια έχει επίσης αναφερθεί η παρουσία vaccarelle κοντά σε μονάδες μυδοκαλλιέργειας, ωστόσο η Τεργέστη είναι η πρώτη περιοχή όπου το φαινόμενο έχει καταγραφεί σε τόσο μεγάλη κλίμακα.
Ένα είδος προστατευμένο από τα Ηνωμένα Έθνη
Οι vaccarelle είναι χονδριχθύες, όπως οι σαλάχες, και ανήκουν στην οικογένεια των μυλιοβατιδών. Πρόκειται για είδος τροπικών και εύκρατων υδάτων με εντυπωσιακό μέγεθος, που μπορεί να φτάσει έως και τα δύο μέτρα πλάτος.
Το είδος θεωρείται ιδιαίτερα απειλούμενο σε μεσογειακή κλίμακα και προστατεύεται τόσο από τη Σύμβαση της Βαρκελώνης – που έχει στόχο την προστασία της Μεσογείου από τη ρύπανση και επιβάλλει μέτρα προστασίας για τα απειλούμενα είδη – όσο και από τη Σύμβαση της Βόννης του ΟΗΕ για τα μεταναστευτικά είδη.
Επιπλέον, περιλαμβάνεται στον κόκκινο κατάλογο της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης (IUCN), ο οποίος καταγράφει την κατάσταση διατήρησης των ζωικών και φυτικών ειδών στον πλανήτη.
Παρακολούθηση και αναγνώριση: το πρόγραμμα Life Eu Sharks
«Αυτές οι πολυάριθμες ομάδες vaccarelle δεν περιορίζονται σε μία μόνο μονάδα μυδοκαλλιέργειας, αλλά κινούνται σε μια αρκετά μεγάλη ζώνη, από το Γκρινιάνο σχεδόν μέχρι τη Μονφαλκόνε. Μιλάμε για περίπου είκοσι χιλιόμετρα ακτογραμμής που πρέπει να παρακολουθούνται», λέει ο Τσιρίακο, εξηγώντας ότι σε αυτήν την περίπτωση η δραστηριότητα παρακολούθησης που υλοποιεί η Shoreline αφορά κυρίως την καταμέτρηση των ζώων και την εφαρμογή πρωτοκόλλου αναγνώρισης.
Οι δράσεις αυτές εντάσσονται στο ευρύτερο πρόγραμμα Life Eu Sharks, το ευρωπαϊκό έργο που στοχεύει στην προώθηση και προστασία των προστατευόμενων ειδών καρχαριών και σαλαχιών.
Πέρυσι, το Υπουργείο Περιβάλλοντος διέθεσε ορισμένα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) για την ιχνηλάτηση και φωτο-αναγνώριση των ζώων, καθώς ο μόνος τρόπος για να ποσοτικοποιηθεί με ακρίβεια η παρουσία τους στα νερά του κόλπου της Τεργέστης είναι να μπορούν να αναγνωριστούν.
«Η μεγαλύτερη ομάδα που έχει εντοπιστεί μέχρι τώρα αριθμούσε περίπου 50 ζώα, αλλά οι πραγματικοί αριθμοί μπορεί να είναι πολύ υψηλότεροι», σημειώνει η Κλο, που συνεργάζεται με το πρόγραμμα Life.
Χάρη στο πρόγραμμα «έχουμε πλέον τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τα μεμονωμένα ζώα από το ιδιαίτερο αποτύπωμά τους, που σχηματίζεται από τις γραμμές στην πλάτη τους», επισημαίνει η βιολόγος.
Ενδέχεται να πρόκειται κάθε φορά για διαφορετικά άτομα, των οποίων η παρουσία μεταβάλλεται ανάλογα με την εποχή. Ωστόσο, το σύνολο των παραγόντων που λαμβάνονται υπόψη υποδεικνύει ότι οι vaccarelle πιθανότατα έχουν βρει στον κόλπο της Τεργέστης έναν κατάλληλο τόπο εγκατάστασης.
Αυτό σημαίνει ότι «έχουν περισσότερο χρόνο για να αντιληφθούν πως είναι πιο απλό και πιο αποδοτικό να τρώνε τα μύδια απευθείας από τις ρέστες», υποθέτει ο Τσιρίακο.
Η απειλή για τις μυδοκαλλιέργειες: το πρόγραμμα Life Prometheus
Οι vaccarelle είναι ζώα «δυροφάγα», δηλαδή τρέφονται κυρίως με καρκινοειδή και μαλάκια με σκληρό κέλυφος, αν και συνήθως αναζητούν την τροφή τους στον βυθό. Παράλληλα, είναι και τα λεγόμενα «ευκαιριακά» ζώα, δηλαδή «εκμεταλλεύονται στο έπακρο τους διαθέσιμους πόρους και η ύπαρξη εύκολων προς πρόσβαση εκτροφών αποτελεί για αυτά ιδανική κατάσταση», εξηγεί η Κλο.
Ωστόσο, αυτό δημιουργεί πρόβλημα για τις μυδοκαλλιέργειες, οι οποίες υφίστανται σημαντική οικονομική ζημιά, παρότι είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί, καθώς και άλλοι παράγοντες απειλούν τις μονάδες εκτροφής μυδιών, όπως η αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων και άλλοι θηρευτές, για παράδειγμα οι θαλάσσιες χελώνες.
Για να βρεθεί λύση που θα προστατεύει και τις δύο πλευρές, η Shoreline στην Προστατευόμενη Θαλάσσια Περιοχή Μιραμάρε, σε συνεργασία με το Life Eu Sharks, ξεκίνησαν το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Life Prometheus.
Η δοκιμή, που υλοποιείται από κοινού με τους μυδοκαλλιεργητές και τους ερευνητές των Πανεπιστημίων Παδούας και Πολυτεχνικής των Μαρκε, προβλέπει την εγκατάσταση ηλεκτρομαγνητικών απωθητικών συσκευών στα σχοινιά ώστε να απομακρύνονται οι vaccarelle.
«Αυτοί οι μικροί μαγνήτες προκαλούν ενόχληση στο ζώο, χωρίς όμως να είναι βλαπτικοί. Πρέπει να δούμε αν το σύστημα θα αποδειχθεί πραγματικά αποτελεσματικό», δηλώνει ο Τσιρίακο.
Ο Τσιρίακο θεωρεί πάντως ότι «είναι αναγκαίο να γίνει μια αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και της δυνατότητας εφαρμογής του μέσου, καθώς το κόστος και η απαιτούμενη εργασία για την τοποθέτηση τόσων μαγνητών θα συνεπαγόταν μια σημαντική και δαπανηρή προσπάθεια».
Ένα μοντέλο συνύπαρξης
Ένα από τα επόμενα βήματα είναι η δημιουργία ενός τραπεζιού διαβούλευσης με την περιφέρεια Φρίουλι Βενέτσια Τζούλια και το λιμεναρχείο. «Οι vaccarelle είναι σημαντικά ζώα για το οικοσύστημα. Επιπλέον, κολυμπούν κοντά στην ακτή και αυτό είναι κάτι που πρέπει να αξιοποιηθεί», λέει η Κλο.
Ο καθορισμός ειδικών περιοχών στον κόλπο της Τεργέστης όπου θα προωθούνται δραστηριότητες θαλάσσιας κατάδυσης με αναπνευστήρα (snorkeling) και υποβρύχιας φωτογραφίας με αυτά τα σπάνια ζώα θα μπορούσε να αποτελέσει μια αντισταθμιστική λύση που θα επιτρέψει την αρμονική αλληλεπίδραση μεταξύ των ειδών.