Ο νόμος EU Kids Act στοχεύει να προστατεύσει ανήλικους από εθιστικές πλατφόρμες, όμως επικριτές λένε ότι αποκλείονται ΑμεΑ, μετανάστες και άνθρωποι χωρίς χαρτιά.
«Τα παιδιά αξίζουν ένα πιο ασφαλές διαδίκτυο», είπε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, παρουσιάζοντας το EU Kids Act στις 17 Σεπτεμβρίου. Η πρόταση θέτει κλιμακωτά όρια για την πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, απαγορεύει εθιστικά στοιχεία σχεδιασμού όπως το άπειρο σκρολάρισμα για τους κάτω των 18 ετών και απαιτεί από τις πλατφόρμες να επαληθεύουν την ηλικία με ένα «ναι/όχι» ψηφιακό διακριτικό που προστατεύει την ιδιωτικότητα, αντί για έλεγχο ληξιαρχικής πράξης γέννησης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η εκτελεστική αντιπρόεδρος της Επιτροπής, Χένα Βίρκουνεν, το παρουσίασε ως καθυστέρηση, όχι ως απαγόρευση. Τα παιδιά εισάγονται σταδιακά σε πλατφόρμες με αυξημένο κίνδυνο στα 13, 15 και 18, αντί να αποκλείονται πλήρως.
Αυτή η οπτική ανησυχεί τις οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων. «Ο τρόπος με τον οποίο πλαισιώνεται η πρόταση είναι ότι η ηλικία είναι το πρόβλημα», λέει ο Σιμεόν ντε Μπράουερ, σύμβουλος πολιτικής στο European Digital Rights (EDRi), ένα δίκτυο ΜΚΟ για τα ψηφιακά δικαιώματα με έδρα τις Βρυξέλλες.
Υποστηρίζει ότι, καθυστερώντας αντί να διορθώσει τον βαθύτερο σχεδιασμό, «η Επιτροπή δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες της βλάβης, το επιχειρηματικό μοντέλο και τον εθιστικό σχεδιασμό, τις χειριστικές πρακτικές, στις οποίες οι νέοι θα εκτεθούν μόλις φτάσουν στα διάφορα όρια ηλικίας».
Η ηλικία ως υποκατάστατο της ευαλωτότητας
Η βασική ένστασή του είναι ότι ο νόμος αντιμετωπίζει την ηλικία ως μοναδικό δείκτη ευαλωτότητας που αξίζει νομοθέτηση. «Ο μόνος παράγοντας ευαλωτότητας που λαμβάνεται υπόψη είναι η νεαρή ηλικία, ούτε καν η ηλικία γενικά. Όμως υπάρχουν πολλοί άλλοι παράγοντες», λέει.
Η EDRi εκπροσωπεί οργανώσεις-μέλη που δραστηριοποιούνται σε όλο το φάσμα της κοινωνίας των πολιτών και, σύμφωνα με τον ντε Μπράουερ, η οργάνωση προσπαθεί «να λάβει υπόψη περιθωριοποιημένες ομάδες, των οποίων τη φωνή δεν ακούμε τόσο στις Βρυξέλλες».
Αυτό έχει σημασία επειδή η επαλήθευση ηλικίας απαιτεί από όλους, όχι μόνο από τα παιδιά, να αποδείξουν ότι είναι αρκετά μεγάλοι για να περάσουν την πύλη. «Αν πρέπει πράγματι να ξέρουμε ποιος είναι ανήλικος για να τον προστατεύσουμε καλύτερα, αυτό σημαίνει ότι ξέρουμε την ηλικία όλων ή χρειαζόμαστε την ηλικία όλων», συνεχίζει ο ντε Μπράουερ.
«Μετατρέπουμε τα smartphones και τα έγγραφα ταυτότητας σε προϋποθέσεις για την πρόσβαση σε διαδικτυακούς χώρους και την άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων». Αναφέρει ποιοι παγιδεύονται σε αυτό το δίχτυ: «άνθρωποι που δεν έχουν κρατική ταυτότητα, άνθρωποι που είναι άπατριδες, άνθρωποι με μεταναστευτικό υπόβαθρο που δεν έχουν ακόμη ενταχθεί, άνθρωποι που από επιλογή δεν έχουν smartphone».
Ποιοι μπορεί να περιθωριοποιηθούν;
Οι ίδιες περιοριστικές ρυθμίσεις κινδυνεύουν να βλάψουν ορισμένους από τους νέους που ο νόμος υποτίθεται ότι προστατεύει, συμπεριλαμβανομένων όσων έχουν αναπηρίες και βασίζονται στο διαδίκτυο για να κοινωνικοποιηθούν.
Ο ντε Μπράουερ αναφέρεται σε «νέους που είναι επίσης περιθωριοποιημένοι, δηλαδή ανθρώπους με αναπηρία που δεν έχουν πολλές φυσικές επαφές, ανθρώπους που ζουν σε αγροτικές περιοχές και δεν έχουν φίλους κοντά, ανθρώπους των οποίων οι γονείς δεν είναι ιδιαίτερα παρόντες ή δεν θέλουν να τους στηρίξουν και συνεπώς χρειάζονται διαδικτυακούς χώρους για να βρουν, να μιλήσουν, να βρουν ανθρώπους σαν κι αυτούς». Καταλήγει ότι «το εύρος των νέων που θα χάσουν είναι τεράστιο».
Η Φραντσέσκα Πιζάνου, ανώτερη υπεύθυνη πολιτικής στο Eurochild, ένα δίκτυο που επικεντρώνεται στα δικαιώματα των παιδιών, χαιρετίζει γενικά τη φιλοδοξία του νόμου αλλά συμφωνεί ότι το ζήτημα της προσβασιμότητας χρειάζεται προσεκτική εξέταση. Λέει: «Είναι γνωστό ότι οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ή ο διαδικτυακός κόσμος γενικότερα είναι ένας χώρος όπου τα παιδιά, ή οι άνθρωποι γενικά, μπορούν να συμπεριληφθούν στην κοινωνία. Μπορούν να βρουν ανθρώπους με κοινές ταυτότητες που πετυχαίνουν. Μπορούν επίσης να δουν περισσότερη διαφορετικότητα».
Προσθέτει έναν επιφυλακτικό τόνο: «οι άνθρωποι που υφίστανται διακρίσεις στον εκτός διαδικτύου κόσμο είναι επίσης πιθανό να υφίστανται διακρίσεις και στον διαδικτυακό κόσμο», γι’ αυτό είναι σημαντικό «όλα αυτά τα ενταξιακά χαρακτηριστικά» να «ενεργοποιούνται ταυτόχρονα με τα προστατευτικά χαρακτηριστικά», ώστε τα δύο «να μην έρχονται σε αντίφαση».
Η Πιζάνου παρέπεμψε σε μια μελέτη που συνδέεται με το Eurochild στην Ολλανδία, η οποία διαπίστωσε ότι «τα παιδιά με αναπηρίες ή τα παιδιά με ψυχικά προβλήματα ήταν εκείνα που στην πραγματικότητα τάσσονταν υπέρ μιας απαγόρευσης», μια υπενθύμιση ότι οι περιθωριοποιημένες ομάδες δεν εκφράζονται με μία ενιαία φωνή πάνω σε αυτό το ζήτημα.
Επικαλύψεις και υπερίσχυση άλλων νόμων
Για τον ντε Μπράουερ, το βαθύτερο πρόβλημα είναι η πολιτική συγκυρία. Υποστήριξε ότι το Kids Act κινδυνεύει να υπερισχύσει του Digital Fairness Act (DFA), μιας παράλληλης πρωτοβουλίας που στοχεύει στην ενίσχυση της προστασίας των καταναλωτών «παντού, ανεξάρτητα από το ποια υπηρεσία χρησιμοποιείτε», όχι μόνο για τα παιδιά.
«Ο κίνδυνος είναι να χάσουμε, εστιάζοντας τόσο πολύ στα παιδιά και τους νέους. Χάνουμε το πολιτικό momentum που είχαμε για να βελτιώσουμε την προστασία όλων μέσω του DFA», είπε, προειδοποιώντας ότι τώρα μπορεί να φτάσει «σε αποδυναμωμένη μορφή».
Ήταν εξίσου σαφής ότι πολλές από τις προστασίες του νόμου δεν θα έπρεπε να περιορίζονται στους ανήλικους. «Ποιος δεν θέλει να προστατεύεται από συνοδούς τεχνητής νοημοσύνης που έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι εθιστικοί και να σας δελεάζουν να επιστρέφετε συνεχώς;» ρώτησε, υποστηρίζοντας ότι οι πλατφόρμες θα έπρεπε αντίθετα «να υποχρεώνονται να μην είναι εθιστικές» και ότι «θα έπρεπε να έχουμε, για παράδειγμα, ένα δικαίωμα σε υπηρεσίες που δεν είναι εξατομικευμένες».
Η θεσμική θέση της Πιζάνου είναι λιγότερο συγκρουσιακή: το Eurochild θέλει η ασφάλεια βάσει σχεδιασμού να γίνει δεσμευτικό δίκαιο, όχι απλώς κατευθυντήριες γραμμές του DSA, και χαιρετίζει το γεγονός ότι ορισμένες προστασίες, όπως οι προεπιλογές στα συστήματα συστάσεων, θα ισχύουν ακόμη και για μη εγγεγραμμένους χρήστες, καθώς κάποια από αυτά τα «χαρακτηριστικά ασφάλειας θα εφαρμόζονταν επίσης σε όσους δεν είναι εγγεγραμμένοι». Αλλά και οι δύο συνομιλητές συγκλίνουν σε ένα σημείο: το τρέχον σχέδιο απαντά στο «πώς προστατεύουμε τα παιδιά» χωρίς να απαντά πλήρως στο «πώς προστατεύουμε όποιον είναι ευάλωτος αλλά όχι ανήλικος».
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο πρέπει να τοποθετηθούν για το Kids Act, και η Επιτροπή οφείλει να επανεξετάσει την επίδραση των κανόνων στα θεμελιώδη δικαιώματα έως τις 31 Αυγούστου 2030, αφήνοντας σε εκκρεμότητα την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία και στον αποκλεισμό.