Η ΕΕ επιδιώκει ταχύτερη πολιτική αντίδραση σε σαμποτάζ, κυβερνοεπιθέσεις και παραβιάσεις με drones. Ειδικοί εκτιμούν ότι το προτεινόμενο Συμβούλιο Ασφαλείας θα βοηθήσει, αλλά μόνο εν μέρει.
Σαμποτάζ, εμπρησμοί, κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση και drones σε απαγορευμένο εναέριο χώρο. Η υβριδική εκστρατεία της Ρωσίας εναντίον της Ευρώπης δεν μοιάζει πια με μεμονωμένα περιστατικά. Η ΕΕ επανεξετάζει πλέον τον τρόπο αντίδρασής της.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Τον Σεπτέμβριο, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι οι υβριδικές απειλές που αντιμετωπίζει η Ευρώπη είναι «όλο και λιγότερο υβριδικές και όλο και λιγότερο απειλές». Στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης έριξε στο τραπέζι μια νέα ιδέα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας.
Από την ανθεκτικότητα στην αποτροπή
Για την Ιονέλα Τσιολάν, ερευνήτρια στο Wilfried Martens Centre for European Studies, η πρόκληση είναι σαφής. Η ρωσική υβριδική πολεμική τακτική σήμερα, όπως λέει, σημαίνει «την εργαλειοποίηση των πάντων», από επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και παρεμβάσεις σε εκλογές μέχρι στοχευμένους εμπρησμούς και την εργαλειοποίηση της ενέργειας.
Μέχρι σήμερα η απάντηση της ΕΕ βασίζεται κυρίως στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας και στον καλύτερο συντονισμό. Το λεγόμενο Hybrid Toolbox (Υβριδική εργαλειοθήκη), που ενεργοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2024, συγκεντρώνει εργαλεία στον κυβερνοχώρο, κυρώσεις, διπλωματικές και υποστηρικτικές δράσεις. Στο πλαίσιό του δημιουργήθηκε ειδικό καθεστώς κυρώσεων για ρωσικές υβριδικές ενέργειες, με τις πρώτες εγγραφές τον Δεκέμβριο του 2024, καθώς και ομάδες ταχείας αντίδρασης, που αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά στη Μολδαβία το 2025.
Οι αναλυτές διακρίνουν πλέον μια μεταστροφή. Η απόδοση ευθύνης στη Ρωσία γίνεται πιο γρήγορα και δημόσια, η συζήτηση για επιβολή κόστους στη Μόσχα εντείνεται, ενώ τα επεισόδια αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως τμήματα μιας ενιαίας εκστρατείας. Τον Σεπτέμβριο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε έκθεση που ζητά πιο ενεργητική προσέγγιση, με 470 ψήφους υπέρ και 129 κατά.
Παρόλα αυτά παραμένουν κενά: οι κυρώσεις εξακολουθούν να απαιτούν ομοφωνία, οι υπηρεσίες πληροφοριών είναι κατακερματισμένες μεταξύ των πρωτευουσών και δεν υπάρχει συμφωνία για το πότε ένα σαμποτάζ δικαιολογεί συλλογική στρατιωτική αντίδραση.
Τι βρίσκεται στο τραπέζι
Η πρόταση αποτελείται από τρία αλληλένδετα σκέλη: ένα μόνιμο φόρουμ ηγετών, ένα Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφάλειας και ένα χρηματοδοτικό εργαλείο για κοινές δυνατότητες, όπως η αεράμυνα. Το πρωτόκολλο αφορά περισσότερο τις υβριδικές απειλές. Η φον ντερ Λάιεν το παρουσίασε ως την ευρωπαϊκή απάντηση στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, δίνοντας σε κάθε κράτος μέλος τη δυνατότητα να συγκαλεί τους 27 όταν θεωρεί ότι η ασφάλειά του απειλείται.
Σύμφωνα με πληροφορίες, η Κομισιόν εξετάζει να καλέσει εταίρους όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία, η Ουκρανία και ο Καναδάς. Δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη επίσημη νομοθετική πρόταση και δεν έχει συμφωνηθεί νομική βάση, σύστημα ψηφοφορίας, προϋπολογισμός ή ημερομηνία έναρξης.
Ο Λουίτζι Σκατζιέρι, ανώτερος αναλυτής πολιτικής στο EU Institute for Security Studies, είναι σαφής ως προς το τι θα είναι αυτό το όργανο. Στην εκδοχή της φον ντερ Λάιεν, το Συμβούλιο είναι ουσιαστικά μια ειδική σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου με προσκεκλημένους εταίρους. «Δεν πρόκειται, αυστηρά μιλώντας, για όργανο λήψης αποφάσεων», σημειώνει.
Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να παρακάμψει τις διαφωνίες που καθυστερούν τις αντιδράσεις της ΕΕ. Ο Σκατζιέρι θεωρεί ότι η αξία του βρίσκεται αλλού: «Η βασική του χρησιμότητα […] δεν είναι απαραίτητα η ταχύτητα, αλλά περισσότερο η συνοχή ανάμεσα στις διάφορες πολιτικές». Κατά τη γνώμη του, θα βοηθούσε την ΕΕ να χρησιμοποιεί το οπλοστάσιό της –από τις κυρώσεις μέχρι τις δαπάνες– με πιο στρατηγικό τρόπο, ενώ το ΝΑΤΟ θα εξακολουθούσε να εγγυάται τη συλλογική άμυνα.
Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι οι επικριτές θα υποστηρίξουν πως η Ευρώπη διαθέτει ήδη αρκετά φόρουμ, μεταξύ των οποίων και η Ευρωπαϊκή Πολιτική Κοινότητα.
Το ζήτημα του ορίου
Το πιο δύσκολο ερώτημα είναι πότε μια υβριδική επίθεση θεωρείται σοβαρότερη. Η Τσιολάν παραπέμπει στη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ, το Άρθρο 42.7, και στη συζήτηση για το πώς μπορεί να εφαρμοστεί σε υβριδικές επιθέσεις.
«Μια κυβερνοεπίθεση που θέτει εκτός λειτουργίας νοσοκομεία ή ένα σαμποτάζ που ακινητοποιεί ένα δίκτυο ηλεκτροδότησης μπορεί να έχει συνέπειες συγκρίσιμες με μια συμβατική στρατιωτική επίθεση», τονίζει. Η Μόσχα, προσθέτει, ευημερεί σε αυτή τη γκρίζα ζώνη: «Η Ρωσία αξιοποιεί την ασάφεια για να δυσκολεύει την απόδοση ευθύνης και να καθυστερεί μια συλλογική αντίδραση».
Καταλήγει ότι η Ευρώπη χρειάζεται κοινά κριτήρια: «Οι Ευρωπαίοι χρειάζονται, συνεπώς, ένα κοινό πλαίσιο για την αξιολόγηση τέτοιων επιθέσεων και πρέπει να μπορούν να αντιδρούν σε εχθρικές ενέργειες ακόμη κι όταν αυτές βρίσκονται κάτω από το όριο ένοπλης επίθεσης».
Κατά την άποψή της, ένα Συμβούλιο Ασφαλείας και ένα Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφάλειας θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα κράτη μέλη «να περνούν πιο γρήγορα από τις εθνικές αντιδράσεις σε μια κοινή ευρωπαϊκή απάντηση, συνδυάζοντας στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα». Η απόφαση για την ενεργοποίηση του Άρθρου 42.7 θα παραμείνει στο κράτος που δέχεται επίθεση.
Ασφαλιστική δικλίδα απέναντι στην Ουάσινγκτον;
Ο Στίβεν Μπλοκμανς, αναπληρωτής διευθυντής του International Centre for Defence and Security στο Ταλίν, υποστηρίζει ότι η ιδέα επανήλθε λόγω αμφιβολιών για τη δέσμευση των ΗΠΑ στο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Η έννοια χρονολογείται από μια πρόταση του 2018 των Άνγκελα Μέρκελ και Εμανουέλ Μακρόν. Βλέπει το Συμβούλιο ως εφεδρική λύση σε περίπτωση που το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο μπλοκαριστεί, είτε από την Ουάσινγκτον είτε από άλλον σύμμαχο. Συνδέει τη νέα δυναμική με την κρίση στη Γροιλανδία και αναφέρει ότι ο Επίτροπος Άμυνας Αντριους Κουμπίλιους προωθεί την ιδέα εδώ και πάνω από έναν χρόνο.
Ο Μπλοκμανς θεωρεί ότι το όργανο θα πρέπει να έχει «δόντια» για να είναι αξιόπιστο. «Η νομιμοποίηση ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας θα ενισχυόταν αν η διακυβέρνησή του προέβλεπε διαδικασίες λήψης αποφάσεων», σημειώνει, προσφέροντας στα εθνικά κοινοβούλια ένα δημοκρατικό δίχτυ ασφαλείας και συνδέοντάς το με δομές διοίκησης συμβατές με το ΝΑΤΟ και έναν ειδικό προϋπολογισμό.
Αυτό, όπως λέει, είναι ένα ιδανικό που θα απαιτούσε χρόνια δουλειάς πάνω στα κείμενα των Συνθηκών. Αν όμως το απαιτήσει η συγκυρία, «ένα άτυπο σχήμα θα μπορούσε κάλλιστα να δημιουργηθεί αύριο, αν τα πράγματα φτάσουν στα άκρα».
Άρα, είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας εργαλείο απέναντι στις υβριδικές επιθέσεις; Με βάση όσα γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, μόνο εν μέρει. Όπως έχει προταθεί, θα βελτίωνε τον συντονισμό και θα προσέφερε στους ηγέτες έναν σταθερό χώρο για να συζητούν ζητήματα ασφάλειας με τους εταίρους. Το Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφάλειας θα μπορούσε να προσφέρει ένα πιο έγκαιρο πολιτικό σημείο εκκίνησης για περιστατικά κάτω από το όριο της ένοπλης επίθεσης. Οι ειδικοί, όμως, συμφωνούν ότι τα βασικά εμπόδια βρίσκονται στην εθνική πολιτική.