Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τη δημιουργία νέου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφάλειας (ESC) για να αντιμετωπιστεί η πρόσφατη έξαρση κρατικά υποκινούμενου υβριδικού πολέμου, όπως κυβερνοεπιθέσεις και σαμποτάζ.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας θα επιταχύνει τις συνήθεις, χρονοβόρες γραφειοκρατικές διαδικασίες της ΕΕ σε περιόδους έκτακτης ανάγκης για την ασφάλεια. Σύμφωνα με την πρόταση, θα βασίζεται σε αυτό που η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, αποκάλεσε «αντι-υβριδικό εγχειρίδιο δράσης» για την αντιμετώπιση εχθρικών ενεργειών στη «γκρίζα ζώνη».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης το 2026, τόνισε ρητά ότι οι νέοι αυτοί μηχανισμοί προορίζονται να είναι «πλήρως ευθυγραμμισμένοι» και «συμπληρωματικοί» προς το ΝΑΤΟ και όχι να το αντικαταστήσουν. Και, μιλώντας στη συνάντηση Euronews Defence & Space Summit, ο επικεφαλής άμυνας της ΕΕ, Andrius Kubilius, είπε ότι το ESC δεν θα είναι «ενάντια στο ΝΑΤΟ», αλλά «ακριβώς το αντίθετο».
«Είναι ο τρόπος για να γίνει η Ευρώπη πιο ισχυρή, κάτι που θα κάνει το ΝΑΤΟ πιο ισχυρό», δήλωσε.
Η πλήρης πρωτοβουλία θα περιλαμβάνει τρία βασικά σκέλη. Πρώτον, το ίδιο το ESC, το οποίο οραματίζεται ως ένα ευέλικτο πολιτικό φόρουμ που θα διευρύνει τη συνοδο κορυφής των ηγετών της ΕΕ ώστε να συμμετέχουν και βασικοί εταίροι εκτός Ένωσης. Δεύτερον, το Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφαλείας θα υποχρεώνει τα κράτη μέλη να συνεδριάζουν άμεσα αν ένα από αυτά βρεθεί αντιμέτωπο με υβριδική απειλή. Τρίτον, προβλέπεται ειδικό ταμείο για Στρατηγικούς Αμυντικούς Πολλαπλασιαστές Ισχύος, με έμφαση σε κοινές επενδύσεις στην αντιαεροπορική άμυνα, την κυβερνοασφάλεια και τα διαστημικά συστήματα.
Ο στόχος της ΕΕ
Η ΕΕ θέλει το ESC να καλύψει ένα κρίσιμο κενό στο κατακερματισμένο και βραδυκίνητο αρχιτεκτονικό πλαίσιο άμυνας της Ευρώπης.
Ο υβριδικός πόλεμος που υποστηρίζεται από κράτη περιλαμβάνει εχθρικές ενέργειες «γκρίζας ζώνης», όπως δολιοφθορές σε υποδομές, κυβερνοεπιθέσεις και παραβιάσεις με drones. Επειδή τέτοιες επιχειρήσεις μένουν κάτω από το όριο της συμβατικής στρατιωτικής σύγκρουσης, δεν ενεργοποιούν αυτομάτως τους μηχανισμούς συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ.
«Η ιδέα απέκτησε νέα ώθηση μέσα στο κλίμα αυξανόμενων αμφιβολιών για τη βούληση των ΗΠΑ να στηρίξουν την εγγύηση ασφάλειας του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ και φόβων ότι η Ουάσινγκτον θα μπορούσε να μπλοκάρει τις πολιτικές αποφάσεις [...] ή να παρεμποδίσει τη λειτουργική διοίκηση εντός του ΝΑΤΟ και, ως εκ τούτου, ότι οι ευρωπαϊκές εναλλακτικές λύσεις θα πρέπει να ενισχυθούν», δήλωσε ο Steven Blockmans, αναπληρωτής διευθυντής στο International Centre for Defence and Security.
Το ESC στοχεύει να αντιμετωπίσει τρία προβλήματα. Πρώτον, επιδιώκει να παρακάμπτει το αδιέξοδο της ομοφωνίας στην ΕΕ μέσω ειδικής πλειοψηφίας, ώστε να αποτρέπονται τα βέτο που παραλύουν την εξωτερική πολιτική. Δεύτερον, το Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφαλείας θα λειτουργεί ως η ευρωπαϊκή εκδοχή του Άρθρου 4 του ΝΑΤΟ, φέρνοντας γύρω από το ίδιο τραπέζι τα κράτη μέλη για να συντονίσουν την αντίδρασή τους σε μη στρατιωτικές κρίσεις. Τρίτον, εντάσσει εταίρους εκτός ΕΕ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ουκρανία, τη Νορβηγία και τον Καναδά, μετατρέποντας τις κατά περίπτωση συμμαχίες σε ένα μόνιμο πλαίσιο ασφάλειας.
Αυτό εντάσσεται στον μακροπρόθεσμο στόχο της ΕΕ για στρατηγική αυτονομία και μια αυτάρκη Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση. Μέσα στην επόμενη δεκαετία, η Ένωση θέλει να μειώσει την εξάρτησή της από τις αμερικανικές στρατιωτικές υποδομές, ενοποιώντας τον κατακερματισμένο ευρωπαϊκό αμυντικό τομέα και απλουστεύοντας τις κοινές προμήθειες και την παραγωγή.
Τι προβλέπει η πρόταση;
Το ESC θα προσφέρει ένα μόνιμο, διαρκές όλο τον χρόνο φόρουμ για τη διαχείριση κρίσεων. Η ιδέα είναι, όπως εξήγησε ο Luigi Scazzieri, ανώτερος αναλυτής πολιτικής στο EU Institute for Security Studies, «να υπάρχουν ειδικές συνεδριάσεις του Συμβουλίου της ΕΕ, που θα ονομάζεται Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας, ώστε να γίνονται πιο δομημένες συζητήσεις για την ασφάλεια και την άμυνα, με τρόπο που το Συμβούλιο της ΕΕ δεν θα είχε πάντα».
Ο στόχος είναι να ενισχυθεί ο πολιτικός συντονισμός σε θέματα άμυνας και ασφάλειας και να δοθεί στρατηγική, μακροπρόθεσμη κατεύθυνση. Θα συγκεντρώνει τους ηγέτες της ΕΕ και διεθνείς εταίρους, μεταξύ των οποίων την Ουκρανία, τον Καναδά, τη Νορβηγία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Το ESC θα επιτρέπει επίσης στα μέλη να σχεδιάζουν και να υλοποιούν ταχείες αμυντικές αντιδράσεις, μεταξύ άλλων απέναντι σε αυξανόμενες υβριδικές και ανορθόδοξες στρατιωτικές επιθέσεις.
«Το ESC θα έκλεινε το κενό ανάμεσα στην ανίχνευση μιας απειλής και στην απόφαση για το τι θα κάνουν οι Ευρωπαίοι γι’ αυτήν», δήλωσε η Ionela Maria Ciolan, Research Officer για θέματα ασφάλειας και άμυνας στο Wilfried Martens Centre for European Studies.
Στο πλαίσιο του προτεινόμενου «Πρωτοκόλλου Έκτακτης Ασφαλείας», που έχει ως πρότυπο το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, τα μέλη θα μπορούν να ζητούν διαβουλεύσεις αν θεωρούν ότι απειλούνται η ασφάλεια, η εδαφική ακεραιότητα ή η πολιτική τους ανεξαρτησία και να συντονίζουν την αντίδρασή τους.
Σύμφωνα με την Ciolan, το πρωτόκολλο δεν θα αντικαθιστά τα Άρθρα 42(7) ή 222 των Συνθηκών, τα οποία απαιτούν από τα κράτη μέλη να παρέμβουν όταν άλλο κράτος μέλος δέχεται ένοπλη επίθεση ή τρομοκρατικό χτύπημα. Αντιθέτως, θα προσφέρει «ένα πιο έγκαιρο πολιτικό σημείο εισόδου», θα ενεργοποιεί έκτακτη συνεδρίαση και θα αξιολογεί αν η κατάσταση απαιτεί εθνική δράση, εργαλεία διαχείρισης κρίσεων της ΕΕ, διαβουλεύσεις στο ΝΑΤΟ ή, στη χειρότερη περίπτωση, εξέταση κάποιας ρήτρας της Συνθήκης, πρόσθεσε.
Το ESC και το ΝΑΤΟ
Το προτεινόμενο ESC δεν προορίζεται να υπερκεράσει το ΝΑΤΟ. Κρίσιμο στοιχείο είναι ότι θα λειτουργεί ανεξάρτητα από την Ουάσινγκτον, διατηρώντας ταυτόχρονα το ΝΑΤΟ ως βασικό πλαίσιο άμυνας. Όπως είπε ο Scazzieri, ο καταμερισμός ρόλων είναι σαφής: «Ουσιαστικά το ΝΑΤΟ αναλαμβάνει τη συλλογική άμυνα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας δεν θα το κάνει αυτό».
Το ΝΑΤΟ διαχειρίζεται τη συλλογική στρατιωτική άμυνα βάσει του Άρθρου 5, ενώ το ESC επικεντρώνεται σε απειλές γκρίζας ζώνης και υβριδικές απειλές. Το Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφαλείας θα ενεργοποιεί άμεσες διαβουλεύσεις για την ασφάλεια χωρίς να χρειάζεται η εμπλοκή των ΗΠΑ.
«Θα αφορά κυρώσεις, [...] το πώς θα δοθεί προτεραιότητα στη δαπάνη των περιορισμένων ευρωπαϊκών πόρων, [...] και θα φέρνει μαζί μια λίγο διαφορετική ομάδα χωρών που δεν συναντιέται στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των κρατών μελών της ΕΕ που δεν είναι μέλη του ΝΑΤΟ», δήλωσε ο Scazzieri.
Ωστόσο, παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις περί συνέργειας, η πρωτοβουλία έχει προκαλέσει ανησυχίες σε χώρες όπως η Εσθονία, οι οποίες φοβούνται ότι μπορεί να διπλασιάσει τις λειτουργίες του ΝΑΤΟ. Παράλληλα συστήματα συναγερμού και όργανα διαβούλευσης θα μπορούσαν να προκαλέσουν γραφειοκρατική σύγχυση, ενώ ο αποκλεισμός των ΗΠΑ θα μπορούσε να οξύνει τις εντάσεις.
Ο Scazzieri, πάντως, δεν βλέπει μεγάλο κίνδυνο επικάλυψης, καθώς τα δύο σχήματα θα χρησιμοποιούν διαφορετικά εργαλεία και θα επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες.
«Πάντα θα υπάρχει, προφανώς, μια τάση για σύγκρουση αρμοδιοτήτων σε θεσμούς όπου, για παράδειγμα, το ΝΑΤΟ μπορεί να θεωρήσει ότι η ΕΕ στήνει τώρα ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας. Θα συζητούν τα ίδια πράγματα; Βλέπω μικρό κίνδυνο γι’ αυτό, διότι όλα αυτά θα αντιμετωπίζονται μέσα από τα εργαλεία που διαθέτει η ΕΕ», είπε.
Για τον Blockmans, ένα περισσότερο φιλόδοξο ESC θα χρειαζόταν τελικά να συνδέει τις πολιτικές αποφάσεις με στρατιωτικές δυνατότητες.
«Θα έπρεπε να είναι συμβατό με το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Και αυτό θα προϋπέθετε [...] μια διακυβερνητική συμφωνία που θα προβλέπει [...] τη συμμετοχή, για παράδειγμα, και του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ, όπως μπορεί να φανταστεί κανείς ότι θα συμμετέχουν επίσης ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και οι πρόεδροι του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου».
Αρμοδιότητες υπό διαμόρφωση
Η πρόταση της Κομισιόν δεν λύνει το πρόβλημα της ομοφωνίας ούτε στο ΝΑΤΟ ούτε στο Συμβούλιο της ΕΕ, υποστήριξε ο Blockmans.
«Ένας νέος φορέας που θα απαρτίζεται από ομοϊδεάτα και αξιόπιστα κράτη [...] θα μπορούσε βεβαίως να σπάσει αυτά τα μπλοκαρίσματα στη λήψη αποφάσεων, αν και μπορεί να υποθέσει κανείς ότι και σε αυτόν τον νέο φορέα οι αποφάσεις θα λαμβάνονται επίσης με συναίνεση».
Κατά τον Scazzieri, το ESC επίσης δεν θα επιταχύνει τη λήψη αποφάσεων. «Δεν μπορεί να υπάρξει ως νομικό όργανο από μόνο του» και άρα δεν θα λαμβάνει δεσμευτικές αποφάσεις, σε αντίθεση με το Συμβούλιο της ΕΕ. Ωστόσο, η ύπαρξη πραγματικής εξουσίας λήψης αποφάσεων είναι καθοριστική για να ενισχυθεί η νομιμοποίηση του ESC και «να προσφέρει στα εθνικά κοινοβούλια των συμμετεχόντων κρατών μια δημοκρατική δικλίδα ασφαλείας», εξήγησε ο Blockmans, επιτυγχάνοντας έτσι την αλλαγή που σχεδιάζει η ΕΕ για την πολιτική ασφάλειας και άμυνάς της.
Η δομή και η σύνθεσή του παραμένουν επίσης ασαφείς. Πέρα από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, τον Καναδά και την Ουκρανία, ο Blockmans σημειώνει ότι τίποτα δεν αποκλείει την πιθανότητα να συμμετάσχουν, για παράδειγμα, η Κορέα ή η Ιαπωνία.
Η ΕΕ θα πρέπει ακόμη να ορίσει πώς θα εντάσσονται τα κράτη μέλη στη διαμόρφωση αυτή μαζί με τους διεθνείς εταίρους, ποιο ρόλο θα έχουν στις συζητήσεις και αν η βαρύτητά τους θα είναι μεγαλύτερη από αυτή των κρατών εκτός ΕΕ.
«Το αν θα πρέπει να αναπαράγει ένα είδος συστήματος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, με έναν μηχανισμό δύο κατηγοριών, μόνιμων και εκ περιτροπής μη μόνιμων μελών, παραμένει εντελώς ασαφές», είπε ο Blockmans.
Το ESC θα χρειαζόταν πρακτικές στρατιωτικές δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένων δομών διοίκησης συμβατών με το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, ειδικού αμυντικού προϋπολογισμού και μιας πολυεθνικής ευρωπαϊκής αμυντικής δύναμης. Χωρίς αυτά τα μέσα, υποστήριξε ο Blockmans, το ESC θα μπορούσε να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις, αλλά θα του έλειπαν τα εργαλεία για να τις μετατρέψει σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Τι πιστεύουν τα κράτη μέλη;
Η Κομισιόν δεν έχει ακόμη καταθέσει επίσημη πρόταση, ούτε έχουν κληθεί οι εθνικές κυβερνήσεις να εγκρίνουν ένα αναλυτικό σχέδιο, επομένως μένει να φανεί ποιοι θα στηρίξουν ή θα πολεμήσουν το ESC. Παρ’ όλα αυτά, η Ciolan θεωρεί ότι μπορεί ήδη να διακρίνει μια ομάδα πιθανών υποστηρικτών.
Η Ιταλία αναμένεται να συμμετάσχει στην πρωτοβουλία, καθώς υποστηρίζει στενότερη ευρωπαϊκή αμυντική συνεργασία και έναν ενιαίο εκπρόσωπο της ΕΕ στις ειρηνευτικές συνομιλίες για την Ουκρανία, ενώ η Ισπανία γενικά τάσσεται υπέρ της εμβάθυνσης της κοινής άμυνας, είπε η Ciolan.
Η Γερμανία και η Γαλλία έχουν προτείνει μια συντονισμένη προσέγγιση στην άμυνα μέσω του ESC στη Διακήρυξη του Meseberg, «Renewing Europe’s promises of security and prosperity», το 2018. Γενικά, πρόσθεσε, κυβερνήσεις που συνδέονται με το European People’s Party (EPP) αναμένεται να είναι πιο θετικά διακείμενες προς την πρωτοβουλία.
Η αντίσταση, σύμφωνα με την Ciolan, είναι πιθανότερο να προέλθει από όσους φοβούνται ότι θα χάσουν το εθνικό τους βέτο στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική άμυνας, ότι θα βρεθούν στο περιθώριο από άλλα, πιο ισχυρά κράτη μέλη ή ότι θα εξασθενήσει το διατλαντικό πλαίσιο.