Μια έρευνα από περισσότερους από 200 ειδικούς διαπίστωσε ότι τα θαλάσσια καταφύγια της Μαδέρα λειτουργούν, αλλά ορισμένα είδη εξακολουθούν να κινδυνεύουν
Στο βορειοανατολικό Ατλαντικό, τα νερά της Μαδέρας βρίσκονται σε ένα οικολογικό σταυροδρόμι. Από εκεί περνούν μεταναστευτικές φάλαινες, θαλασσοπούλια και χελώνες, ενώ στο αρχιπέλαγος υπάρχουν κοράλλια ψυχρών νερών και μία από τις σπανιότερες φώκιες στον κόσμο, μία από τις σπανιότερες φώκιες παγκοσμίως. Κι όμως, μεγάλες θαλάσσιες εκτάσεις γύρω από τα πορτογαλικά νησιά δεν έχουν μελετηθεί ποτέ επαρκώς.
Η αποστολή «Madeira Ocean Expedition», που διήρκεσε όλο τον Οκτώβριο, στόχευε να καλύψει αυτά τα κενά. Τα ευρήματά της θα αξιοποιηθούν στις αποφάσεις για τη διαχείριση και την επέκταση των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών της Μαδέρας, καθώς η περιφέρεια επιδιώκει να προστατεύσει το 30% της θάλασσάς της μέχρι το 2030, με τουλάχιστον 10% σε καθεστώς πλήρους προστασίας.
«Δεν μπορούμε να προστατεύσουμε χωρίς να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί και πώς δουλεύει η βιοποικιλότητα», λέει ο διευθυντής του ερευνητικού κέντρου MARE-Madeira Ζοάο Κάνινγκ-Κλοντ.
Ένα τσεκ απ υγείας στη θάλασσα: 500 καταδύσεις στον ωκεανό της Μαδέρας
Η περιφερειακή κυβέρνηση της Μαδέρας οργάνωσε την αποστολή μαζί με το Ίδρυμα Oceano Azul (Oceano Azul Foundation), το πρόγραμμα National Geographic Pristine Seas, την περιφερειακή ερευνητική υπηρεσία ARDITI και το Oceanário de Lisboa. Τα πληρώματα εργάζονταν από το ιστορικό ιστιοφόρο «Santa Maria Manuela» και έναν στόλο μικρότερων σκαφών γύρω από τη Μαδέρα, το Πόρτο Σάντο και τις Νήσους Ντεζέρτας.
«Σε μια τέτοια αποστολή θέλουμε να πάρουμε μια ‘‘φωτογραφία’’ για την κατάσταση υγείας του θαλάσσιου περιβάλλοντος», λέει ο επικεφαλής επιστήμονας στο Ίδρυμα Oceano Azul Εμανουέλ Γκονσάλβες.
Οι επιστήμονες πραγματοποίησαν σχεδόν 500 καταδύσεις, έριξαν περισσότερες από 300 παγιδευμένες κάμερες, φιλτράρισαν θαλασσινό νερό για ίχνη DNA, χαρτογράφησαν την ακτογραμμή με drones και πήραν δείγματα για μικροπλαστικά.
Χωρίς ακόμη δικό του ερευνητικό σκάφος, το MARE-Madeira νοίκιασε επίσης ένα αλιευτικό. «Οι ψαράδες μπορούσαν για πρώτη φορά να δουν ζωντανές εικόνες από μέρος της βιοποικιλότητας που στην πραγματικότητα ψαρεύουν», λέει ο Κάνινγκ-Κλοντ. «Από την άλλη, η επιστημονική κοινότητα μπορεί να δει από κοντά πόσο δύσκολη είναι η ζωή τους».
Ενδείξεις ότι τα μέτρα προστασίας της θάλασσας της Μαδέρας αποδίδουν
Τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα καταφύγια της Μαδέρας κάνουν τη διαφορά. Οι πεταλίδες – θαλάσσια σαλιγκάρια που βοσκούν στα βράχια και συλλέγονται ως τοπική λιχουδιά – ήταν μεγαλύτερες και πιο άφθονες μέσα στις προστατευόμενες περιοχές, ένδειξη ότι οι περιορισμοί στη συλλογή τους λειτουργούν, ενώ εκεί καταγράφηκαν και οι μεγαλύτερες σφυρίδες.
«Το καλό νέο είναι ότι έχουμε την επιστήμη που μας δείχνει πως όταν προστατεύουμε πλήρως τον ωκεανό, ο ωκεανός ανταποκρίνεται», λέει ο Γκονσάλβες.
Η μεσογειακή φώκια μοναχός είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα. Θηρευμένη επί αιώνες, είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τη Μαδέρα στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν εκτιμάτο ότι είχαν απομείνει μόλις 6 έως 8 ζώα. Οι Νήσοι Ντεζέρτας ανακηρύχθηκαν προστατευόμενη περιοχή το 1990, εν μέρει για να προστατευτεί. Σήμερα το είδος «είναι ένας φάρος ελπίδας», λέει ο Γκονσάλβες. «Ο πληθυσμός αυξάνεται αριθμητικά. Τώρα αυτή η αύξηση είναι πολύ αργή επειδή πρόκειται για είδος που αναπαράγεται πολύ αργά».
Η αποστολή πέτυχε επίσης την πρώτη καταγραφή με δορυφορικό πομπό σε φάλαινα με ρύγχος του Μπλέινβιλ στον βορειοανατολικό Ατλαντικό. Τα πρώτα δεδομένα παρακολούθησης δείχνουν ότι το ζώο προτιμά τα νερά νότια των Νήσων Ντεζέρτας, κοντά στην πλήρως προστατευόμενη ζώνη.
Ωστόσο ένα εύρημα ξεχωρίζει για λάθος λόγους. Καταγράφηκαν λιγότεροι από 10 καρχαρίες σε ολόκληρη την αποστολή. Οι διοργανωτές χαρακτηρίζουν αυτή τη σπανιότητα ανησυχητική και σύμφωνη με τις ευρύτερες ανησυχίες για τους καρχαρίες στον Ατλαντικό.
Στα βάθη: Οι δυσκολίες της εξερεύνησης του ωκεανού της Μαδέρας
Από πλευράς έκτασης, η Μαδέρα είναι κυρίως βαθιά θάλασσα. «Είναι ένα ωκεάνιο κράτος, ένα κράτος βαθιού ωκεανού», λέει η θαλάσσια επιστήμονας και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Ιδρύματος Oceano Azul Ντίβα Αμον. «Και η βαθιά θάλασσα είναι ένας πολύ δύσκολος τόπος για να μελετηθεί».
Κάμερες παρασυρόμενες από τα ρεύματα, που αναπτύχθηκαν από ερευνητές στις Αζόρες και καθελκύστηκαν από αλιευτικό σκάφος, έφτασαν σε βάθος 1.060 μέτρων. Αποκάλυψαν πεδία σπόγγων και μεγάλα μαύρα κοράλλια που μπορεί να είναι ηλικίας αρκετών εκατοντάδων ετών, δίπλα σε χαμένες πετονιές και ένα γυάλινο μπουκάλι.
Πιο κοντά στην επιφάνεια, το σημαντικότερο εύρημα της ομάδας χαρτογράφησης οικοτόπων ήταν ένας πυκνός κήπος μαύρων κοραλλιών ανοιχτά του Πόρτο Σάντο, γνωστός ως «Κήπος της Άριελ» από το ροζ υποβρύχιο ρομπότ της ομάδας. «Η ‘‘τορπίλη’’ μας είναι ροζ, οπότε με ψήφο της πλειοψηφίας ονομάστηκε Άριελ, από τη μικρή γοργόνα της ταινίας της Disney», λέει ο ερευνητής στο MARE-Madeira και στο Πανεπιστήμιο της Μαδέρας Ζοάο Μοντέιρο.
Μια δεύτερη αποστολή το 2027 θα εξερευνήσει τα βαθύτερα νερά. Η Αμον ελπίζει ότι θα αποκαλύψει «τόπους τόσο εμβληματικούς όσο το Γκραντ Κάνιον ή το Δέλτα του Οκαβάνγκο».
Για τον επικεφαλής των αποστολών του προγράμματος National Geographic Pristine Seas, Πολ Ρόουζ, η θέση της Μαδέρας έχει σημασία. «Όταν οι άνθρωποι σκέφτονται την προστασία του ωκεανού, σκέφτονται τον Ειρηνικό... Όλα φαίνονται κάπως μακρινά», λέει. «Όμως αν δουν τεράστιες, όμορφες, λειτουργικές, επιβεβαιωμένες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές στην Ευρώπη, είναι πιο κοντά στο σπίτι τους».
Λίγο πάνω από το 10% του παγκόσμιου ωκεανού βρίσκεται σήμερα εντός προστατευόμενων περιοχών, σύμφωνα με την IUCN και το UNEP-WCMC, δηλαδή στο ένα τρίτο της διαδρομής προς τον στόχο για το 2030. «Πρέπει πραγματικά να προστατεύσουμε το 30%, αλλιώς θα βρεθούμε σε μεγάλο πρόβλημα», λέει ο Ρόουζ.