Από τα βιώσιμα αλιευτικά όρια έως το σαμποτάζ σε υποθαλάσσια καλώδια, τα ζητήματα που αφορούν τις θάλασσες θα βρεθούν στο προσκήνιο τον Μάρτιο στις Ευρωπαϊκές Ημέρες Ωκεανών.
Οι παράκτιες κοινότητες, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι επιστήμονες και οι επικεφαλής της βιομηχανίας θα βρεθούν την επόμενη εβδομάδα στις Ευρωπαϊκές Ημέρες Ωκεανών.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το μεγάλο θέμα συζήτησης στις Βρυξέλλες κατά τη διάρκεια της εβδομάδας θα είναι πώς περνάμε από το Ocean Pact στο Ocean Act, ένα νέο νομοθέτημα που αναμένεται να παρουσιαστεί έως τα τέλη του 2026. Πρόκειται για τον σημαντικότερο νέο νόμο που διαγράφεται στον ορίζοντα για το θαλάσσιο περιβάλλον και η πίεση είναι μεγάλη ώστε να σχεδιαστεί σωστά.
Οι παρατηρητές θα αναζητούν έμμεσες αναφορές στην εναρκτήρια ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της οποίας η παρουσία υπογραμμίζει το αυξανόμενο πολιτικό ενδιαφέρον για τα θέματα των ωκεανών.
Ο Ευρωπαίος επίτροπος για την Αλιεία και τους Ωκεανούς, Κώστας Καδής, το διατυπώνει ξεκάθαρα: «Το Ocean Pact είναι μια προσπάθεια θέσπισης ενός ενιαίου στρατηγικού πλαισίου αναφοράς για όλες τις πολιτικές που σχετίζονται με τους ωκεανούς και, ως εκ τούτου, το Ocean Act αποτελεί το νομικό σκέλος αυτού του Συμφώνου».
Η Επιτροπή λέει ότι το Act θα ακολουθεί μια «προσέγγιση οικοσυστήματος», συγκεντρώνοντας την ποικίλη θαλάσσια νομοθεσία σε μια προσπάθεια «απλούστευσης».
Το διακύβευμα για τους εκστρατευτές είναι κατά πόσο το πλαίσιο του Συμφώνου για την προστασία της υγείας των θαλασσών, την ενίσχυση της γαλάζιας οικονομίας και τη βελτίωση της ασφάλειας θα εξελιχθεί σε έναν νόμο με πραγματικά νομικά «δόντια».
«Θα θέλαμε να μοιάζει με τον Κλιματικό Νόμο, με ένα ενιαίο πλαίσιο αναφοράς, έναν δεσμευτικό κανονισμό πολύ υψηλού επιπέδου, που να ενσωματώνει όλους τους στόχους του 30x30 και της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα», λέει στο Euronews Green ο Ρεμί Κοσέτι, υπεύθυνος θαλάσσιας πολιτικής στην ΜΚΟ Seas at Risk.
Η Βάνια Βούλερχορστ, διευθύντρια καμπάνιας για την παράνομη αλιεία και τη διαφάνεια στη μη κερδοσκοπική Oceana Europe, τονίζει ότι το κλειδί παραμένει η επιβολή. «Η ΕΕ έχει νόμους που λειτουργούν. Μπορούν να προστατεύσουν τους θαλάσσιους πόρους, μπορούν να διασφαλίσουν ότι οι αλιείς ευημερούν, απλώς δεν εφαρμόζονται», λέει στο Euronews Green.
Η αλιεία στην Ευρώπη βρίσκεται σε κρίση
Οι αντιπαραθέσεις γύρω από την Κοινή Αλιευτική Πολιτική της Ευρώπης δεν είναι κάτι καινούργιο, όμως και πάλι η πίεση θα είναι μεγάλη κατά τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Ωκεανών καθώς η Επιτροπή ετοιμάζεται να παρουσιάσει μια πολιτική με τίτλο Vision 2040, που υποτίθεται ότι θα χαράξει πορεία για έναν ανταγωνιστικό, ανθεκτικό και βιώσιμο τομέα αλιείας και υδατοκαλλιεργειών.
Ο κλάδος παραμένει σε κρίση στην Ευρώπη για πολλούς λόγους. Τα όρια αλιευμάτων δέχονται σφοδρή κριτική επειδή καθορίζονται σε μη βιώσιμα υψηλά επίπεδα, οι διαπραγματεύσεις για τις ποσοστώσεις μετά το Brexit θολώνουν τα νερά και νέοι κανόνες της ΕΕ, όπως η υποχρέωση εκφόρτωσης –που απαγορεύει το πέταγμα ανεπιθύμητων ψαριών πίσω στη θάλασσα– αποδεικνύονται δύσκολοι στην εφαρμογή. Αν προσθέσει κανείς και το ισλανδικό δημοψήφισμα για την ένταξη στην ΕΕ, προκύπτει ένα εκρηκτικό πολιτικό κοκτέιλ.
Παρά ταύτα, κυριαρχεί σήμερα η άποψη ότι ο μόνος δρόμος μπροστά είναι η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, γιατί χωρίς υγιή φύση δεν μπορεί να υπάρξει υγιής αλιευτική δραστηριότητα.
«Στην πραγματικότητα μιλάμε για έναν επαναπροσδιορισμό του αλιευτικού τομέα ώστε να χωράει μέσα στα όρια του ωκεανού», λέει ο Κοσέτι. Δεν συμφωνούν όμως όλοι για το τι σημαίνει αυτό, ιδίως τα λόμπι της βιομηχανικής αλιείας, που διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη δύναμη πίεσης από τους μικρότερους, παράκτιους και παραδοσιακούς αλιείς.
Κάπως έτσι φτάνουμε στο επόμενο ερώτημα: ποιος κάνει στην πραγματικότητα τη δουλειά της αλιείας σήμερα;
Πώς μπορεί η αλιευτική βιομηχανία να προσελκύσει νέους εργαζόμενους;
Η ευρωπαϊκή αλιευτική βιομηχανία αντιμετωπίζει μια σιωπηλή αλλά σοβαρή κρίση εργατικού δυναμικού. Με απλά λόγια, δεν είναι αρκετοί οι νέοι που επιλέγουν καριέρα στην αλιεία. Η δουλειά είναι σωματικά απαιτητική, πραγματικά επικίνδυνη και το κόστος εισόδου στο επάγγελμα, όπως η επένδυση σε ένα σκάφος, είναι υψηλό.
Πρόσφατη μελέτη του WWF διαπίστωσε ότι μόνο το 17% των αλιέων στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα είναι κάτω των 25 ετών, ενώ σχεδόν οι μισοί είναι άνω των 40. Παραμένουν πολλά ανοιχτά ερωτήματα για το πώς μπορεί να γίνει το επάγγελμα πιο ελκυστικό, την ώρα που πρέπει ταυτόχρονα να αντιμετωπιστεί η υπερδυναμικότητα σε υπεραλιευμένες περιοχές όπως η Μεσόγειος.
Η Βούλπερχορστ της Oceana προωθεί μία βασική μεταρρύθμιση, που πιστεύει ότι θα μπορούσε να ενισχύσει τους μικρότερους αλιείς: έναν νέο κανόνα που θα δίνει προνομιακή πρόσβαση στις πιο παραγωγικές αλιευτικές ζώνες σε σκάφη κάτω των 15 μέτρων μήκους που δεν κάνουν βυθοτράτα. «Να δοθεί πρόσβαση στον πόρο σε όσους ψαρεύουν με τον πιο βιώσιμο τρόπο, τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά», υποστηρίζει.
Ο επίτροπος Καδής μάς έδωσε τη δική του οπτική: «Θα πετύχουμε την ανανέωση των γενεών αν εξασφαλίσουμε περισσότερη σταθερότητα και προβλεψιμότητα για τον κλάδο, αν βελτιώσουμε τις συνθήκες εργασίας μέσω του εκσυγχρονισμού του αλιευτικού στόλου και αν βελτιώσουμε τα επιχειρηματικά μοντέλα των αλιέων μας».
Πολλοί θέλουν τα μικρής κλίμακας, οικογενειακής διαχείρισης αλιευτικά σκάφη που κυριαρχούν στα γραφικά ευρωπαϊκά λιμάνια να επιβιώσουν ως μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και να συνεχίσουν να φέρνουν μια αξιοπρεπή ψαριά. Το ζητούμενο είναι να βρεθεί ο σωστός συνδυασμός πολιτικών και οικονομικών κινήτρων ώστε ο κλάδος να περάσει ομαλά τη μετάβαση.
Θα πετύχει η ΕΕ τον στόχο 30 επί 30 έως το 2030;
Στο πλαίσιο της Στρατηγικής της ΕΕ για τη Βιοποικιλότητα, η ΕΕ έχει δεσμευτεί να προστατεύσει νομικά το 30% των θαλασσών της έως το 2030, με τουλάχιστον 10% υπό καθεστώς αυστηρής προστασίας. Ωστόσο, ελάχιστοι πιστεύουν ότι αυτό θα γίνει πράξη.
Ακόμη και ο επίτροπος Καδής εμφανίζεται επιφυλακτικός: «Δεν είμαι τόσο αισιόδοξος ότι θα πετύχουμε τον στόχο 30 επί 30», παραδέχεται. Για τον Κοσέτι, η δράση είναι «πολύ αργή και όχι αρκετά αυστηρή».
Έως το 2023, περίπου το 13,7% των θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ καλυπτόταν από χαρακτηρισμένες προστατευόμενες περιοχές, ποσοστό καλύτερο από πριν από μια δεκαετία, αλλά πολύ μακριά από το 30%, με να απομένουν μόλις λίγα χρόνια.
Η άλλη κριτική αφορά την ποιότητα και όχι την ποσότητα. Πολλές υφιστάμενες Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές (MPAs) κατηγορούνται ότι δεν είναι τίποτα παραπάνω από «πάρκα στα χαρτιά», δηλαδή ότι υπάρχουν μόνο στον χάρτη, ενώ οι κανόνες είναι είτε υπερβολικά χαλαροί είτε σπάνια εφαρμόζονται. «Μερικές φορές γίνεται ακόμη περισσότερη βυθοτράτα μέσα σε προστατευόμενες περιοχές απ’ ό,τι έξω», λέει η Βούλπερχορστ.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει δεσμευτεί υπέρ του να απαγορευτεί η βυθοτράτα στις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές σε επίπεδο ΕΕ, υποστηρίζοντας αξιολογήσεις «κατά περίπτωση» και μια «στοχευμένη προσέγγιση».
Ακτιβιστές όπως ο Κοσέτι πιστεύουν ότι η βυθοτράτα σε προστατευόμενες περιοχές θα μπορούσε να σταματήσει άμεσα. «Έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να αντικατασταθεί χωρίς να μειώνεται η ψαριά. Πρέπει να επεκτείνουμε τις πρακτικές χαμηλής επίπτωσης», λέει.
Ο επίτροπος Καδής προωθεί την έννοια της συνδιαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών. «Όταν τα μέτρα προστασίας υποστηρίζονται ή, τουλάχιστον, έχουν τη συναίνεση των τοπικών κοινοτήτων και των τοπικών φορέων, τότε αυτά τα μέτρα είναι πολύ πιο αποτελεσματικά», λέει στο Euronews Green.
Το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της επέκτασης καλά επιτηρούμενων προστατευόμενων περιοχών είναι η ταχύτητα με την οποία ανακάμπτουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα: μέσα σε λίγα μόλις χρόνια μια προστατευόμενη περιοχή μπορεί να αρχίσει να ευημερεί, εντός δηλαδή του χρονικού ορίζοντα μιας εκλογικής θητείας.
Πώς διασφαλίζουμε την ασφάλεια των θαλασσών μας;
Η θαλάσσια ασφάλεια έχει αναρριχηθεί γρήγορα στην ευρωπαϊκή πολιτική ατζέντα, καταλαμβάνοντας περίοπτη θέση στη θεματολογία των Ευρωπαϊκών Ημερών Ωκεανών. Απειλές όπως το σαμποτάζ σε υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς φυσικού αερίου θεωρούνται πλέον υπαρκτές, πραγματικές και επείγουσες.
Η ΕΕ έχει αναθεωρήσει τη Στρατηγική Θαλάσσιας Ασφάλειας για να βελτιώσει τον συντονισμό και να πραγματοποιεί ασκήσεις σε πραγματικές συνθήκες, ενώ γίνονται συζητήσεις για στόλους drones που θα παρακολουθούν ασυνήθιστη και παράνομη δραστηριότητα. Η Επιτροπή στοχεύει επίσης να εντοπίσει τα πλοία του λεγόμενου ρωσικού σκιώδους στόλου και να τα εντάξει σε καταλόγους κυρώσεων.
Παρόλα αυτά, ειδικοί όπως ο Olevs Nikers, πρόεδρος του Baltic Security Foundation, εξακολουθούν να ασκούν κριτική στην κατάσταση. «Ο συντονισμός μας μεταξύ των διαφόρων γραμμών είναι εξαιρετικά κακός και δεν διαθέτουμε σαφείς εντολές δράσης», λέει στο Euronews Green. Περιγράφοντας τη Βαλτική ως ένα είδος «λίμνης του ΝΑΤΟ», επισημαίνει ότι τα πλοία που συνδέονται με τη Ρωσία και την Κίνα «μπορούν στην πράξη να κάνουν ό,τι θέλουν, και η ζημιά που μπορούν να προκαλέσουν στις επικοινωνίες και στην ενέργεια είναι τεράστια».
European Ocean Days (πηγή στα Αγγλικά) θα πραγματοποιηθούν από τις 2 έως τις 6 Μαρτίου 2026 στις Βρυξέλλες και διαδικτυακά, προσφέροντας μια πλατφόρμα σε υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, επιστήμονες και ενδιαφερόμενους φορείς για να συζητήσουν τη βιωσιμότητα των ωκεανών και την καινοτομία.