Από τα βιώσιμα αλιευτικά όρια έως τις δολιοφθορές σε υποθαλάσσια καλώδια: τα ζητήματα των ωκεανών βρίσκονται στο επίκεντρο των European Ocean Days τον Μάρτιο.
Οι παράκτιες κοινότητες, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι επιστήμονες και οι επικεφαλής της βιομηχανίας θα συναντηθούν την επόμενη εβδομάδα για τις European Ocean Days.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το θέμα που θα κυριαρχήσει στις Βρυξέλλες κατά τη διάρκεια της εβδομάδας είναι πώς θα περάσουμε από το Ocean Pact στο Ocean Act, μια νέα νομοθετική πράξη που αναμένεται να παρουσιαστεί έως τα τέλη του 2026. Πρόκειται για τον σημαντικότερο νέο νόμο που διαφαίνεται για το θαλάσσιο περιβάλλον και η πίεση είναι μεγάλη ώστε να γίνει σωστά ο σχεδιασμός του.
Οι παρατηρητές θα αναζητήσουν νύξεις στην εναρκτήρια ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της οποίας η παρουσία υπογραμμίζει το αυξανόμενο πολιτικό ενδιαφέρον για τα ζητήματα των ωκεανών.
Ο Ευρωπαίος επίτροπος για την Αλιεία και τους Ωκεανούς, Κώστας Κάδης, το διατυπώνει ξεκάθαρα: «Το Ocean Pact είναι μια προσπάθεια θέσπισης ενός ενιαίου στρατηγικού πλαισίου αναφοράς για όλες τις πολιτικές που σχετίζονται με τον ωκεανό και, ως εκ τούτου, το Ocean Act είναι το νομικό σκέλος αυτού του Ocean Pact».
Η Επιτροπή αναφέρει ότι το Act θα ακολουθεί μια «προσέγγιση οικοσυστήματος», ενοποιώντας τη διαφορετική θαλάσσια νομοθεσία σε μια προσπάθεια «απλοποίησης».
Το ζήτημα για τους ακτιβιστές είναι αν το πλαίσιο του Pact για την προστασία της υγείας των θαλασσών, την ενίσχυση της γαλάζιας οικονομίας και την βελτίωση της ασφάλειας θα εξελιχθεί σε ένα Act με πραγματικά νομικά «δόντια».
«Θα θέλαμε να μοιάζει με τον Κλιματικό Νόμο, με ένα ενιαίο πλαίσιο αναφοράς, μια δεσμευτική ρύθμιση πολύ υψηλού επιπέδου, που να ενσωματώνει όλους τους στόχους του 30x30 και της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα», δηλώνει στο Euronews Green ο Ρεμί Κοσέτι, υπεύθυνος πολιτικής για τη θάλασσα στην ΜΚΟ Seas at Risk.
Η Βάνια Βούλπερχορστ, διευθύντρια εκστρατειών για την Παράνομη Αλιεία και τη Διαφάνεια στη μη κερδοσκοπική Oceana Europe, υπογραμμίζει ότι το κλειδί παραμένει η επιβολή των κανόνων. «Η ΕΕ έχει νόμους σε ισχύ. Μπορούν να προστατεύσουν τους θαλάσσιους πόρους, μπορούν να διασφαλίσουν ότι οι αλιείς ευημερούν, απλώς δεν εφαρμόζονται», λέει στο Euronews Green.
Η ευρωπαϊκή αλιεία βρίσκεται σε κρίση
Οι διαφωνίες γύρω από την Κοινή Αλιευτική Πολιτική της Ευρώπης δεν είναι κάτι καινούριο, όμως και πάλι η πίεση θα είναι μεγάλη κατά τη διάρκεια των Ocean Days, καθώς η Επιτροπή ετοιμάζεται να παρουσιάσει μια πολιτική με την ονομασία Vision 2040, η οποία υποτίθεται ότι θα χαράξει την πορεία για έναν ανταγωνιστικό, ανθεκτικό και βιώσιμο κλάδο αλιείας και υδατοκαλλιεργειών.
Ο κλάδος παραμένει σε κρίση στην Ευρώπη για πολλούς λόγους. Τα όρια αλιευμάτων επικρίνονται επειδή ορίζονται σε επίπεδα που δεν είναι βιώσιμα, οι διαπραγματεύσεις για τις ποσοστώσεις μετά το Brexit θολώνουν το τοπίο και νέοι κανόνες της ΕΕ, όπως η υποχρέωση εκφόρτωσης – που απαγορεύει την απόρριψη ανεπιθύμητων ψαριών πίσω στη θάλασσα – αποδεικνύονται δύσκολο να εφαρμοστούν. Αν σε αυτά προστεθεί και το δημοψήφισμα στην Ισλανδία για την ένταξη στην ΕΕ, προκύπτει ένα ισχυρό πολιτικό κοκτέιλ.
Παρόλα αυτά, κυριαρχεί σήμερα η άποψη ότι ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός είναι η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, γιατί χωρίς υγιή φύση δεν υπάρχει υγιής αλιευτική δραστηριότητα.
«Στόχος είναι πραγματικά να επαναπλαισιωθεί ο αλιευτικός τομέας ώστε να χωρά μέσα στα όρια του ωκεανού», λέει ο Κοσέτι. Δεν συμφωνούν όμως όλοι στο τι σημαίνει αυτό, ιδιαίτερα τα λόμπι της βιομηχανικής αλιείας, που έχουν πολύ μεγαλύτερη δύναμη πίεσης από τους μικρούς, οικογενειακούς και παράκτιους αλιείς.
Κάπως έτσι φτάνουμε στο επόμενο ερώτημα: ποιος ασκεί στην πράξη το επάγγελμα του αλιέα σήμερα;
Πώς μπορεί ο αλιευτικός κλάδος να προσελκύσει νέους εργαζόμενους;
Η ευρωπαϊκή αλιευτική βιομηχανία αντιμετωπίζει μια σιωπηρή αλλά σοβαρή κρίση στο εργατικό της δυναμικό. Με απλά λόγια, δεν αρκούν οι νέοι που επιλέγουν να ξεκινήσουν καριέρα στην αλιεία. Η δουλειά είναι σωματικά απαιτητική, πραγματικά επικίνδυνη, και το κόστος εισόδου στην επιχείρηση, όπως η επένδυση σε ένα σκάφος, είναι υψηλό.
Μια πρόσφατη μελέτη του WWF διαπίστωσε ότι μόλις το 17 τοις εκατό των αλιέων στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα είναι κάτω των 25 ετών, ενώ σχεδόν οι μισοί είναι άνω των 40. Υπάρχουν πολλά ανοιχτά ερωτήματα για το πώς θα γίνει το επάγγελμα πιο ελκυστικό, την ίδια ώρα που πρέπει να αντιμετωπιστεί η υπερδυναμικότητα σε υπεραλιευμένες περιοχές όπως η Μεσόγειος.
Η Βούλπερχορστ της Oceana προωθεί μία βασική μεταρρύθμιση, η οποία πιστεύει ότι θα μπορούσε να ενισχύσει τους μικρούς αλιείς: έναν νέο κανόνα που θα δίνει προνομιακή πρόσβαση στις πιο παραγωγικές αλιευτικές ζώνες σε σκάφη μήκους κάτω των 15 μέτρων που δεν πραγματοποιούν αλιεία με τράτα βυθού. «Να δώσουμε πρόσβαση στον πόρο σε όσους ψαρεύουν με τον πιο βιώσιμο τρόπο, τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά», υποστηρίζει.
Ο επίτροπος Κάδης δίνει τη δική του οπτική: «Θα πετύχουμε ανανέωση των γενεών εάν εξασφαλίσουμε μεγαλύτερη σταθερότητα και προβλεψιμότητα για τον κλάδο, εάν βελτιώσουμε τις συνθήκες εργασίας μέσω του εκσυγχρονισμού του αλιευτικού στόλου και εάν βελτιώσουμε τα επιχειρηματικά μοντέλα των αλιέων μας».
Πολλοί θέλουν τα μικρής κλίμακας, οικογενειακά αλιευτικά σκάφη που κυριαρχούν στα γραφικά λιμάνια της Ευρώπης να επιβιώσουν ως μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και να συνεχίσουν να φέρνουν μια αξιοπρεπή ψαριά. Το ζητούμενο είναι να βρεθεί ο σωστός συνδυασμός πολιτικών και οικονομικών κινήτρων ώστε ο κλάδος να περάσει ομαλά τη μετάβαση.
Θα πετύχει η ΕΕ τον στόχο 30 επί 30 έως το 2030;
Στο πλαίσιο της Στρατηγικής της ΕΕ για τη Βιοποικιλότητα, η Ένωση έχει δεσμευτεί να προστατεύει νομικά το 30 τοις εκατό των θαλασσών της έως το 2030, με τουλάχιστον 10 τοις εκατό υπό αυστηρή προστασία. Ωστόσο, ελάχιστοι πιστεύουν ότι αυτό θα συμβεί.
Ακόμη και ο επίτροπος Κάδης εμφανίζεται επιφυλακτικός: «Δεν είμαι τόσο αισιόδοξος ότι θα φτάσουμε τον στόχο 30 επί 30», παραδέχεται. Για τον Κοσέτι, η δράση είναι «πολύ αργή και όχι αρκετά αυστηρή».
Το 2023, περίπου το 13,7 τοις εκατό των θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ καλυπτόταν από ονομασμένες προστατευόμενες περιοχές, ποσοστό καλύτερο από πριν από μια δεκαετία, αλλά πολύ χαμηλότερο από τον στόχο του 30 τοις εκατό, με μόλις λίγα χρόνια να απομένουν.
Η άλλη κριτική αφορά περισσότερο την ποιότητα παρά την ποσότητα. Πολλές υφιστάμενες Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές (MPA) επικρίνονται ως «πάρκα στα χαρτιά», δηλαδή υπάρχουν μόνο στον χάρτη, ενώ οι κανόνες είναι είτε υπερβολικά χαλαροί είτε σπάνια εφαρμόζονται. «Κάποιες φορές υπάρχει ακόμη και περισσότερη αλιεία με τράτα βυθού σε προστατευόμενες περιοχές παρά έξω από αυτές», λέει η Βούλπερχορστ.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει δεσμευτεί για την απαγόρευση της αλιείας με τράτα βυθού σε MPA σε επίπεδο ΕΕ, προτάσσοντας αξιολογήσεις «κατά περίπτωση» και μια «στοχευμένη προσέγγιση».
Ακτιβιστές όπως ο Κοσέτι πιστεύουν ότι η αλιεία με τράτα βυθού σε MPA θα μπορούσε να σταματήσει άμεσα. «Έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να αντικατασταθεί χωρίς να βλάπτεται η ψαριά. Πρέπει να ενισχύσουμε τις πρακτικές χαμηλού αντίκτυπου», λέει.
Ο επίτροπος Κάδης προωθεί την έννοια της συνδιαχείρισης των MPA. «Όταν τα μέτρα προστασίας υποστηρίζονται – ή τουλάχιστον τυγχάνουν συναίνεσης – από τις τοπικές κοινωνίες και τους τοπικούς φορείς, αυτά τα μέτρα προστασίας είναι πολύ πιο αποτελεσματικά», λέει στο Euronews Green.
Το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της επέκτασης καλά επιτηρούμενων MPA είναι η ταχύτητα με την οποία ανακάμπτουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα· μέσα σε λίγα χρόνια μια προστατευόμενη περιοχή μπορεί να αρχίσει να ευημερεί, σε χρονικό ορίζοντα που χωρά άνετα μέσα σε κύκλους εκλογών.
Πώς διασφαλίζουμε την ασφάλεια των θαλασσών μας;
Η θαλάσσια ασφάλεια έχει ανέβει γρήγορα στην πολιτική ατζέντα της Ευρώπης και καταλαμβάνει εξέχουσα θέση στη θεματολογία των European Ocean Days. Απειλές όπως η δολιοφθορά σε υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς φυσικού αερίου θεωρούνται πλέον υπαρκτές, πραγματικές και επείγουσες.
Η ΕΕ έχει αναθεωρήσει τη Στρατηγική Θαλάσσιας Ασφάλειας, ώστε να βελτιώσει τον συντονισμό και να πραγματοποιεί ασκήσεις σε πραγματικές συνθήκες, και γίνεται λόγος για στόλους drones που θα παρακολουθούν ασυνήθιστη και παράνομη δραστηριότητα. Η Επιτροπή στοχεύει επίσης να εντοπίσει τα πλοία του λεγόμενου ρωσικού «σκιώδους στόλου» και να τα εντάξει σε καταλόγους κυρώσεων.
Παρ’ όλα αυτά, ειδικοί όπως ο Όλεβς Νίκερς, πρόεδρος του Baltic Security Foundation, παραμένουν επικριτικοί για την κατάσταση. «Είμαστε τόσο κακώς συντονισμένοι στις γραμμές μας και δεν έχουμε σαφείς εντολές για να δράσουμε», λέει στο Euronews Green. Περιγράφοντας τη Βαλτική ως ένα είδος «λίμνης του ΝΑΤΟ», τονίζει ότι πλοία που συνδέονται με τη Ρωσία και την Κίνα «μπορούν ουσιαστικά να κάνουν ό,τι θέλουν και οι ζημιές που μπορούν να προκαλέσουν στις επικοινωνίες και στην ενέργεια είναι τεράστιες».
European Ocean Days (πηγή στα Αγγλικά) θα πραγματοποιηθούν από τις 2 έως τις 6 Μαρτίου 2026 στις Βρυξέλλες και διαδικτυακά, προσφέροντας μια πλατφόρμα για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, επιστήμονες και ενδιαφερόμενους φορείς ώστε να συζητήσουν τη βιωσιμότητα των ωκεανών και την καινοτομία.