Οι συντάξεις μπαίνουν στην προεκλογική ατζέντα στην Ισπανία: κινδυνεύουν με χρεοκοπία;

Τις 5 Οκτωβρίου, ο Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε τη διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών για τις 29 Νοεμβρίου, και όπως συμβαίνει σε κάθε αναμέτρηση, οι συντάξεις επιστρέφουν στο επίκεντρο. Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα είναι: «έχει χρεοκοπήσει το συνταξιοδοτικό σύστημα;» Οι αριθμοί από μόνοι τους δεν δίνουν μια οριστική απάντηση ούτε προς τη μία ούτε προς την άλλη κατεύθυνση.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Φέτος, η Ισπανία κατέρριψε το ρεκόρ της για τη μεγαλύτερη μηνιαία δαπάνη συντάξεων, με σχεδόν 14,5 δισ. ευρώ. Το λογιστικό έλλειμμα της Κοινωνικής Ασφάλισης είναι επίσης το χαμηλότερο από το 2011, στο 0,4% του ΑΕΠ. Ωστόσο, πάνω από το 20% των εσόδων του Συστήματος Κοινωνικής Ασφάλισης προέρχεται από το κράτος, το χρέος προς το Δημόσιο Ταμείο ξεπερνά τα 136 δισ. ευρώ και η μαζική συνταξιοδότηση της γενιάς του «baby boom» μόλις έχει αρχίσει.

Μπορεί να χρεοκοπήσει ένα διανεμητικό συνταξιοδοτικό σύστημα;

Το συνταξιοδοτικό σύστημα στην Ισπανία είναι διανεμητικό, δηλαδή οι σημερινές εισφορές πληρώνουν τις σημερινές συντάξεις. Δεν υπάρχει ατομικός λογαριασμός στο όνομα κάθε εργαζομένου ούτε κάποιο «κουμπαράς» που μπορεί να αδειάσει. Το Σύνταγμα, και συγκεκριμένα το άρθρο 50, απαιτεί από το κράτος να εγγυάται επαρκείς συντάξεις και να τις αναπροσαρμόζει περιοδικά. Σε περίπτωση ανεπάρκειας, το κράτος οφείλει να καλύψει το έλλειμμα με δάνειο ή μεταβίβαση πόρων.

Η χρεοκοπία δεν είναι ο σωστός όρος για αυτό το πρόβλημα. Τα διανεμητικά συστήματα δεν χρεοκοπούν όπως μια επιχείρηση. Όσο υπάρχει μια χώρα (ή ένα κράτος) πίσω τους, οι συντάξεις καταβάλλονται. Αυτό που μπορεί να συμβεί είναι το κόστος του συστήματος να αυξάνεται ταχύτερα από την οικονομία που το στηρίζει. Στο τέλος, κάποιος θα πρέπει να αποφασίσει ποιος θα επωμιστεί αυτό το κόστος.

Ο Σαντιάγο Κάλβο, καθηγητής ποσοτικής και δημόσιας οικονομίας και αναπληρωτής διευθυντής του Centro Ruth Richardson, ξεκινά από την ίδια αφετηρία. Η Κοινωνική Ασφάλιση δεν μπορεί να χρεοκοπήσει όπως μια εταιρεία, εξηγεί, γιατί πίσω της βρίσκεται η δυνατότητα του κράτους να εισπράττει φόρους και να εκδίδει χρέος.

Το πρόβλημα είναι ότι έτσι ο κίνδυνος μεταφέρεται στο ίδιο το κράτος. Στο βιβλίο «El elefante en la habitación», που υπέγραψε μαζί με τον Ντανιέλ Φερνάντεθ, μιλούν για μια χρεοκοπία «τύπου Ελλάδας». Ο Κάλβο την περιγράφει ως το σενάριο όπου, μετά από χρόνια χρηματοδότησης της τρύπας με δανεισμό, μια ύφεση ή ένα άλμα στα επιτόκια εκτοξεύει το ασφάλιστρο κινδύνου και η Ισπανία χάνει τη δυνατότητα να δανείζεται με λογικό κόστος.

«Εκείνη τη στιγμή η προσαρμογή παύει να αποφασίζεται στο Κογκρέσο με χρονοδιάγραμμα και σταδιακά, και αρχίζει να διαπραγματεύεται με τους πιστωτές ως όρος για μια διάσωση, ενώ το μεγαλύτερο κονδύλι του προϋπολογισμού είναι το πρώτο που θίγεται», προειδοποιεί. Στην Ελλάδα, θυμίζει, οι περικοπές έφτασαν και σε όσους ήταν ήδη συνταξιούχοι, και η μέση σύνταξη έπεσε από περίπου 1.350 ευρώ το 2009 στα 833 λίγα χρόνια αργότερα. Οι αριθμοί που ακολουθούν αποτυπώνουν το πλαίσιο της συζήτησης.

Επίσημοι λογαριασμοί: έλλειμμα 0,4% του ΑΕΠ

Σύμφωνα με το Υπουργείο Ένταξης, Κοινωνικής Ασφάλισης και Μετανάστευσης, η εικόνα μοιάζει σχετικά ήρεμη. Το 2025, η Κοινωνική Ασφάλιση έκλεισε με έλλειμμα 7,387 δισ. ευρώ, σημαντική βελτίωση σε σχέση με το 2024, όταν είχε κλείσει με έλλειμμα 9,834 δισ. ευρώ.

Το τελικό έλλειμμα του 2025 αντιστοιχούσε στο 0,4% του ΑΕΠ, το χαμηλότερο ποσοστό από το 2011 και μεγάλη βελτίωση σε σχέση με το 1,7% του ΑΕΠ που καταγράφηκε το 2016. Οι εισφορές αυξήθηκαν κατά 6,9% το 2025, φτάνοντας τα 176,918 δισ. ευρώ, και έως τον Αύγουστο του 2026 ανέρχονταν σε 126,032 δισ., κατά 7,5% περισσότερα. Η εντυπωσιακή ανάπτυξη της αγοράς εργασίας ήταν ένας από τους βασικούς μοχλούς της αύξησης των εισφορών, μαζί με τον ολοένα μεγαλύτερο αριθμό ασφαλισμένων εργαζομένων.

Ο Ιούλιος του 2026 έκλεισε με σύνολο 22.509.200 ασφαλισμένων εργαζομένων, για πρώτη φορά πάνω από τα 22,5 εκατομμύρια στην ιστορία της Ισπανίας. Οι αλλοδαποί εργαζόμενοι αντιπροσώπευαν το 15,6% του συνόλου των ασφαλισμένων, και τον Ιούνιο αντιστοιχούσαν 2,37 εργαζόμενοι ανά συνταξιούχο, ο βασικός κινητήριος παράγοντας σε ένα διανεμητικό σύστημα. Τον Ιούνιο, οι Βαλεαρίδες Νήσοι είχαν 3,48 εισφέροντες ανά συνταξιούχο, ενώ η Ουρένσε μόλις 1,14.

Οι μεταβιβάσεις από το κράτος, το 20% των εσόδων

Το κλειδί για να κατανοήσει κανείς τη δυναμική του ισπανικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης βρίσκεται στα «ψιλά γράμματα» του ισολογισμού. Από τα 232,782 δισ. ευρώ που εισέπραξε η Κοινωνική Ασφάλιση το 2025, τα 47,815 δισ. προήλθαν από κρατικές μεταβιβάσεις, 11% περισσότερα από το προηγούμενο έτος.

Έτσι, το ποσοστό των συνολικών εσόδων που προήλθε από τον κρατικό προϋπολογισμό αυξήθηκε στο 20,5%. Σύμφωνα με το υπουργείο, μεγάλο μέρος αυτής της αύξησης οφείλεται στο Pacto de Toledo (πηγή στα Ισπανικά), που ορίζει ότι ορισμένες δαπάνες πρέπει να χρηματοδοτούνται από τη φορολογία. Το ίδιο ισχύει για το ingreso mínimo vital και τα συμπληρώματα των κατώτατων συντάξεων.

Η Fedea χρησιμοποιεί ευρύτερο πεδίο για να αξιολογήσει τη χρηματοοικονομική κατάσταση του συστήματος της Κοινωνικής Ασφάλισης. Σύμφωνα με την ανάλυση της Fedea για τους λογαριασμούς της περιόδου 2005-2025, οι κρατικές μεταβιβάσεις στο διευρυμένο σύστημα ανήλθαν σε 61,342 δισ. ευρώ το 2025.

Αν προσθέσουμε αυτές τις μεταβιβάσεις στους λογαριασμούς, το συνολικό ισοζύγιο θα εμφάνιζε έλλειμμα γύρω στα 8,4 δισ. ευρώ, τάξης μεγέθους αντίστοιχης με τα 7,387 δισ. του υπουργείου. Χωρίς αυτές, το βασικό έλλειμμα ανεβαίνει στα 69,783 δισ. ευρώ, ή στο 4,15% του ΑΕΠ· δηλαδή οκτώ φορές παραπάνω.

Και οι δύο αριθμοί είναι σωστοί, γιατί μετρούν διαφορετικά πράγματα. Μέρος αυτών των μεταβιβάσεων χρηματοδοτεί παροχές που κανείς δεν αμφισβητεί ότι πρέπει να καλύπτονται από τη φορολογία. Το 2024, από τα 58,301 δισ. ευρώ των μεταβιβάσεων, 12,951 δισ. κατευθύνθηκαν σε μη ανταποδοτικές παροχές και 15,234 δισ. σε συντάξεις δημοσίων υπαλλήλων.

Το μεγαλύτερο τμήμα, 27,505 δισ., πήγε για την κάλυψη ανταποδοτικών παροχών. Η μελέτη της Fedea καταγράφει αυτό το ποσό ως έλλειμμα, ενώ η λογιστική του υπουργείου το θεωρεί επιπλέον έσοδο.

Δεν υπάρχει λοιπόν λάθος μεταξύ 7 και 70 δισ. ευρώ, αλλά ζήτημα για το πόσο πρέπει να καλύπτεται από εισφορές και πόσο από φόρους. Και οι δύο προσεγγίσεις συμφωνούν ότι, σε κάθε περίπτωση, με μεταβιβάσεις ή χωρίς, οι λογαριασμοί είναι στο κόκκινο.

Ο Κάλβο συμφωνεί ότι οι δύο αριθμοί «είναι σωστοί, αλλά απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα». Εκείνος του υπουργείου μετρά πόσα λείπουν από την Κοινωνική Ασφάλιση αφού έχει λάβει από το κράτος σχεδόν 53 δισ. σε μεταβιβάσεις, και το μέγεθός του εξαρτάται κυρίως από το πόσα αποφασίζει η Εφορία να συνεισφέρει κάθε χρόνο.

Εκείνος της Fedea συγκρίνει όσα εισπράττει το σύστημα από μόνο του με όσα δαπανά, «που είναι το ερώτημα το οποίο έχει σημασία όταν μιλάμε για βιωσιμότητα». Σύμφωνα με τον οικονομολόγο, το ανταποδοτικό έλλειμμα που υπολογίζει η Fedea, δηλαδή η απόσταση ανάμεσα στις ανταποδοτικές παροχές και στις εισφορές που τις χρηματοδοτούν, κυμαίνεται γύρω στα 63,7 δισ., περίπου στο 3,8% του ΑΕΠ.

Το επίσημο στοιχείο έχει, κατά τη γνώμη του, «ένα πρόβλημα ανάγνωσης». Το 2025 το λογιστικό έλλειμμα μειώθηκε κατά περίπου 2,45 δισ., ενώ οι κρατικές μεταβιβάσεις αυξήθηκαν κατά περίπου 4,86 δισ., «οπότε χωρίς αυτή την αύξηση της κρατικής συνεισφοράς το ισοζύγιο θα είχε επιδεινωθεί». Και καθώς το σύνολο της γενικής κυβέρνησης παραμένει ελλειμματικό, αυτά τα χρήματα στην πράξη προέρχονται από νέο δανεισμό.

Οι μεταβιβάσεις δεν είναι η μόνη οδός. Το κράτος δανείζει επίσης χρήματα στην Κοινωνική Ασφάλιση. Στο τέλος του 2024, η Κοινωνική Ασφάλιση όφειλε στο κράτος 135,253 δισ. ευρώ και τα μακροπρόθεσμα δάνεια αντιστοιχούσαν στο 7,9% του ΑΕΠ, σύμφωνα με την έκθεση του Tribunal de Cuentas για το χρέος της Κοινωνικής Ασφάλισης προς το κράτος το 2024.

Το Pacto de Toledo είχε θέσει το 2023 ως όριο για τη χρήση δανείων. Παρά ταύτα, στον παρατεταμένο προϋπολογισμό του 2023 εγκρίθηκαν άλλα δύο δάνεια, ύψους 10,004 δισ. ευρώ το καθένα, που θα εκταμιεύονταν το 2024 και το 2025, αντίστοιχα.

Από τον Δεκέμβριο του 2022 έως τον Δεκέμβριο του 2025, το χρέος αυξήθηκε κατά 30,001 δισ. ευρώ, ξεπερνώντας τα 136 δισ. Αυτό αντιστοιχεί σε περισσότερο από το διπλάσιο των ποσών που εισέρρευσαν στο αποθεματικό ταμείο συντάξεων την ίδια περίοδο. Καθώς το αποθεματικό ταμείο αυξάνεται, το χρέος μεγαλώνει ακόμη πιο γρήγορα.

Οριακά προβιβάσιμο

Στις 29 Μαΐου, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσιονομικής Ευθύνης (AIReF) αξιολόγησε αν η δαπάνη για συντάξεις συμμορφώνεται με τον κανόνα που έχει συμφωνηθεί με τις Βρυξέλλες (να μην υπερβαίνει κατά μέσο όρο το 13,3% του ΑΕΠ μεταξύ 2022 και 2050, αφού αφαιρεθούν τα νέα μέτρα εσόδων). Διαπίστωσε ότι ήταν στο 13,0%, τρία δέκατα κάτω από το όριο.

Η ακαθάριστη δαπάνη ήταν 14,6% και τα μέτρα εσόδων την μείωσαν κατά 1,6 μονάδες. Η μεταρρύθμιση των εισφορών των αυτοαπασχολουμένων ήταν ο βασικός λόγος της βελτίωσης σε σχέση με την προηγούμενη αξιολόγηση. Με αυτό το αποτέλεσμα δεν ενεργοποιείται η ρήτρα κλεισίματος, ο μηχανισμός που, αν υπήρχε απόκλιση και δεν συμφωνούνταν πώς θα διορθωθεί, θα αύξανε αυτόματα την εισφορά του Mecanismo de Equidad Intergeneracional (MEI).

Μια λιγότερο βολική ανάγνωση της συμμόρφωσης είναι ότι η ακαθάριστη δαπάνη θα υπερέβαινε το όριο κατά 1,3 μονάδες ΑΕΠ χωρίς τα μέτρα εσόδων. Ο κανόνας τηρείται επειδή έχει αποφασιστεί να εισπράττονται περισσότερα. Η ίδια μελέτη προβλέπει ότι, χωρίς αλλαγές στις πολιτικές, το δημόσιο χρέος θα άρχιζε να αυξάνεται ξανά από το 2035, φτάνοντας το 123% του ΑΕΠ το 2050.

Επιπλέον, οι μεταβιβάσεις προς το συνταξιοδοτικό σύστημα θα πρέπει να αυξηθούν στο 3% του ΑΕΠ εκείνη τη χρονιά, και τρία στα τέσσερα ευρώ της αύξησης της δαπάνης θα προέρχονταν από την κεντρική διοίκηση, αναγκάζοντάς την είτε να περικόψει άλλες πολιτικές είτε να δανειστεί περισσότερο. Η τήρηση του κανόνα και η συγκράτηση του χρέους θα ήταν, σύμφωνα με αυτά τα στοιχεία, δύο διαφορετικοί στόχοι.

Το Υπουργείο Ένταξης, Κοινωνικής Ασφάλισης και Μετανάστευσης παρουσίασε το μοντέλο προβολών του INTegraSS (πηγή στα Ισπανικά) στις 9 Απριλίου. Σύμφωνα με το δελτίο Τύπου του, η μέση δαπάνη για συντάξεις θα παραμείνει γύρω στο 14% του ΑΕΠ έως το 2050.

Το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο από τις τελευταίες εκτιμήσεις της AIReF, που προβλέπουν, κατά μέσο όρο, ακαθάριστη δαπάνη 14,6% του ΑΕΠ, περίπου έξι δέκατα παραπάνω. Η διαφορά εξαρτάται από τις αρχικές παραδοχές (την εξέλιξη της απασχόλησης και της γεννητικότητας, καθώς και το επίπεδο της μετανάστευσης).

Για τον Κάλβο, η ευαλωτότητα της χώρας «αυξάνεται κάθε χρόνο». Η Ισπανία διατηρεί δημόσιο χρέος κοντά στο 100% του ΑΕΠ, οι μεταβιβάσεις προς την Κοινωνική Ασφάλιση πλησιάζουν ήδη τις 4 μονάδες ΑΕΠ και η δαπάνη για συντάξεις θα συνεχίσει να αυξάνεται με τις συνταξιοδοτήσεις της γενιάς του «baby boom» έως το 16,4% του ΑΕΠ το 2050, σύμφωνα με την AIReF.

Προτιμά να μην βάζει ημερομηνία σε μια κρίση σαν της Ελλάδας, γιατί εξαρτάται από έναν πυροδοτικό παράγοντα που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει, αλλά τοποθετεί στην επόμενη εικοσαετία την περίοδο της μεγαλύτερης έκθεσης. «Αυτό που σήμερα χωρίζει την Ισπανία από την Ελλάδα είναι η δυνατότητα να γίνει, με χρόνο και με δική της απόφαση, μια μεταρρύθμιση που διαφορετικά θα ερχόταν επιβεβλημένη απ’ έξω», υποστηρίζει.

Η μεταρρύθμιση του 2023 πρόσθεσε τον MEI, μια ειδικού σκοπού εισφορά που ξεκίνησε από το 0,6% των μισθών, θα αυξάνεται κάθε χρόνο έως το 1,2% το 2029 και θα συνεχιστεί και μετά. Τα έσοδα διοχετεύονται στο Αποθεματικό Ταμείο και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν πριν από το 2033. Ήδη έχει συγκεντρώσει 10,976 δισ. ευρώ και οι επίσημες εκτιμήσεις προβλέπουν επιπλέον 5,298 δισ. ευρώ για το 2026.

Το Αποθεματικό Ταμείο Συντάξεων στο υψηλότερο επίπεδο της τελευταίας δεκαετίας

Στις 31 Μαρτίου 2026, το Αποθεματικό Ταμείο ανερχόταν σε 15,267 δισ. ευρώ, το υψηλότερο επίπεδο εδώ και δέκα χρόνια. Η σύγκριση με τη «μισθοδοσία» δίνει περισσότερο πλαίσιο. Τον Σεπτέμβριο, μόνο η τακτική μηνιαία πληρωμή κόστισε 14,498 δισ. ευρώ, πράγμα που σημαίνει ότι το ταμείο μπορούσε να καλύψει λίγο παραπάνω από έναν μήνα καταβολής συντάξεων.

Στο τέλος του 2011, όταν έφτασε στο μέγιστο, ανήλθε σε 66,815 δισ. ευρώ, που αντιστοιχούσαν στο 6,22% του ΑΕΠ. Στη συνέχεια εξαντλήθηκε σταδιακά για να πληρώνονται οι συντάξεις τα επόμενα χρόνια και, μέσα στο 2025, αυξήθηκε κατά περίπου 4,7 δισ. ευρώ, ποσό που αρκεί για να καλυφθούν οι συντάξεις για περίπου δέκα ημέρες.

Το Αποθεματικό Ταμείο είχε σχεδιαστεί για να χρησιμοποιείται για προσωρινές αποκλίσεις μεταξύ εσόδων και δαπανών. Το ότι βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο της δεκαετίας λέει περισσότερα για το πόσο χαμηλά είχε πέσει στο παρελθόν, παρά για την τωρινή του ισχύ.

Το «baby boom» έχει ήδη μπει στη μισθοδοσία

Το βάρος πάνω στο συνταξιοδοτικό σύστημα είναι ήδη ορατό στα ποσά των πληρωμών και οι προβολές γίνονται μόνο πιο ανησυχητικές για τα επόμενα χρόνια. Η Κοινωνική Ασφάλιση κατέβαλε τον Σεπτέμβριο 10.547.417 συντάξεις σε 9.529.386 δικαιούχους. Η μισθοδοσία αυξήθηκε κατά 6,3% σε ετήσια βάση, ενώ ο αριθμός των συντάξεων αυξήθηκε μόλις κατά 1,6%.

Κάτι περισσότερο από μιάμιση ποσοστιαία μονάδα αυτής της αύξησης οφείλεται στο ότι υπάρχουν περισσότερες συντάξεις. Το υπόλοιπο, στο ότι κάθε μία είναι υψηλότερη. Φέτος, οι ανταποδοτικές συντάξεις αυξήθηκαν κατά 2,7% και οι κατώτατες συντάξεις πάνω από 7%. Σε αυτό προστίθεται το «φαινόμενο αντικατάστασης», καθώς όποιος συνταξιοδοτείται σήμερα λαμβάνει περίπου 500 ευρώ περισσότερα τον μήνα από εκείνον του οποίου η σύνταξη παύει να καταβάλλεται. Η μέση σύνταξη γήρατος αυξήθηκε κατά 4,5% σε ετήσια βάση, στα 1.576,1 ευρώ τον Σεπτέμβριο.

Το 2025 ήταν η χρονιά ρεκόρ νέων συνταξιοδοτήσεων, με 375.324. Οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις συνεχίζουν να αυξάνονται και, σύμφωνα με τα προσωρινά στοιχεία των πρώτων τεσσάρων μηνών του 2026, αντιπροσώπευαν το 31% όλων των νέων συντάξεων, έναντι 27,9% το 2025.

Το δυσκολότερο σημείο της καμπύλης δεν έχει φανεί ακόμα. Όσοι γεννήθηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 (η γενιά του «baby boom») θα συνταξιοδοτηθούν τα επόμενα 20 χρόνια.

Σύμφωνα με τις προβολές που δημοσίευσε η INE τον Ιούνιο, ο πληθυσμός άνω των 65 ετών, που σήμερα αντιστοιχεί στο 21,1% του συνόλου, θα αυξηθεί στο 30,9% το 2076. Αυτές οι προβλέψεις ενσωματώνουν καθαρό μεταναστευτικό κέρδος 6,3 εκατομμυρίων ανθρώπων έως το 2040. Χωρίς αυτή τη μετανάστευση, η πίεση στις εισφορές θα ήταν μεγαλύτερη.

Ο Κάλβο εστιάζει σε ό,τι θα σημαίνει αυτό για όσους ξεκινούν σήμερα την επαγγελματική τους ζωή. Οι προβολές, θυμίζει, ήδη προεξοφλούν ότι η σύνταξη θα καλύπτει μικρότερο μέρος του τελευταίου μισθού, με ποσοστό αναπλήρωσης που θα πέσει από το 77% στο 65% το 2050, «και το κάνουν με παραδοχές που η ίδια η Fedea θεωρεί αισιόδοξες». Κάποιος που είναι σήμερα 30 ετών θα συνταξιοδοτηθεί γύρω στο 2063, σε μια χώρα με πολλούς περισσότερους συνταξιούχους ανά κάθε ασφαλισμένο.

Αύξηση συντάξεων το 2027: γύρω στο 3,5%

Θα πρέπει να προστεθεί και ο πληθωρισμός. Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, η αύξηση της επόμενης χρονιάς θα κυμανθεί γύρω στο 3,5%, η υψηλότερη από το 2024. Το τελικό ποσοστό θα εξαρτηθεί από τον προκαταρκτικό δείκτη τιμών καταναλωτή του Νοεμβρίου, που θα δημοσιευθεί στις 27 του μήνα και θα είναι το τελευταίο στοιχείο πριν από την εφαρμογή της αύξησης.

Η αύξηση θα πρέπει να εγκριθεί εκ νέου χωρίς νέο προϋπολογισμό, καθώς η Ισπανία θα εισέλθει στο 2027 με τον προϋπολογισμό του 2023 παραταμένο. Τον Ιανουάριο, το πρώτο διάταγμα με τα μέτρα της φετινής χρονιάς απορρίφθηκε στο Κογκρέσο των Βουλευτών και η κυβέρνηση αναγκάστηκε να εγκρίνει νέο στις 3 Φεβρουαρίου. Η πρώτη συνεδρίαση του νέου Κοινοβουλίου θα πραγματοποιηθεί στις 23 Δεκεμβρίου, εφόσον σχηματιστεί κυβέρνηση με την πρώτη, και η αύξηση των συντάξεων θα πρέπει να εφαρμοστεί από την 1η Ιανουαρίου 2027.

Τα προηγούμενα στοιχεία οδηγούν σε ένα πολιτικό ερώτημα. Ποιος πληρώνει το διαρκώς αυξανόμενο κόστος του συστήματος συντάξεων; Οι επιλογές είναι περιορισμένες και καμία δεν είναι ανώδυνη. Η πρώτη επιλογή είναι η αύξηση των εσόδων.

Η μεταρρύθμιση 2021-2023 ακολούθησε αυτή τη διαδρομή με τον Mecanismo de Equidad Intergeneracional, που θα αυξήσει τις εισφορές έως το 2029, και με νέες εισφορές για τους αυτοαπασχολούμενους. Η παραβίαση του κανόνα δαπανών θα οδηγούσε σε αυτόματη αύξηση του Mecanismo de Equidad Intergeneracional μέσω της ρήτρας κλεισίματος. Η δεύτερη επιλογή είναι να δαπανάται λιγότερο ανά σύνταξη.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την καθυστέρηση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης ή με την τροποποίηση του τρόπου υπολογισμού της αρχικής σύνταξης. Το 31% των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων δείχνει το χάσμα ανάμεσα στη νόμιμη και την πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης.

Η τρίτη επιλογή είναι η συνεχής προσφυγή στο κράτος για περισσότερες μεταβιβάσεις ή περισσότερα δάνεια, κάτι που τελικά σημαίνει περισσότερους φόρους ή περισσότερο δημόσιο χρέος. Αυτό συμβαίνει ήδη, και το χρέος προς το κράτος ξεπερνά τα 136 δισ. ευρώ. Η τέταρτη επιλογή είναι να υπάρξουν περισσότεροι εισφέροντες, δηλαδή περισσότερη απασχόληση και παραγωγικότητα, αλλά και μεγαλύτερος πληθυσμός σε ηλικία εργασίας, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη μετανάστευση και αποτυπώνεται στις προβολές της INE.

Ο Κάλβο τάσσεται υπέρ μιας αλλαγής του μοντέλου. Προτείνει τη μετάβαση σε σύστημα νοητών λογαριασμών, όπου ο καθένας θα λαμβάνει όσα έχει καταβάλει, αναπροσαρμοσμένα με τον ρυθμό της οικονομίας, και την προσθήκη ενός κεφαλαιοποιητικού πυλώνα. Οι υπολογισμοί των Devesa, Doménech και Meneu για τη Fedea που επικαλείται δείχνουν ότι η απόσταση ανάμεσα στη σύνταξη που λαμβάνουν σήμερα οι νέοι συνταξιούχοι και σε εκείνη που θα λάμβαναν με αυτό το μοντέλο κυμαίνεται μεταξύ 12% και 25%.

Το 12% προκύπτει αν θεωρήσουμε ότι το ΑΕΠ θα αυξάνεται όπως τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, και το 25% από τις πιο μετριοπαθείς προβολές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αυτή η διαφορά, λέει, μετρά «το μέρος της σημερινής υπόσχεσης που το σύστημα δεν μπορεί να πληρώσει με τους δικούς του πόρους και που ήδη χρηματοδοτείται από μεταβιβάσεις και χρέος».

Η πρότασή του σέβεται τις συντάξεις που ήδη καταβάλλονται και εφαρμόζει την αλλαγή ανά γενιά, όπως έκανε η Σουηδία. Όσοι γεννήθηκαν το 1970 θα υπολόγιζαν το 5% της σύνταξής τους με τον νέο τρόπο, όσοι γεννήθηκαν το 1971 το 10%, και ούτω καθεξής μέχρι τη γενιά του 1989, που θα συνταξιοδοτούνταν εξ ολοκλήρου με νοητούς λογαριασμούς. Καμία γενιά δεν θα έκανε απότομο άλμα σε σχέση με την προηγούμενη και κάθε εργαζόμενος θα γνώριζε δεκαετίες νωρίτερα τους κανόνες που τον αφορούν. Σύμφωνα με τον Κάλβο, οι χαμηλές βάσεις, οι μακριές σταδιοδρομίες και οι αυτοαπασχολούμενοι θα ωφελούνταν «από ένα σύστημα που μετρά κάθε ευρώ εισφοράς».

Αναγνωρίζει ότι η κεφαλαιοποίηση απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή, γιατί η εκτροπή εισφορών σε ατομικούς λογαριασμούς θα άφηνε χωρίς χρηματοδότηση τις συντάξεις που πρέπει να συνεχίσουν να πληρώνονται. Γι’ αυτό προτείνει να ξεκινήσει από τον MEI, που το 2025 συγκέντρωσε σχεδόν 5 δισ. ευρώ, τα οποία κατευθύνονται σε Αποθεματικό Ταμείο επενδυμένο σε δημόσιο χρέος, και να μεταφερθούν αυτά τα χρήματα σε λογαριασμούς κεφαλαιοποίησης με διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια.

Αργότερα, όταν οι νοητοί λογαριασμοί εξισορροπήσουν το σύστημα, θα μπορούσαν να μεταφερθούν σταδιακά τρεις ή τέσσερις μονάδες εισφορών. Στο ερώτημα ποιος αναλαμβάνει την προσαρμογή, απαντά ότι το σημερινό σύστημα ήδη το κάνει και ότι τη φορτώνει στους νέους και στους μελλοντικούς φορολογουμένους «χωρίς να τους το λέει». Η μεταρρύθμιση, υποστηρίζει, θα το έκανε ρητά και θα μοίραζε το βάρος σε όλες τις γενιές που είναι ακόμη ενεργές.

Αν έπρεπε να επιλέξει ένα μέτρο για την κυβέρνηση που θα προκύψει από την κάλπη στις 29Ν, ο Κάλβο θα ενέκρινε μέσα στον πρώτο χρόνο έναν νόμο που θα ορίζει τη μετάβαση σε νοητούς λογαριασμούς με το χρονοδιάγραμμα ανά γενιά «κλειδωμένο από την πρώτη μέρα».

Ο νόμος αυτός θα υποχρέωνε επίσης την Κοινωνική Ασφάλιση να στέλνει κάθε χρόνο σε όλους τους ασφαλισμένους μια αναλυτική κατάσταση με όσα έχουν συσσωρεύσει και μια εκτίμηση της σύνταξής τους. Η υποχρέωση αυτή υπήρχε ήδη στη μεταρρύθμιση του 2011, θυμίζει, και καμία κυβέρνηση δεν την έχει εφαρμόσει. Κατά την άποψή του, το πρώτο έτος της θητείας είναι όταν μια κυβέρνηση διαθέτει το μεγαλύτερο πολιτικό κεφάλαιο για μεταρρύθμιση αυτού του μεγέθους, και το κλιμακωτό χρονοδιάγραμμα επιτρέπει την έγκρισή της χωρίς να επηρεάζει κανέναν συνταξιούχο στα πρώτα χρόνια.

Αν κάποιος 30άρης αναρωτιέται αν θα λάβει σύνταξη, ο Κάλβο επισημαίνει ότι θα λάβει, «γιατί είναι η δαπάνη με τη μεγαλύτερη πολιτική στήριξη στη χώρα και καμία κυβέρνηση δεν πρόκειται να σταματήσει να την πληρώνει». Η αβεβαιότητα, προσθέτει, αφορά το ύψος της σε σχέση με τον μισθό του και την ηλικία στην οποία θα μπορέσει να συνταξιοδοτηθεί.

Η συμβουλή του είναι να αρχίσει να αποταμιεύει από μόνος του από τώρα, έστω και λίγο, να εκμεταλλευτεί τυχόν επαγγελματικό ταμείο αν του το προσφέρει η εταιρεία και να παρακολουθεί στενά μια συζήτηση στην οποία η δική του γενιά έχει τα περισσότερα να χάσει ή να κερδίσει. «Η καλύτερη εγγύησή του είναι να μεταρρυθμιστεί το σύστημα όσο ακόμη έχει χρόνο να προσαρμοστεί».

Κάθε επιλογή έχει διαφορετικούς χαμένους και διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες, και το ημερολόγιο πιέζει. Στις 27 Νοεμβρίου θα γίνει γνωστό πόσο θα αυξηθούν οι συντάξεις τον Ιανουάριο. Στις 29 Νοεμβρίου θα γίνουν βουλευτικές εκλογές. Οι συντάξεις θα συνεχίσουν να καταβάλλονται. Όποιος κερδίσει θα αποφασίσει ποιος θα επωμιστεί τη δαπάνη, που σύμφωνα με την AIReF θα απαιτούσε αύξηση των κρατικών μεταβιβάσεων κατά 3% του ΑΕΠ το 2050.