Φωτισμένες κολοκύθες, ανατριχιαστικές μάσκες και παιδιά που χτυπούν από πόρτα σε πόρτα. Πέρα από το Halloween, και το «Pão por Deus» αντέχει στον χρόνο: στην Πορτογαλία, αυτοί είναι οι δύο τρόποι για να γιορτάζεται η πιο τρομακτική εποχή του χρόνου.
Ψεύτικοι ιστόι αράχνης, καπέλα μάγισσας που πετούν πάνω από τα ταβάνια, σκελετοί που μας χαιρετούν και φωτισμένες κολοκύθες που μας χαμογελούν. Αυτή είναι η εικόνα που συναντά κανείς σήμερα σε καταστήματα, σχολεία ή εμπορικά κέντρα. Σημαίνει ότι πλησιάζουμε μία από τις πιο τρομακτικές νύχτες του χρόνου, το «Halloween».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Παρόλο που δεν πρόκειται για παράδοση πορτογαλικής προέλευσης, δεν προκαλεί έκπληξη ότι τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου μια ομάδα παιδιών, ντυμένα τρομακτικά, χτυπά την πόρτα μας για το καθιερωμένο «γλυκό ή πείραγμα» - «trick or treat» στην αγγλική εκδοχή.
Κι αν και γίνεται ολοένα πιο δημοφιλές, δεν είναι μόνο το Halloween που χαρακτηρίζει αυτή την περίοδο. Στην Πορτογαλία υπάρχει μια άλλη παράδοση που, παρά τις διαφορές, έχει κάτι κοινό με αυτή τη γιορτή που ήρθε απ’ έξω: τα παιδιά βγαίνουν επίσης στους δρόμους και πηγαίνουν από πόρτα σε πόρτα για να ζητήσουν προσφορές, είναι το «Pão por Deus».
Πρόκειται για παράδοση που είναι αφιερωμένη στο πρωινό της 1ης Νοεμβρίου, της Ημέρας των Αγίων Πάντων στην Πορτογαλία, αργίας κατά την οποία θυμούνται όσους έχουν φύγει από τη ζωή, και που παραμένει ζωντανή ακόμη σε ορισμένες περιοχές.
Αν και η προέλευσή της δεν είναι ξεκάθαρη, πιστεύεται ότι το «Pão por Deus» εμφανίστηκε τον 15ο αιώνα σε παγανιστικό πλαίσιο και συνδέεται με παλιά έθιμα μοιράσματος τροφίμων στη μνήμη των νεκρών.
Η παράδοση απέκτησε άλλη διάσταση μετά τον σεισμό του 1755, που σημειώθηκε ακριβώς την 1η Νοεμβρίου στη Λισαβόνα και άφησε χιλιάδες ανθρώπους σε κατάσταση εξαθλίωσης. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, ένα χρόνο μετά την τραγωδία οι πιο φτωχοί άρχισαν να πηγαίνουν από πόρτα σε πόρτα για να ζητούν ψωμί, ώστε να χορτάσουν την πείνα τους.
Σήμερα, κυρίως τα παιδιά είναι εκείνα που διατηρούν αυτή την πρακτική, πάντα με υφασμάτινες τσάντες, συχνά διακοσμημένες από τα ίδια ή ακόμη και διανεμημένες από τις τοπικές αρχές σε ορισμένες περιοχές. Οι προσφορές τείνουν επίσης να διαφέρουν: πέρα από το παραδοσιακό ψωμί, τα κέικ ή τους ξηρούς καρπούς, προσφέρονται γλυκά ή ακόμη και χρήματα.
Η παράδοση περιλαμβάνει ακόμη απαγγελία στίχων και τραγουδιών, και δεν λείπουν οι παραλλαγές στις τετράστιχες: «Ψωμί για τον Θεό, πιστός του Θεού, το κεικάκι στο σακούλι, να πηγαίνετε με τον Θεό» ή «Ψωμί για τον Θεό, για την αγάπη του Θεού, βάλτε εδώ στο σακουλάκι, όλα να είναι για την αγάπη του Θεού». Σε ορισμένες περιοχές τραγουδούσαν επίσης: «Κεκάκια και κεκάκια για μένα και για σας, για να δοθούν στους πεθαμένους που είναι νεκροί και θαμμένοι».
Η γιορτή παίρνει διαφορετικές μορφές από περιοχή σε περιοχή. Στην Εστρεμαδούρα είναι γνωστή ως «Dia do Bolinho», όπου η πρακτική είναι να προσφέρονται παραδοσιακά εποχικά γλυκά.
Στις Αζόρες, μία από τις παραδόσεις που συνδέονται με αυτή την εποχή είναι οι caspiadas, γλυκά με σχήμα κρανίου προς τιμήν των νεκρών, που εξακολουθούν να υπάρχουν σε ορισμένες κοινότητες.
Στη Μπέιρα Μπάισα η παράδοση συνδέεται περισσότερο με τους νονούς, οι οποίοι προσφέρουν ένα γλυκό, το Santoro, στα βαφτιστήρια τους.
Η πορτογαλική παράδοση τείνει να είναι ειρηνική: σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στο παραδοσιακό «trick or treat», δεν υπάρχει τόσο ξεκάθαρη σύνδεση ανάμεσα στην άρνηση να προσφερθεί κάτι και σε πιθανές σκανταλιές. Στο «Pão por Deus» κυριαρχούν το πνεύμα της προσφοράς και η επιθυμία να μείνει ζωντανή μια παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά.
Άλλες παραδοσιακές γιορτές της νύχτας του «Halloween»
Υπάρχει μια πορτογαλική γιορτή που πλησιάζει τις κελτικές ρίζες από τις οποίες γεννήθηκε το Halloween και τελείται στον βορρά της χώρας, σε ένα χωριό του νομού Μπραγκάνσα, τη Σιντόες. Ονομάζεται «Festa da Cabra e do Canhoto» και διοργανώνεται από την Associação Raízes Aldeia Cidões (πηγή στα Πορτογαλικά). (πηγή στα Πορτογαλικά)
Όπως γινόταν και στο κελτικό φεστιβάλ «Samhain», που έδωσε το έναυσμα για το Halloween, η παράδοση επιβάλλει το άναμμα μιας μεγάλης φωτιάς.
Ο «canhoto» που δίνει το όνομα στη γιορτή είναι ένας μεγάλος κορμός που καίγεται και συμβολίζει το κακό και τις κρυφές δυνάμεις. Η παράδοση λέει επίσης ότι ο canhoto και τα ξύλα πρέπει να είναι κλεμμένα, και καίγονται μόνο αν εκπληρωθεί αυτή η προϋπόθεση.
Στη φωτιά μαγειρεύεται κατσίκι σε μεγάλες κατσαρόλες και τρώγονται ψημένα κάστανα.
Γύρω από τη φωτιά αναβιώνει η αρχαία παράδοση κελτικής προέλευσης. Οι Κέλτες, συμπεριλαμβανομένης της φυλής των Ζοέλας, κατοικούσαν στην περιοχή της Μπραγκάνσα και του Βινιάις και αυτή την εποχή γιόρταζαν τον αποχαιρετισμό της «φωτεινής εποχής» για να δώσει τη θέση της στη «σκοτεινή εποχή». Πίστευαν ότι σε αυτή τη μετάβαση ο κόσμος των ζωντανών και των νεκρών συναντιόταν.
Η γιορτή ολοκληρώνεται με κελτικές παραστάσεις, όπως χορούς, καλλιτέχνες που φτύνουν φωτιά, γκαϊτατζήδες, τύμπανα και την άφιξη του Καρέτο, μορφής της περιοχής Τρας-ος-Μόντες, πάνω σε κάρο με βόδια.
Πιο βόρεια, στο χωριό Βιλαρ ντε Περντίζες, στον δήμο Μονταλέγρε, γιορτάζεται η «Noite dos Fachos", μια παράδοση γεμάτη μυστικισμό: οι συμμετέχοντες, συνήθως νεότεροι, συνηθίζουν να «κλέβουν άχυρο» και να ανεβαίνουν στις κορυφές των βουνών της Σέρα ντου Λαρόκο, κρατώντας τους δαυλούς (αναμμένες δάδες) και φωνάζοντας για να διώξουν πνεύματα, δαίμονες ή μάγισσες.
Η οροσειρά, με πάνω από 1.500 μέτρα υψόμετρο, πήρε το όνομά της από μια κελτική θεότητα, τον «Larouco», γεγονός που βοηθά να εξηγηθεί η σύνδεση με αυτά τα υπερφυσικά τελετουργικά.
Το Halloween, που έφτασε στην Πορτογαλία μόλις τη δεκαετία του 1990, ήταν ήδη καλά ριζωμένο στο Βιλαρ ντε Περντίζες, όπου η Ημέρα των Μαγισσών γιορτάζεται υπό το σύνθημα της «Aldeia Assombrada».
Η πραγματική αποτύπωση της παγκοσμιοποίησης
Η παράδοση του Halloween όπως τη γνωρίζουμε σήμερα είναι ήδη ένα μείγμα πολλών επιρροών και εθίμων. Οι ρίζες της ανάγονται, εν μέρει, στο κελτικό φεστιβάλ «Samhain», που γινόταν στο τέλος Οκτωβρίου και συνδεόταν με το τέλος των συγκομιδών και την έλευση του χειμώνα.
Κατά τη διάρκεια αυτής της γιορτής πιστευόταν ότι ο κόσμος των νεκρών και των ζωντανών έρχονταν πιο κοντά. Οι Κέλτες πίστευαν ότι τα πνεύματα των νεκρών μπορούσαν να επιστρέψουν στον κόσμο των ζωντανών και, με τον καιρό, δημιουργήθηκαν έθιμα συνδεδεμένα με αυτή την πεποίθηση, όπως οι φωτιές και η χρήση μεταμφιέσεων.
Από τον 7ο και τον 8ο αιώνα και μετά, με την εξάπλωση του χριστιανισμού και τον εορτασμό της Ημέρας των Αγίων Πάντων, την 1η Νοεμβρίου, οι παγανιστικές και οι χριστιανικές παραδόσεις άρχισαν να επηρεάζουν η μία την άλλη, συμβάλλοντας στην εξέλιξη των γιορτών που σήμερα συνδέουμε με το Halloween.
Ο όρος «Halloween» προέρχεται από την αγγλική έκφραση «All Hallows’ Eve», που σημαίνει παραμονή της Ημέρας των Αγίων Πάντων.
Ωστόσο, ήταν επίσης η ιρλανδική μετανάστευση προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, μεταξύ 1845 και 1849, κατά τη διάρκεια της καταστροφικής Μεγάλης Πείνας στην Ιρλανδία, που έκανε την παράδοση να πάρει νέες μορφές και να πλησιάσει αυτό που γνωρίζουμε σήμερα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έγιναν δημοφιλή οι μεταμφιέσεις, οι φωτισμένες κολοκύθες και άλλα έθιμα που σήμερα συνδέουμε με αυτή τη νύχτα.
Η πόλη Ανόκα, στη Μινεσότα, αυτοχαρακτηρίζεται «παγκόσμια πρωτεύουσα του Halloween» και είναι γνωστή επειδή το 1920 οργάνωσε μία από τις πρώτες μεγάλες κοινοτικές γιορτές αφιερωμένες σε αυτή την ημερομηνία.
Σε αυτή την πόλη διοργανώθηκε μια παρέλαση που βοήθησε να εδραιωθεί η παράδοση της δημόσιας γιορτής του Halloween. Σήμερα, τα πιο γνωστά σύμβολά του περιλαμβάνουν κολοκύθες, μάγισσες, σκελετούς και άλλες τρομακτικές μεταμφιέσεις.
Άλλοι εορτασμοί του Halloween στην Ευρώπη
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες το Halloween γιορτάζεται με τρόπο πολύ παρόμοιο με τη βορειοαμερικανική παράδοση, όμως σε ορισμένα μέρη καλλιεργούνται πολύ ιδιαίτερες μορφές εορτασμού της Νύχτας των Μαγισσών. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα.
Τρανσυλβανία, Ρουμανία
Η περιοχή της Τρανσυλβανίας, στη Ρουμανία, συνδέεται πλέον με τον εορτασμό του Halloween, κυρίως λόγω του φαντασιακού των βρικολάκων που γεννήθηκε με τον Ιρλανδό συγγραφέα Μπραμ Στόκερ, στο μυθιστόρημα «Δράκουλας» του 1897.
Το Κάστρο Μπραν (πηγή στα Πορτογαλικά)προβάλλεται ως «Το Κάστρο του Δράκουλα» και αποτέλεσε το ιδανικό σκηνικό για τις γιορτές του Halloween, θεματικά γεγονότα και πάρτι εμπνευσμένα από τον τρόμο. Οι επισκέπτες οδηγούνται σε μια περιήγηση μέσα σε μια σκοτεινή ατμόσφαιρα, στο καθαρό πνεύμα του Halloween.
Μπριζ, Βέλγιο
Από τους ρομαντικούς δρόμους στο σκοτεινό σκηνικό: η Μπριζ μεταμορφώνεται στο Halloween.
Από αφηγηματική βραδιά για την ιστορία του φαντάσματος των νερών που, όπως λέγεται, στοιχειώνει τη Λίμνη της Αγάπης, μέχρι νυχτερινή περιήγηση στις πιο ζοφερές ιστορίες, μύθους και θρύλους, όλα είναι δυνατά τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου στην πόλη.
Και το «Historium», ένα διαδραστικό και καθηλωτικό τουριστικό αξιοθέατο που βρίσκεται στη Markt (Πλατεία της Αγοράς), μπαίνει στο κλίμα με τρομακτική διακόσμηση από κολοκύθες, ιστούς αράχνης και νυχτερίδες, θυμίζοντας Στοιχειωμένο Σπίτι. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα για μια εμπειρία εικονικής πραγματικότητας αφιερωμένη στο Halloween και ένα Μουσείο Βασανιστηρίων για όσους έχουν αρκετό θάρρος.
Εδιμβούργο, Σκωτία
Στο Εδιμβούργο το Halloween αντιμετωπίζεται πολύ σοβαρά, με το Samhuinn Fire Festival (πηγή στα Πορτογαλικά), που δεν είναι τίποτα άλλο από μια σύγχρονη αναδημιουργία των αρχαίων κελτικών παραδόσεων της σκωτσέζικης πρωτεύουσας, με πολύχρωμες στολές, παραστάσεις με φωτιά και μια ζωηρή πομπή στους λιθόστρωτους δρόμους.
Το φεστιβάλ αυτό πραγματοποιείται επίσης στη Σίντρα, Πορτογαλία, και λαμβάνει χώρα στην Quinta da Ribafria.
Ντέρι, Βόρεια Ιρλανδία
Και στην πόλη Ντέρι, στη Βόρεια Ιρλανδία, αναβιώνουν οι ρίζες του Halloween, με το φεστιβάλ Derry Halloween.
Παρουσιαζόμενο ως ένα από τα μεγαλύτερα φεστιβάλ Halloween στην Ευρώπη, το γεγονός περιλαμβάνει φαντασμαγορικά φωτιστικά σόου, ακροβάτες banshees και καλλιτέχνες του τσίρκου με κελτική έμπνευση.
Οι επισκέπτες μπορούν ακόμη να διαλέξουν κολοκύθες ή να συμμετάσχουν σε εργαστήρια χειροτεχνίας, πριν από τις ζωντανές συναυλίες και τις παραστάσεις που παίρνουν τη σκυτάλη μετά το σκοτάδι