Σχεδόν 50 εκατ. Ευρωπαίοι δεν μπορούν να ζεστάνουν επαρκώς τα σπίτια τους – Αδιέξοδο στην ΕΕ

Προειδοποίηση ότι σχεδόν 50 εκατ. Ευρωπαίοι δεν μπορούν να θερμάνουν επαρκώς τα σπίτια τους απηύθυνε ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ Νταν Γιέργκενσεν. Αν και η ΕΕ δεν αναμένει ελλείψεις σε πετρέλαιο ή φυσικό αέριο, η κύρια απειλή είναι ένα οικονομικό σοκ που θα μπορούσε να καταστήσει τις βασικές υπηρεσίες κοινής ωφέλειας απρόσιτες για πολλούς.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Οι γεωπολιτικές εντάσεις, συμπεριλαμβανομένου του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και της αστάθειας στη Μέση Ανατολή, έχουν αφήσει τα αποθέματα φυσικού αερίου της ΕΕ στο 75% της χωρητικότητάς τους, από 83% πέρυσι. Την περίοδο 2021-2023, το 62% των επιχειρήσεων δήλωσε ότι αντιμετώπισε επιχειρησιακά «μποτιλιαρίσματα» λόγω της μεταβλητότητας του ενεργειακού κόστους, ενώ το 80% των ευρωπαϊκών εταιρειών ήρθε αντιμέτωπο με περιορισμούς ή αναδιοργάνωση στις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Παρά αυτές τις πιέσεις, η συνεδρίαση κατέληξε σε αδιέξοδο, χωρίς συμφωνία για την προστασία των καταναλωτών. Οι υπουργοί διχάστηκαν για πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να αυξηθεί η φορολόγηση του φυσικού αερίου για την προώθηση της πράσινης ενέργειας, με 13 χώρες, ανάμεσά τους η Γερμανία και η Ιταλία, να ζητούν την απόσυρσή της προκειμένου να προστατευθούν τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος.

Η απαγόρευση στις εισαγωγές ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παραμένει προγραμματισμένη για τον Ιανουάριο 2027, ενώ χώρες όπως η Ιταλία προχωρούν σε ανεξάρτητα ανώτατα όρια τιμών. Μέσα σε συνθήκες αναταραχής στις αγορές, το Συμβούλιο ανέβαλε περαιτέρω ενέργειες και εξετάζει έναν συμβιβασμό τον Δεκέμβριο 2026.

Εμπόδια στο φθηνό ενεργειακό κόστος: Η Ρωσία και η Μέση Ανατολή

Σφίγγουν τα περιθώρια στις ευρωπαϊκές αγορές ενέργειας, καθώς οι τιμές του φυσικού αερίου ανέβηκαν πρόσφατα πάνω από 97 ευρώ ανά μεγαβατώρα, στο υψηλότερο επίπεδο από το 2022.

Η Ρωσία προμήθευε περίπου το 45% των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ. Όμως μετά την εισβολή της στην Ουκρανία, το ποσοστό αυτό μειώθηκε γύρω στο 12% έως το 2025, αναγκάζοντας τις ευρωπαϊκές χώρες να αγοράζουν περισσότερο αέριο από προμηθευτές όπως η Νορβηγία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αλγερία. Η λήξη, στις 31 Δεκεμβρίου 2024, της συμφωνίας για τη διαμετακόμιση ρωσικού αερίου μέσω Ουκρανίας έθεσε τέλος σε μια διαδρομή που μετέφερε περίπου 15 δισ. κυβικά μέτρα ρωσικού αερίου το 2024.

Η Ένωση αναγκάστηκε να αντικαταστήσει μεγάλο μέρος του φθηνού ρωσικού αερίου αγωγών με πιο ακριβό υγροποιημένο φυσικό αέριο, αφήνοντας τις τιμές εκτεθειμένες στον διεθνή ανταγωνισμό και τις γεωπολιτικές εντάσεις. Η Ευρώπη ανταγωνίζεται επίσης μεγάλους ασιατικούς εισαγωγείς για προμήθειες, κάτι που σημαίνει ότι η αυξημένη ζήτηση και οι παγκόσμιες διαταραχές μπορούν να ανεβάσουν γρήγορα τις ευρωπαϊκές τιμές.

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή επιδεινώνει την κατάσταση. Από το Στενό του Ορμούζ διέρχεται σχεδόν το 20% των παγκόσμιων προμηθειών LNG, αλλά μετά το ξέσπασμα του πολέμου οι διαταραχές στη ναυσιπλοΐα μείωσαν τις εξαγωγές από μεγάλους παραγωγούς όπως το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, οι αποστολές LNG από αυτές τις χώρες μειώθηκαν κατά περίπου 35 δισ. κυβικά μέτρα μεταξύ Μαρτίου και Ιουνίου 2026, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο έναν χρόνο νωρίτερα.

Σύμφωνα με τον οργανισμό Gas Infrastructure Europe, οι αποθηκευτικοί χώροι φυσικού αερίου της ΕΕ ήταν μόλις κατά περίπου 75% γεμάτοι στις 26 Οκτωβρίου 2026, με σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών. Στη Γερμανία τα αποθέματα ήταν γεμάτα περίπου κατά 62% και στην Ολλανδία γύρω στο 65%, έναντι άνω του 90% στην Ιταλία. Οι χώρες με χαμηλότερα αποθέματα ενδέχεται να χρειαστεί να αγοράσουν επιπλέον αέριο τον χειμώνα, όταν η ζήτηση για θέρμανση και οι τιμές είναι συνήθως στο ζενίθ.

Ποια μέτρα εξετάζει η ΕΕ;

Στη συνεδρίαση της 29ης Οκτωβρίου, οι υπουργοί Ενέργειας της ΕΕ ασχολήθηκαν με δύο προκλήσεις: τη μείωση των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος μέσω αλλαγών στις χρεώσεις των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας και την προετοιμασία για πιθανές διαταραχές στην τροφοδοσία φυσικού αερίου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι το σύστημα φυσικού αερίου της ΕΕ είναι προετοιμασμένο για τον χειμώνα παρά τα χαμηλότερα επίπεδα αποθήκευσης, αν και ένα κύμα ψύχους θα μπορούσε να ασκήσει πίεση στις προμήθειες.

Ένα από τα βασικά θέματα ήταν μια πρόταση της Κομισιόν, που παρουσιάστηκε στις 17 Ιουλίου 2026, για τη μείωση των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος μέσα από αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι καταναλωτές πληρώνουν για τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτές οι χρεώσεις καλύπτουν το κόστος κατασκευής, λειτουργίας και συντήρησης των γραμμών μεταφοράς και άλλων υποδομών και αντιστοιχούν περίπου στο ένα τέταρτο του μέσου λογαριασμού ηλεκτρικού ρεύματος για τα νοικοκυριά στην ΕΕ.

Η πρόταση επιδιώκει να κάνει το κόστος χρήσης των δικτύων πιο διαφανές και αποδοτικό, ενθαρρύνοντας τους διαχειριστές να αξιοποιούν καλύτερα τις υφιστάμενες υποδομές μέσω «έξυπνων» μετρητών, ψηφιακών συστημάτων και βελτιωμένης διαχείρισης, αντί να βασίζονται μόνο σε δαπανηρές νέες κατασκευές. Θα μπορούσε επίσης να ενθαρρύνει νοικοκυριά και επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν ηλεκτρική ενέργεια εκτός αιχμής. Για παράδειγμα, η φόρτιση ενός ηλεκτρικού οχήματος τη νύχτα αντί για τις πρώτες βραδινές ώρες θα μπορούσε να μειώσει τις χρεώσεις δικτύου και να αποσυμφορήσει το σύστημα.

Η πρόταση προβλέπει επίσης ότι ο ειδικός φόρος κατανάλωσης στην ηλεκτρική ενέργεια δεν θα είναι υψηλότερος από τον αντίστοιχο στο φυσικό αέριο, ώστε να ενθαρρυνθούν οι καταναλωτές να στραφούν στην ηλεκτρική θέρμανση και σε άλλες τεχνολογίες. Ωστόσο, οι υπουργοί εξέφρασαν ανησυχίες ότι οι κανόνες αυτοί θα μπορούσαν να δώσουν στην ΕΕ υπερβολικό έλεγχο σε αποφάσεις που σήμερα λαμβάνονται από τις εθνικές κυβερνήσεις και ζήτησαν μεγαλύτερη ευελιξία ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι εθνικές ιδιαιτερότητες.

Οι υπουργοί συζήτησαν επίσης την προετοιμασία για πιθανές διαταραχές στην τροφοδοσία φυσικού αερίου τον χειμώνα 2026-2027, υπογραμμίζοντας τη σημασία της διαφοροποίησης των προμηθειών, της μείωσης της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και των επενδύσεων σε εγχώρια καθαρή ενέργεια.

Τόνισαν επίσης τη σημασία της στενότερης ευρωπαϊκής συνεργασίας, της ανταλλαγής πληροφοριών και της αλληλεγγύης, ιδίως προς την Ουκρανία και τη Μολδαβία.

Η αποθήκευση φυσικού αερίου παραμένει σημαντικό στοιχείο της χειμερινής ετοιμότητας. Οι χώρες της ΕΕ οφείλουν γενικά να φτάνουν το 90% της χωρητικότητας αποθήκευσης μεταξύ 1ης Οκτωβρίου και 1ης Δεκεμβρίου, αν και οι κανόνες προβλέπουν ευελιξία σε συνθήκες δύσκολης αγοράς.

Το Συμβούλιο υπογράμμισε επίσης την ανάγκη να ενισχυθεί η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των ενεργειακών υποδομών, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας από κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα.

Πιθανές προκλήσεις

Το φυσικό αέριο συχνά καθορίζει τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και η Ευρώπη δεν μπορεί να ελέγξει τις απότομες αυξήσεις στις τιμές του. Η ΕΕ διοχετεύει ηλεκτρική ενέργεια στο δίκτυο από τις φθηνότερες προς τις ακριβότερες πηγές, ξεκινώντας από τις ανανεώσιμες και καταλήγοντας στο φυσικό αέριο. Καθώς οι ανανεώσιμες πηγές δεν μπορούν να καλύψουν όλη τη ζήτηση, τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο. Η τελευταία μονάδα που χρειάζεται, συνήθως με καύσιμο το φυσικό αέριο, καθορίζει την τιμή στην αγορά, άρα οι αυξήσεις στις διεθνείς τιμές του αερίου ανεβάζουν τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας ακόμη και όταν το μεγαλύτερο μέρος της παράγεται από φθηνότερες πηγές.

Η Ευρώπη έχει σημειώσει πρόοδο στην αποσύνδεση των τιμών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά «όσο δεν έχει επαρκή αποθήκευση ενέργειας (αντλησιοταμίευση ή μπαταρίες) […] θα χρειάζεται φυσικό αέριο για να καλύπτει τη ζήτηση αιχμής», δήλωσε ο ανώτερος συνεργάτης πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων Νόα Γκόρντον.

Καλύτερα δίκτυα ενέργειας και ισχυρότερες διασυνδέσεις μεταξύ των κρατών θα μπορούσαν να μειώσουν την εξάρτηση της Ευρώπης από το φυσικό αέριο. Οι χώρες με άφθονη, χαμηλού κόστους ανανεώσιμη ενέργεια θα μπορούσαν να την εξάγουν σε εκείνες που παράγουν λιγότερη καθαρή ενέργεια. Ωστόσο, «η έλλειψη διασυνδέσεων μεταξύ, αλλά και εντός, των κρατών μελών σημαίνει ότι το φθηνό, καθαρό ρεύμα μερικές φορές δεν μπορεί να φτάσει εκεί όπου είναι πιο αναγκαίο», είπε ο Γκόρντον. Έτσι ορισμένες χώρες βασίζονται σε πιο ακριβή, μη ανανεώσιμη τοπική ενέργεια, διευρύνοντας τις διαφορές στις τιμές ενέργειας σε όλη την Ένωση.

Μια ακόμη πρόκληση είναι ότι δεν υπάρχει λύση που να ταιριάζει σε όλους. Τα κράτη μέλη έχουν διαφορετικό ενεργειακό μείγμα, κάτι που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το φυσικό αέριο και τα ορυκτά καύσιμα διαμορφώνουν τους λογαριασμούς των νοικοκυριών. Στην Ισπανία, η εκτεταμένη χρήση αιολικής και ηλιακής ενέργειας σημαίνει ότι το φυσικό αέριο επηρεάζει τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας μόνο για λίγες ώρες. Στην Ιταλία, το φυσικό αέριο παράγει περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια και σε μεγάλο βαθμό καθορίζει τις τιμές, ενώ η Γερμανία και η Ολλανδία βρίσκονται κάπου στη μέση. Επομένως, ο περιορισμός της επίδρασης των τιμών φυσικού αερίου μπορεί να ωφελήσει σημαντικά την Ιταλία, αλλά να βοηθήσει λιγότερο άλλες χώρες.

Κατά τον Γκόρντον, «για όλες τους, [τις χώρες μέλη] η ηλεκτροποίηση και η καθαρή ενέργεια είναι ο μόνος δρόμος προς την ανθεκτικότητα και την ασφάλεια εφοδιασμού».

Βραχυπρόθεσμη ανακούφιση ή μακροπρόθεσμες λύσεις;

Η Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίσει την ενεργειακή κρίση με δύο τρόπους. Τα βραχυπρόθεσμα μέτρα, όπως μειώσεις φόρων και δασμών, επιδοτήσεις ή κουπόνια, ανώτατα όρια τιμών στους προμηθευτές και κρατική στήριξη για τη βιομηχανία, προσφέρουν άμεση ανακούφιση σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Οι χώρες της ΕΕ έχουν δαπανήσει 17,9 δισ. ευρώ για αυτά τα μέτρα μόνο φέτος, με το συνολικό ποσό να φτάνει τα 38,6 δισ. ευρώ αν παραταθούν μέχρι το τέλος του έτους, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Τα μέτρα έκτακτης στήριξης είναι ιδιαίτερα σημαντικά για τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, αλλά μπορούν να επιβαρύνουν τους δημόσιους προϋπολογισμούς, ανέφερε ο επικεφαλής ερευνητικής ομάδας στο Eurac Research, Institute for Renewable Energy, Ματέο Πρίνα. Η δημοσιονομική δυνατότητα εξαρτάται από την «κλίμακα και τη διάρκεια των μέτρων», αλλά η στήριξη είναι πιο βιώσιμη όταν είναι «προσωρινή» και «αναθεωρείται καθώς αλλάζουν οι συνθήκες της αγοράς», πρόσθεσε.

Οι μακροπρόθεσμες λύσεις περιλαμβάνουν τη σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, τη μείωση της εξάρτησης από τις εισαγωγές και την καθιστούν την ενέργεια πιο προσιτή και ασφαλή. Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η ΕΕ έχει επεκτείνει τις ανανεώσιμες πηγές, έχει διαφοροποιήσει τις ενεργειακές της πηγές, έχει προωθήσει την εξοικονόμηση ενέργειας και έχει στηρίξει την αποθήκευση και την ηλεκτροποίηση. Ο οργανισμός ACER, που συντονίζει τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές ενέργειας, αναφέρει ότι οι ανανεώσιμες πηγές κάλυψαν περίπου το μισό της ηλεκτροπαραγωγής στην ΕΕ το 2025.

Αν και αυτή η προσέγγιση θα ενίσχυε την ενεργειακή ανεξαρτησία της Ευρώπης, ο Πρίνα εξήγησε ότι τα αποτελέσματα «θα χτίζονται με την πάροδο του χρόνου αντί να εμφανίζονται ομοιόμορφα ή άμεσα».

«Η νέα ανανεώσιμη δυναμικότητα μπορεί να αρχίσει να επηρεάζει τις τιμές χονδρικής καθώς τα έργα τίθενται σε λειτουργία, αλλά ο αντίκτυπος στους λογαριασμούς των νοικοκυριών εξαρτάται από παράγοντες όπως η χωρητικότητα των δικτύων, η αποθήκευση, οι φόροι, οι χρεώσεις δικτύου και τα συμβόλαια λιανικής», σημείωσε.

Η βραχυπρόθεσμη ανακούφιση μπορεί να φαίνεται πιο ελκυστική, αλλά η τεχνητή διατήρηση των τιμών ενέργειας σε χαμηλά επίπεδα μπορεί να αποδυναμώσει τα κίνητρα των κρατών μελών να επενδύουν σε ανανεώσιμες πηγές και να υπονομεύσει τους μακροπρόθεσμους περιβαλλοντικούς στόχους της Ευρώπης. Η Υπηρεσία Ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προειδοποιεί ότι η άμεση ανακούφιση θα επιβραδύνει τη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια, τη μείωση των εκπομπών και την κλιματική πρόοδο, αφήνοντας την ΕΕ εκτεθειμένη σε μελλοντικά ενεργειακά σοκ.

Ο Πρίνα προκρίνει τον συνδυασμό στοχευμένης βραχυπρόθεσμης ανακούφισης με μέτρα που μειώνουν την έκθεση της Ευρώπης σε διακυμάνσεις τιμών. Η ΕΕ χρειάζεται να συντονίσει τα μέτρα στην πλευρά της προσφοράς και της ζήτησης, «επιταχύνοντας τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα δίκτυα, την αποθήκευση, την ηλεκτροποίηση και την ενεργειακή αποδοτικότητα», διασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι «οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας και οι ρυθμίσεις στις λιανικές αγορές επιτρέπουν στα νοικοκυριά να επωφεληθούν από αυτές τις επενδύσεις», είπε στο Euronews.