Στο Άουσβιτς, σε ένα μπλοκ όπου βασάνισαν σε πειράματα εκατοντάδες Εβραίες, η ιστορικός Άλις Μπράουνερ αφιερώνει ταινία. Στο Euronews μιλά για γυρίσματα με δάκρυα και για νέα οργή.
Στις αρχές του 1943 έκλεισε η SS στο Άουσβιτς μερικές εκατοντάδες Εβραίες γυναίκες και κορίτσια σε ένα απομονωμένο κτήριο χωρίς φυσικό φως: το Μπλοκ 10. Για πολύ καιρό σχεδόν κανείς δεν ήξερε τι γινόταν με αυτές τις γυναίκες μέσα στο μπλοκ. Τώρα τα εγκλήματα φτάνουν στις κινηματογραφικές αίθουσες ως ταινία μυθοπλασίας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Στο Μπλοκ 10 δοκίμαζε ο γυναικολόγος Καρλ Κλάουμπεργκ, τον οποίο υποδύεται ο Άξελ Πραλ, κατ’ εντολή του επικεφαλής της SS Χάινριχ Χίμλερ, τρόπους για να καθιστά γυναίκες μαζικά στείρες. Πολλά θύματα δεν επέζησαν από τις βασανιστικές επεμβάσεις.
Η Άλις Μπράουνερ έγραψε το σενάριο και παρήγαγε την ταινία. Ως ιστορικός είχε παλαιότερα πάρει συνεντεύξεις από επιζώντες για το ίδρυμα Shoah του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Για το Μπλοκ 10 έμαθε ωστόσο αργά, διαβάζοντας το βιβλίο «Η βαλίτσα του Μένγκελε» του Μπογκντάν Μουσιάλ.
Ένας Εβραίος γιατρός σε μια ακραία ηθική δοκιμασία
Η ταινία αφηγείται την ιστορία των γυναικών στο Μπλοκ 10, αλλά και ενός Εβραίου γιατρού που η SS υποχρέωσε σε συνεργασία. Τον εκβίασε με τη ζωή της κόρης του. Ο Μαξιμιλιάν Σάμουελ, γυναικολόγος από την Κολωνία, τον οποίο υποδύεται στην ταινία ο Κρίστιαν Μπέρκελ, είχε κανονικά ως έργο του να φέρνει νέα ζωή στον κόσμο. Στη συνέχεια αναγκάστηκε να βοηθά στον ακρωτηριασμό γυναικών, ώστε να μην μπορούν ποτέ ξανά να αποκτήσουν παιδιά.
Ο πραγματικός Μαξιμιλιάν Σάμουελ ήταν Γερμανός πατριώτης και για πολύ καιρό δεν ήθελε να πιστέψει ότι μπορούσε να συμβεί κάτι σε έναν επιφανή γιατρό σαν εκείνον. Στο Άουσβιτς βρέθηκε στη συνέχεια μπροστά σε ένα αδιέξοδο ηθικό δίλημμα.
Η Μπράουνερ λέει στη συνέντευξή της στο Euronews ότι πρόκειται για μια «γκρίζα ζώνη, την οποία έχει περιγράψει ο Πρίμο Λέβι». Αρνείται να κρίνει τον Σάμουελ: «Δεν μπορεί κανείς να καταδικάσει ηθικά κάποιον, ό,τι κι αν έχει κάνει, όταν ήταν κρατούμενος στο Άουσβιτς».
Τη σύγκρουση συνείδησης του γιατρού αντιπαραβάλλει η ταινία με τη δύναμη των γυναικών. Ακόμη και στη σκοτεινότερη ώρα τους βρίσκουν στήριγμα η μία στην άλλη, απαγγέλλουν ποιήματα και τραγουδούν μαζί. Τέτοιες στιγμές δεν τις επινοεί η ταινία, τονίζει η Μπράουνερ. Το ποίημα προέρχεται από τα ημερολόγια μιας γιατρού του Άουσβιτς, ενώ το τραγούδι είχε διαδοθεί σε πολλά στρατόπεδα.
Μια μορφή που ενσαρκώνει την αντίσταση είναι η γιατρός Αντελαΐντ Οτβάλ, την οποία υποδύεται η Μιμπιάνα Μπέγκλαου. Η Γαλλίδα οδηγήθηκε τον Ιανουάριο του 1943 στο Άουσβιτς ως αποκαλούμενη «φίλη των Εβραίων». Ως γιατρός κρατουμένων αρνήθηκε να βοηθήσει στις αναγκαστικές στειρώσεις γυναικών. Αργότερα τιμήθηκε από το μνημείο Γιαντ Βασέμ ως «Δίκαιη των Εθνών».
Το σενάριο της Άλις Μπράουνερ βασίζεται σε μαρτυρίες και σε δικογραφίες. «Κάθε αριθμός κρατουμένου είναι σωστός, κάθε πρόσωπο έχει υπάρξει», λέει η Μπράουνερ. Μόνο σε μια σκηνή έκτρωσης επέλεξε άλλη γυναίκα που είχε βιώσει κάτι αντίστοιχο, ώστε να μην περιπλέξει την πλοκή.
Μπλοκ 10 ανακατασκευασμένο σε στούντιο
Τα γυρίσματα ξεκίνησαν από τον Σεπτέμβριο του 2025 στα κινηματογραφικά στούντιο CCC στο Βερολίνο. Εκεί δημιουργήθηκε ένα λεπτομερές αντίγραφο του Μπλοκ 10 με κοιτώνα και χειρουργικές αίθουσες. Ο σκηνογράφος βασίστηκε σε τρισδιάστατες απεικονίσεις του αρχικού κτηρίου.
Η μνημειακή εγκατάσταση Άουσβιτς έδωσε στην ομάδα, για πρώτη φορά σε ταινία μυθοπλασίας, πρόσβαση στο νέο υλικό εικονικής πραγματικότητας 360 μοιρών του στρατοπέδου, από το οποίο προέρχονται τα εξωτερικά πλάνα. Την άφιξη των αιχμαλώτων την γύρισαν στο Σιδηροδρομικό Μουσείο του Μπόχουμ, με τη συμμετοχή εκατοντάδων κομπάρσων.
Η απουσία μουσικής δεν είναι τυχαία. «Δεν χρειάζομαι πρόσθετα αισθητικά μέσα συναισθηματικής φόρτισης», λέει η Μπράουνερ. Μόνο στους τίτλους τέλους ακούγεται ένα εβραϊκό προσευχητικό άσμα για τα θύματα της Σοά.
Όσο πιο κοντά γίνεται στη δυσάρεστη πραγματικότητα
«Δεν θέλαμε να δουλέψουμε με μάσκες», λέει η Μπράουνερ. Αντί γι’ αυτό οι ηθοποιοί ξύρισαν το κεφάλι τους, μερικές μάλιστα μπροστά στην κάμερα. Ο σκηνοθέτης Μάρκους Ο. Ρόζενμιλερ μιλούσε ξανά και ξανά μαζί τους τους μήνες πριν από τα γυρίσματα, για να βεβαιωθεί ότι μπορούν να αντέξουν το ψυχικό βάρος.
Όπου ήταν δυνατόν, οι ρόλοι δόθηκαν σε ηθοποιούς από τις χώρες καταγωγής των θυμάτων. Μία από αυτές έμαθε για τον ρόλο λαδίνο, τη γλώσσα πολλών σεφαραδιτών Εβραίων.
Την πρώτη ημέρα των γυρισμάτων η ομάδα κάθισε όλοι μαζί. «Πιαστήκαμε όλοι χέρι με χέρι και μιλήσαμε ξανά γι’ αυτά. Όλοι έκλαψαν», θυμάται η Μπράουνερ. «Όλοι νόμιζαν ότι βρίσκονταν πραγματικά στο Άουσβιτς».
Μια συντονίστρια οικειότητας φρόντιζε για τις σκηνές με γυμνό και στεκόταν στο πλευρό των γυναικών, «στην ουσία και ψυχολόγος στο σετ». Τη μεγαλύτερη δυσκολία φαίνεται ότι τη βίωσαν οι ηθοποιοί που υποδύονταν τους θύτες.
Ο ηθοποιός Γιόχανες Τσίρνερ, για παράδειγμα, υποδύεται τον γιατρό της SS Χορστ Σούμαν, ο οποίος στο Άουσβιτς έκανε επίσης πειράματα σε κρατουμένους. Σε μια σκηνή έπρεπε να χτυπά με κλομπ ένα εβραϊκό κορίτσι στο στρατόπεδο. Αρχικά δεν άντεχε να το κάνει. «Έπρεπε να γυρίσουμε τη σκηνή τόσες πολλές φορές», λέει η Μπράουνερ.
Η αξιοπρέπεια των θυμάτων στο επίκεντρο, όχι τα μεγάλα εφέ
Η ταινία δείχνει τη βία ψύχραιμα και χωρίς εξωραϊσμούς. Γυμνά σώματα εμφανίζονται μόνο σε αποσπασματικά πλάνα από τη σκοπιά των γιατρών, ποτέ σε πλήρη θέα. «Ίσως να ξεπεράσαμε πράγματι κάποια όρια πόνου, αλλά πάντα προσπαθήσαμε να διατηρήσουμε την αξιοπρέπεια των θυμάτων».
Στην πρεμιέρα στο Μόναχο ελάχιστοι θεατές άφησαν την αίθουσα, ενώ στον χώρο βρισκόταν μια πνευματική σύμβουλος. Στη συνέχεια ακολούθησε παρατεταμένο χειροκρότημα, και αργότερα η ταινία κέρδισε το βραβείο κοινού στο Φεστιβάλ Γερμανικού Κινηματογράφου στο Λούντβιχσχαφεν.
Η Μπράουνερ βλέπει στην ταινία και μια αντιπαράθεση με τη βία του πολέμου κατά γυναικών και κοριτσιών. Τα θύματα ήταν σε ορισμένες περιπτώσεις 15 έως 17 ετών και, όπως λέει, «απανθρωπίστηκαν, στερήθηκαν δικαιώματα, εξευτελίστηκαν».
Οργή μετά την 7η Οκτωβρίου
Το γεγονός ότι η ταινία έγινε τόσο σκληρή συνδέεται, για την Μπράουνερ, με την 7η Οκτωβρίου 2023. Η μέρα εκείνη ήταν, όπως λέει, μια βαθιά τομή για την ίδια. Ως Εβραία βίωσε ότι την θεωρούσαν υπεύθυνη για την πολιτική του Ισραήλ. «Τώρα έχουν πραγματικά πέσει όλες οι αναστολές και ο καθένας αφήνει να βγει ό,τι σκεφτόταν εδώ και καιρό», λέει. «Το ένιωσα σαν τσουνάμι που ξεσπά επάνω μας».
Πόσο σοβαρή είναι η κατάσταση δείχνουν οι υπηρεσίες καταγραφής του Ομοσπονδιακού Συνδέσμου Ερευνητικών και Πληροφοριακών Κέντρων για τον Αντισημιτισμό (Bundesverband der Recherche- und Informationsstellen Antisemitismus - RIAS): το 2025 κατέγραψαν στη Γερμανία περίπου 8.700 αντισημιτικά περιστατικά, σχεδόν 24 την ημέρα. Μεταξύ 2020 και 2022 ήταν κατά μέσο όρο περίπου 2.500 τον χρόνο. Η RIAS επισημαίνει επίσης ότι πολλά περιστατικά δεν καταγγέλλονται ποτέ.
Οι γονείς της Μπράουνερ, ο Άρτουρ και η Μαρία, επέζησαν της Σοά και ήρθαν μετά τον πόλεμο στη Γερμανία. Εδώ ήθελαν, όπως λέει η Μπράουνερ, να κρατήσουν στους Γερμανούς έναν καθρέφτη, όχι με υψωμένο δάχτυλο, αλλά μέσω ταινιών.
Για αυτό ο Άρτουρ Μπράουνερ ίδρυσε πριν από 80 χρόνια την παραγωγό εταιρεία CCC στο Βερολίνο. Εκείνος πέθανε το 2019, η σύζυγός του το 2017. Όσα έχουν συμβεί μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 δεν θα τα άντεχαν, λέει η Μπράουνερ. Την κουλτούρα μνήμης για την οποία αγωνίστηκαν την θεωρεί αποτυχημένη. Ακριβώς γι’ αυτό θέλει να συνεχίσει.
Από τις 5 Νοεμβρίου στις αίθουσες
Η ταινία «Block 10» ξεκινά στις 5 Νοεμβρίου σε επιλεγμένες γερμανικές κινηματογραφικές αίθουσες, με αγγλικούς υπότιτλους. Με αφορμή την ταινία η Μπράουνερ και η συγγραφέας Χάικε Γκρονέμαϊερ εξέδωσαν ένα βιβλίο, στο οποίο παρουσιάζουν τα ιστορικά συμφραζόμενα.
Η Μπράουνερ συνιστά να μη δει κανείς την ταινία μόνος του, αλλά μαζί με άλλους στο σινεμά και μετά να μιλήσουν γι’ αυτό που είδαν. Ως κοινό θα ήθελε ιδιαίτερα νέους ανθρώπους. Θα πρέπει, λέει, να ασχοληθούν με το θέμα και να συμβάλουν ώστε κάτι τέτοιο να μην επαναληφθεί. Γι’ αυτό πηγαίνει με την ταινία σε σχολεία και κινηματογράφους και αναζητά τον διάλογο.