Η Ουκρανία έχει κοινοποιήσει τα ονόματα περισσότερων από μισού εκατομμυρίου Ρώσων στρατιωτών, αλλά λιγότερο από το 1% έχει καταχωριστεί στη βάση δεδομένων ασφαλείας Σένγκεν της ΕΕ. Οι Βρυξέλλες εξετάζουν πλέον τρόπους για να ξεπεράσουν τα νομικά εμπόδια, εν μέσω αυξανόμενων ανησυχιών για τις απειλές που προέρχονται από τη Ρωσία στον τομέα της ασφάλειας.
Οι χώρες της ΕΕ δυσκολεύονται να κρατήσουν τους Ρώσους στρατιώτες και τους βετεράνους του πολέμου εκτός Ευρώπης, λόγω νομικών και γραφειοκρατικών εμποδίων που τις έχουν εμποδίσει να καταχωρίσουν εκατοντάδες χιλιάδες ονόματα στην κοινή βάση δεδομένων ασφαλείας της Ένωσης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Ουκρανία έχει παράσχει στις ευρωπαϊκές αρχές τα στοιχεία ταυτότητας περισσότερων από μισού εκατομμυρίου Ρώσων στρατιωτών, εν μέσω αυξανόμενων φόβων ότι οι μαχητές που επιστρέφουν από το μέτωπο θα μπορούσαν να αποτελέσουν απειλή για την ασφάλεια.
Ωστόσο, μετά από σχεδόν ένα χρόνο εργασιών, οι χώρες της ΕΕ έχουν καταφέρει να καταχωρήσουν λιγότερο από το 1% αυτών των ονομάτων στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν (SIS), το οποίο χρησιμοποιούν οι συνοριοφύλακες για να εντοπίζουν άτομα στα οποία πρέπει να απαγορευτεί η είσοδος.
Η Ουκρανία έχει δημιουργήσει μια βάση δεδομένων με Ρώσους στρατιώτες που έχουν ταυτοποιηθεί στο μέτωπο και τη μοιράζεται συστηματικά με την Εσθονία. Το Ταλίν, με τη σειρά του, διαβιβάζει τις πληροφορίες σε χώρες όπως η Γερμανία, η Λιθουανία, η Πολωνία και η Τσεχία.
Τους τελευταίους μήνες, αξιωματούχοι σε αυτές τις χώρες καταχωρούν με επιμέλεια τα ονόματα στο SIS, την κύρια κοινή βάση δεδομένων της ΕΕ για την ασφάλεια, τη διαχείριση των συνόρων και την επιβολή του νόμου.
Οι συνοριοφύλακες το συμβουλεύονται συστηματικά κατά τον έλεγχο των ταξιδιωτών στα εξωτερικά σύνορα, ενώ η αστυνομία μπορεί να το χρησιμοποιεί για σκοπούς επιβολής του νόμου.
Αρχικά σχεδιασμένο ως μέτρο ασφάλειας για να αντισταθμίσει την κατάργηση των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα εντός της ζώνης Σένγκεν, το σύστημα έχει σταδιακά επεκταθεί ώστε να καλύπτει ένα πολύ ευρύτερο φάσμα προειδοποιήσεων σχετικά με την ασφάλεια και τη μετανάστευση.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα πρακτικό και νομικό εμπόδιο. Το SIS δεν σχεδιάστηκε ως μαζικός κατάλογος παρακολούθησης αλλοδαπών στρατιωτικών που δεν έχουν πατήσει ποτέ το πόδι τους στην Ευρώπη. Το νομικό του πλαίσιο απαιτεί από τις αρχές να θεμελιώνουν συγκεκριμένους λόγους για κάθε ειδοποίηση, συμπεριλαμβανομένης μιας ατομικής αξιολόγησης της απειλής που αποτελεί ένα συγκεκριμένο άτομο.
Ως αποτέλεσμα, οι χώρες που προσπαθούν να αποκλείσουν τους Ρώσους μαχητές έχουν αναγκαστεί να λειτουργούν στο πλαίσιο ενός συστήματος που βασίζεται σε μεμονωμένες ειδοποιήσεις και αποφάσεις, και όχι σε έναν γενικό μηχανισμό για την επισήμανση ολόκληρων κατηγοριών αλλοδαπών.
Ατομικές αξιολογήσεις
Το Κίεβο συνήθως κοινοποιεί πληροφορίες που ταυτοποιούν Ρώσους στρατιώτες και την υποτιθέμενη συμμετοχή τους στον πόλεμο, μαζί με λεπτομέρειες όπως η θέση τους στην πρώτη γραμμή. Αυτό δεν πληροί αυτόματα τα νομικά κριτήρια για την καταχώριση στο SIS.
Σύμφωνα με τους κανόνες της ΕΕ σχετικά με τις καταχωρίσεις στο SIS για άρνηση εισόδου και διαμονής, οι εθνικές αρχές πρέπει να διενεργούν ατομική αξιολόγηση και να διαπιστώνουν ότι η παρουσία του ατόμου θα απειλούσε τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια.
Αυτό σημαίνει ότι οι αρχές δεν μπορούν απλώς να μεταφορτώσουν τη βάση δεδομένων της Ουκρανίας στο SIS. Πρέπει να συλλέξουν και να αξιολογήσουν περαιτέρω πληροφορίες για κάθε άτομο, να διαπιστώσουν τους νομικούς λόγους και να λάβουν επίσημη απόφαση πριν από την έκδοση ειδοποίησης. Η διαδικασία είναι χρονοβόρα και απαιτεί πολλούς πόρους, ειδικά για μια βάση δεδομένων με εκατοντάδες χιλιάδες ονόματα.
Δεδομένου του υψηλού αριθμού θυμάτων μεταξύ των ρωσικών στρατευμάτων στην πρώτη γραμμή, ορισμένοι από τους καταχωρημένους ενδέχεται να έχουν ήδη πεθάνει. Παρά αυτές τις ανεπάρκειες, οι εθνικές αρχές δεν έχουν άλλη επιλογή.
«Σε αυτό το στάδιο, δεν έχουμε καμία καλύτερη επιλογή από το να καταχωρίσουμε αυτά τα άτομα στο SIS· είναι το πιο αποτελεσματικό σύστημα», δήλωσε ένας διπλωμάτης της ΕΕ στο Euronews, επισημαίνοντας ότι όταν ένα κράτος μέλος καταχωρίζει ένα όνομα, η ειδοποίηση καθίσταται δεσμευτική για όλα τα άλλα.
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι εθνικές αρχές αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα. Μια πολύ παρόμοια περίπτωση προέκυψε με πρώην μέλη του ISIS, αλλά ο αριθμός τους ήταν μερικές εκατοντάδες, όχι εκατοντάδες χιλιάδες.
Απαγόρευση εισόδου σε μαχητές
Ως εκ τούτου, τα θεσμικά όργανα και οι κυβερνήσεις της ΕΕ έχουν περάσει τους τελευταίους μήνες συζητώντας τεχνικούς τρόπους για να αποκλείσουν τους νυν και πρώην Ρώσους μαχητές από το ευρωπαϊκό έδαφος.
Το ζήτημα αποτέλεσε σημείο αδιέξοδου στις διαπραγματεύσεις για το τελευταίο πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας, που εγκρίθηκε τον Ιούλιο, και αποδυναμώθηκε κατόπιν επιμονής της Ιταλίας και της Γαλλίας.
Σύμφωνα με τον τελικό συμβιβασμό, το πακέτο δεν εφαρμόζει άμεσα την απαγόρευση εισόδου των μαχητών, αλλά την εξαρτά από την εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων. Η Επιτροπή εργάζεται πάνω σε αυτά και θα μπορούσε να τα παρουσιάσει ήδη στο επόμενο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων στις 16 Νοεμβρίου.
Εν τω μεταξύ, οι υβριδικές απειλές της Ρωσίας έχουν αποκτήσει όλο και πιο φυσική μορφή. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι η απόπειρα επίθεσης με drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας τον Αύγουστο, την οποία το Βερολίνο απέδωσε επίσημα στη Μόσχα τον Σεπτέμβριο.
Μεταβαλλόμενο τοπίο ασφάλειας
Το επεισόδιο αυτό έχει αλλάξει την αντίληψη για τη ρωσική απειλή σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι χώρες της Βόρειας και Ανατολικής Ευρώπης πιέζουν για τον περιορισμό των τουριστικών θεωρήσεων για τους Ρώσους, ενώ χώρες όπως η Ιταλία, η Γαλλία και η Ισπανία τις εκδίδουν σε μεγάλο αριθμό.
Σε μια άτυπη υπουργική συνάντηση στις αρχές Σεπτεμβρίου, η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας, δήλωσε ότι υπήρχε «ευρεία υποστήριξη» για την προώθηση της απαγόρευσης των τουριστικών θεωρήσεων για Ρώσους στρατιώτες και βετεράνους πολέμου.
«Τη στιγμή που λες ότι ήταν η Ρωσία, πρέπει να αντιδράσεις, αλλιώς προσκαλείς περισσότερες επιθέσεις. Η Γαλλία το κατανοεί αυτό και έχει προχωρήσει· μόνο η Ιταλία στέκεται εμπόδιο πλέον», δήλωσε ένας δεύτερος διπλωμάτης της ΕΕ στο Euronews υπό τον όρο της ανωνυμίας.
Ενώ η στάση της Γαλλίας φαίνεται να έχει αλλάξει, η Ιταλία παραμένει επιφυλακτική, φοβούμενη ότι οι προξενικές της υπηρεσίες θα επιβαρυνθούν υπερβολικά με τον εντοπισμό πρώην Ρώσων μαχητών μεταξύ των αιτούντων βίζα, καθώς και πιθανές νομικές αμφισβητήσεις.
Η Ρώμη, ωστόσο, βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δυσάρεστο γεγονός: ένας από τους κύριους ύποπτους για την απόπειρα επίθεσης στη Λειψία ήταν πολίτης της Λευκορωσίας που εισήλθε στην ΕΕ με τουριστική βίζα που εκδόθηκε από το ιταλικό προξενείο στο Μινσκ. Ο άλλος ήταν πολίτης της Λετονίας, γεννημένος στη Ρωσία.
Η πολιτική αντίθεση φαίνεται να υποχωρεί σταδιακά, αλλά το ζήτημα παραμένει τεχνικό και, πάνω απ’ όλα, νομικό. Οι αξιωματούχοι της ΕΕ φοβούνται μια πληθώρα δικαστικών προσφυγών, γεγονός που καθιστά την εξεύρεση μιας σταθερής λύσης ακόμη πιο επείγουσα.
Τεχνικές λύσεις
Η αντιπροσωπεία της ΕΕ στη Μόσχα πραγματοποίησε αρχικά αρκετούς γύρους διαβουλεύσεων με τα προξενεία των κρατών μελών σχετικά με τις επιχειρησιακές προκλήσεις. Ωστόσο, οι προξενικές διαδικασίες δεν αποτελούν το κύριο εμπόδιο και αναμένεται να τεθούν σε εφαρμογή οι σχετικές ρυθμίσεις σχετικά γρήγορα.
Ένα έγγραφο της Επιτροπής που κυκλοφόρησε κατά τη διάρκεια των τελευταίων διαπραγματεύσεων για τις κυρώσεις, το οποίο είδε το Euronews, πρότεινε την επέκταση του καταλόγου των δικαιολογητικών που πρέπει να υποβάλλουν οι Ρώσοι για τη χορήγηση βίζας της ΕΕ, ώστε να συμπεριληφθούν τα στρατιωτικά βιβλιάρια για τους άνδρες σε ηλικία στρατολόγησης.
Οι αξιωματούχοι ανησυχούν επίσης για την παράκαμψη των μέτρων: οι ρωσικές αρχές ενδέχεται να πλαστογραφούν συστηματικά τα βιβλιάρια ή ακόμη και να παρέχουν εντελώς ψευδείς ταυτότητες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ορισμένες χώρες της ΕΕ, όπως η Τσεχία, επιτρέπουν την είσοδο μόνο σε Ρώσους που διαθέτουν βιομετρικά διαβατήρια.
«Το ζήτημα δεν είναι τόσο αν θα αντιδράσουμε ή όχι, αλλά αν το μέτρο θα είναι αποτελεσματικό ή όχι», δήλωσε στο Euronews αξιωματούχος της ΕΕ με άμεση γνώση του θέματος. «Πρέπει να θεσπίσουμε ένα σύστημα, αλλά πρέπει επίσης να διασφαλίσουμε ότι δεν θα μπορεί να παρακαμφθεί.»
Μια μακροπρόθεσμη λύση θα ήταν η τροποποίηση του Κώδικα Συνόρων Σένγκεν, ώστε να δοθεί στα κράτη μέλη μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση του SIS και να γίνει μετάβαση από μεμονωμένες καταχωρίσεις σε μια νέα κατηγορία που θα καλύπτει άτομα τα οποία θεωρείται ότι αποτελούν απειλή για την ασφάλεια.
Αυτό θα μπορούσε να συνδυαστεί με μια αναθεώρηση του Κώδικα Θεωρήσεων, την οποία η Επιτροπή αναμένεται να προτείνει στις αρχές του 2027, παρέχοντας στην ΕΕ την εξουσία να θεσπίζει συντονισμένους περιορισμούς σε συγκεκριμένες κατηγορίες ταξιδιωτών, συμπεριλαμβανομένων των μαχητών από ένα κράτος-επιτιθέμενο.
Διπλωματικοί περιορισμοί
Ένα ξεχωριστό μέτρο αφορά περαιτέρω περιορισμούς στην κυκλοφορία του ρωσικού διπλωματικού και προξενικού προσωπικού, το οποίο θεωρείται επίσης κίνδυνος για την ασφάλεια εν μέσω της κλιμάκωσης των υβριδικών επιθέσεων.
Το 19ο πακέτο κυρώσεων είχε ήδη περιορίσει την κυκλοφορία των Ρώσων διπλωματών, απαιτώντας από αυτούς να ενημερώνουν τις αρχές ενός δεύτερου κράτους μέλους πριν ταξιδέψουν προς αυτό ή διέλθουν από αυτό.
Ωστόσο, ενώ η εκ των προτέρων γνωστοποίηση είναι υποχρεωτική, ένας προαιρετικός μηχανισμός που απαιτεί από τους διπλωμάτες να λάβουν προηγούμενη έγκριση έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό αχρησιμοποίητος.
Σε όλες αυτές τις πρωτοβουλίες, η ΕΕ αντιμετωπίζει την ίδια πρόκληση: να βρει μια πρακτική και νομικά ορθή λύση που θα διαφυλάσσει μια συντονισμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση, παρέχοντας παράλληλα μια αποφασιστική απάντηση στις υβριδικές απειλές της Ρωσίας.