Κατάσταση της Ένωσης: Πέντε σημεία από την ομιλία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν

«Ήταν οι καλύτερες εποχές, ήταν οι χειρότερες εποχές.»

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Με αυτή την εμβληματική φράση του Τσαρλς Ντίκενς, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν άνοιξε την ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, που διήρκεσε μία ώρα, στο Στρασβούργο, παρουσιάζοντας λύσεις για να αντιμετωπιστούν οι «εξαιρετικές» προκλήσεις και η «απίστευτη» αλλαγή που βιώνει η Ευρώπη.

«Σε αυτόν τον κόσμο, η Ευρώπη έχει επιλέξει να χαράξει τον δικό της δρόμο. Και τώρα αναδύεται μια πιο ισχυρή, ανεξάρτητη Ευρώπη», είπε στους νομοθέτες.

«Η Ευρώπη βρίσκεται στο πλευρό των Ευρωπαίων. Και, μέσα στην ψυχρή, εύθραυστη πραγματικότητα του σημερινού κόσμου, μόνο η Ευρώπη μπορεί να προσφέρει πραγματική κυριαρχία στους Ευρωπαίους.»

Αυτά είναι τα πέντε βασικά σημεία της ομιλίας της.

Ιδιότητα «συνδεδεμένου μέλους» για τον Καναδά

Ήταν η στιγμή της ημέρας που άφησε τους πάντες άφωνους.

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής πρότεινε τη δημιουργία ενός ειδικά προσαρμοσμένου καθεστώτος ιδιότητας «συνδεδεμένου μέλους» για να φέρει τον Καναδά ακόμη πιο κοντά στην Ένωση.

«Μοιραζόμαστε τον ίδιο ωκεανό, το ίδιο σύστημα αξιών, τον ίδιο τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο. Και τώρα θα χτίσουμε και το κοινό μας μέλλον», είπε στον Καναδό πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ, που ταξίδεψε από την Οτάβα στο Στρασβούργο για να παρακολουθήσει την ομιλία ως επίτιμος προσκεκλημένος.

Χαιρέτισε την απαρχή μιας «συμμαχίας για το μέλλον», με στόχο την εμβάθυνση της συνεργασίας ΕΕ–Καναδά σε τομείς όπως η οικονομική ασφάλεια, η έξυπνη βιομηχανική παραγωγή, η αιχμή της τεχνολογίας, η άμυνα, η ενέργεια, τα κρίσιμα ορυκτά και οι μπαταρίες, καθώς και η Αρκτική.

Ωστόσο, οι λεπτομέρειες για το τι θα σήμαινε στην πράξη η ιδιότητα «συνδεδεμένου μέλους» δεν διευκρινίστηκαν. Παραμένει ασαφές πώς θα εντασσόταν στις ισχύουσες δομές των ευρωπαϊκών συνθηκών. Προηγούμενη προσπάθεια του Γερμανού καγκελαρίου να προσφέρει «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» στην Ουκρανία εξαφανίστηκε γρήγορα μετά την αντίδραση από τις πρωτεύουσες.

Η φον ντερ Λάιεν περιορίστηκε να πει ότι το νέο καθεστώς θα έφερνε τις σχέσεις ΕΕ–Καναδά «στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο», προκαλώντας έντονα χειροκροτήματα μέσα στην ημικυκλική αίθουσα.

Πριν από την ομιλία, δημοσκόπηση της Abacus Data έδειξε ότι το 49% των Καναδών τάσσεται υπέρ της ένταξης στην ΕΕ, ενώ το 30% την απορρίπτει και το 21% εμφανίζεται αναποφάσιστο.

Πρόκειται για εξαιρετικά ποσοστά για μια χώρα στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, τα οποία αντανακλούν την πολιτική ζημιά που προκάλεσαν οι τιμωρητικοί δασμοί του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και οι επανειλημμένες προσπάθειες προσάρτησης του Καναδά.

Προσπαθώντας να συνέλθει από το «καλοκαίρι της αλήθειας»

Η κλιματική δράση επανήλθε στο προσκήνιο για αυτονόητους λόγους.

Η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε το καλοκαίρι του 2026 ως «καλοκαίρι της αλήθειας», επισημαίνοντας τις δασικές πυρκαγιές, την υποχώρηση των παγετώνων, τις ελλείψεις νερού, τις απώλειες σε καλλιέργειες και τα ακραία κύματα ζέστης που σάρωσαν την ήπειρο. Ανέφερε ότι κάηκαν 660.000 εκτάρια, χάθηκαν 12 εκατομμύρια τόνοι αγροτικής παραγωγής και σημειώθηκαν πάνω από 35.000 επιπλέον θάνατοι κατά τη διάρκεια των καυσώνων.

«Η επιστήμη είναι ξεκάθαρη. Η Ευρώπη θερμαίνεται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο. Βεβαίως, η μετάβαση είναι περίπλοκη. Και θα χρειαστεί να προσαρμοστούμε και να μάθουμε στην πορεία», είπε.

Η άμεση αντίδραση θα είναι ένα Ευρωπαϊκό Σχέδιο για Καύσωνες, το οποίο, όπως είπε, θα καλύπτει τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, την ετοιμότητα των υπηρεσιών υγείας, την προσαρμογή των πόλεων, τα μέτρα ψύξης και την προστασία των ευάλωτων ομάδων.

Η Επιτροπή της αναμένεται τον επόμενο μήνα να παρουσιάσει ένα νέο πλαίσιο κλιματικής ανθεκτικότητας, ήδη αναμενόμενο, το οποίο θα εντοπίσει 100 από τις πιο ευάλωτες περιοχές της Ένωσης, θα αξιολογήσει τους κινδύνους τους και θα καθορίσει το κατάλληλο επίπεδο ευθύνης για τη διαχείρισή τους.

Η ασφάλιση ήταν μια ακόμη σοβαρή αδυναμία που ανέδειξε η φον ντερ Λάιεν.

Σήμερα, μόλις περίπου το 25% των ζημιών από καταστροφές στην Ευρώπη καλύπτεται από ιδιωτική ασφάλιση, είπε, αφήνοντας τις κυβερνήσεις να λειτουργούν ως ασφαλιστής έσχατης καταφυγής. Οι υπηρεσίες της θα προτείνουν μια Συμμαχία Ασφάλισης για το Κλίμα, ώστε να κλείσει αυτό το κραυγαλέο κενό.

Υποσχέθηκε επίσης μια Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για το Νερό, ώστε να αντιμετωπιστούν οι δαπανηρές διαρροές, και έναν ευρωπαϊκό στόλο πυρόσβεσης για να ανταποκρίνεται στις δασικές πυρκαγιές.

Επίδειξη ισχύος στον τομέα της ασφάλειας

Όπως ήταν αναμενόμενο, η άμυνα είχε κεντρική θέση στην ομιλία, η οποία εκφωνήθηκε μέσα σε ένα κύμα υβριδικών επιθέσεων – ορισμένες αποδόθηκαν στη Ρωσία – που έχουν ταράξει την Ευρώπη.

«Δεν πρέπει να τρέφουμε αυταπάτες για το τι συμβαίνει εδώ: οι υβριδικές απειλές που αντιμετωπίζει η Ευρώπη γίνονται όλο και λιγότερο υβριδικές και όλο και λιγότερο απειλές», είπε η φον ντερ Λάιεν.

«Κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές, εμπρησμοί και εισβολές με ντρόουν. Κλιμακώνονται κάθε μέρα. Άρα, όσο ανεβαίνει το επίπεδο της απειλής, τόσο πρέπει να ενισχύεται και η ετοιμότητα της Ευρώπης.»

Στη συνέχεια πρότεινε έναν εντελώς νέο μηχανισμό, βασισμένο στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, τον οποίο θα ενεργοποιούν τα κράτη μέλη σε περίπτωση υβριδικής επίθεσης. Ο μηχανισμός αυτός θα δρομολογεί πολιτικές διαβουλεύσεις για να «συντονιστεί» η ευρωπαϊκή αντίδραση και να «αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση».

Στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, το Άρθρο 4 σημαίνει ότι οποιαδήποτε από τις 32 χώρες της συμμαχίας μπορεί να ζητήσει έκτακτη συνεδρίαση για να συζητηθεί μια νέα απειλή. Αποτελεί προοίμιο της συλλογικής άμυνας βάσει του Άρθρου 5, το οποίο προβλέπει ότι επίθεση εναντίον ενός είναι επίθεση εναντίον όλων.

Η φον ντερ Λάιεν πρότεινε επίσης τη δημιουργία ενός «Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας», που θα συγκεντρώνει τους ηγέτες της Ουκρανίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Νορβηγίας, του Καναδά και άλλων δημοκρατικών εταίρων.

«Είναι ακόμη πιο επείγον τώρα, δεδομένης της φύσης και της κλίμακας των κινδύνων που υπάρχουν», είπε.

Το πώς αυτό το Συμβούλιο θα περάσει από την ιδέα στην πράξη είναι, προς το παρόν, αδύνατο να προβλεφθεί.

Υπάρχουν επίσης πολυάριθμες υπερεθνικές δομές με αποστολή την παγκόσμια ασφάλεια, που αλληλοεπικαλύπτονται με την ευρωπαϊκή ήπειρο, όπως το ΝΑΤΟ, ο ΟΑΣΕ και η Coalition of the Willing, οπότε ο κίνδυνος διπλοκάλυψης και επικάλυψης αρμοδιοτήτων είναι κάτι παραπάνω από υπαρκτός.

Προτεραιότητα η ψηφιακή ασφάλεια

Η τεχνολογία βρέθηκε στην κορυφή της ατζέντας της φον ντερ Λάιεν.

Μιλώντας για την ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο, ανακοίνωσετον νόμο EU Kids Act, ο οποίος θα απαγορεύει την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για χρήστες κάτω των 13 ετών και θα την περιορίζει για όσους είναι κάτω των 15, ολοκληρώνοντας το προσωπικό εγχείρημα που είχε εξαγγείλει στην περσινή της ομιλία.

«Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να αποδεχτούμε εθιστικά χαρακτηριστικά. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να αποδεχτούμε ότι τα παιδιά παρασύρονται σε ολοένα και πιο ακραίο περιεχόμενο. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να αποδεχτούμε ότι τα κορίτσια βλέπουν τις φωτογραφίες τους να χρησιμοποιούνται για σεξουαλικοποιημένες εικόνες που παράγονται από την τεχνητή νοημοσύνη», είπε στους νομοθέτες.

Η επικεφαλής της Επιτροπής ανακοίνωσε την αντιστροφή του βάρους απόδειξης, πράγμα που σημαίνει ότι πλέον θα βαραίνει τις τεχνολογικές πλατφόρμες η υποχρέωση να αποδείξουν ότι έχουν όντως καταστήσει τις υπηρεσίες τους ασφαλείς. Το νομοθετικό σχέδιο θα υποχρεώνει επίσης τις εταιρείες τεχνολογίας να προσφέρουν εξ ορισμού ασφαλείς διαδικτυακές υπηρεσίες.

Η τεχνητή νοημοσύνη είχε το δικό της ξεχωριστό μέρος στην ομιλία, η οποία εκφωνήθηκε λίγες ημέρες αφότου πολλοί επικεφαλής τεχνολογικών εταιρειών ζήτησαν επιβράδυνση αυτής της ραγδαία εξελισσόμενης τεχνολογίας.

Η φον ντερ Λάιεν αναγνώρισε τόσο τα οφέλη όσο και τους κινδύνους της επανάστασης της τεχνητής νοημοσύνης και υπογράμμισε την ανάγκη να παρακολουθείται η ανάπτυξη των πιο εξελιγμένων μοντέλων και να διασφαλιστεί ότι υπάρχουν «δικλίδες ασφαλείας».

«Οι κίνδυνοι των αυτοβελτιούμενων μοντέλων γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς», είπε, αναφερόμενη στο περιστατικό με το Hugging Face που συγκλόνισε τον κόσμο της τεχνολογίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή θα οργανώσει μια συζήτηση με κορυφαία εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης για το πώς οι δημόσιες αρχές μπορούν να στηρίξουν τις προσπάθειες της βιομηχανίας να «ρυθμίσει τον ρυθμό» στην αιχμή αυτής της ανατρεπτικής τεχνολογίας. Στην άσκηση θα συμμετάσχουν ομοϊδεάτες εταίροι, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς.

«Θέλουμε να συνεργαστούμε στην αξιολόγηση μοντέλων, την επαλήθευση, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, την ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης και πολλά ακόμη», πρόσθεσε.

Μαθήματα από τη Θέουτα

Οι μνήμες από την κρίση στα σύνορα της Θέουτα, που συγκλόνισε την Ευρώπη, ήταν ακόμη νωπές όταν η φον ντερ Λάιεν ανέβηκε στο βήμα στο Στρασβούργο.

Και το γνώριζε, γι’ αυτό φρόντισε να στείλει μήνυμα στήριξης προς τον ισπανικό θύλακα, μετά τη μαζική είσοδο 82.000 παράτυπων μεταναστών από το Μαρόκο στα τέλη Ιουλίου. Ενώ η μεγάλη πλειονότητα απελάθηκε άμεσα, κάποιοι παραμένουν στην περιοχή.

«Τα σύνορα της Θέουτα είναι ευρωπαϊκά σύνορα. Γιατί η Θέουτα είναι Ισπανία. Η Θέουτα είναι Ευρώπη. Και η Ευρώπη θα είναι δίπλα σας», είπε η φον ντερ Λάιεν.

Η επικεφαλής της Επιτροπής είπε ότι η παράτυπη μετανάστευση απαιτεί «αλληλεγγύη» από όλα τα 27 κράτη μέλη και τα κάλεσε να εφαρμόσουν «πλήρως» το Σύμφωνο Μετανάστευσης, τη δέσμη μεταρρυθμίσεων με πολλά νομοθετήματα που εγκρίθηκε στην προηγούμενη θητεία και έχει αμφισβητηθεί από αρκετές κυβερνήσεις.

Όμως, όπως έδειξε η Θέουτα, χρειάζονται κι άλλα, όπως είπε.

Η φον ντερ Λάιεν πρότεινε να θεσπιστεί ένα έκτακτο πλαίσιο για την αντιμετώπιση μαζικών εισροών ανθρώπων στα σύνορα, ιδίως όταν αυτές οι μετακινήσεις «σχεδιάζονται και εργαλειοποιούνται». (Η ισπανική κυβέρνηση έχει αρνηθεί να επιρρίψει ευθύνες στο Μαρόκο, παρά τις πολλαπλές αναφορές που υποδηλώνουν ότι η χώρα ενεπλάκη άμεσα ή έμμεσα στις διελεύσεις.)

Το έκτακτο αυτό πλαίσιο «θα ενεργοποιείται μόνο υπό ένα αυστηρά καθορισμένο σύνολο κριτηρίων» και «θα επιτρέπει περιορισμένης διάρκειας και αυστηρά καθορισμένη ευελιξία στις συνήθεις διαδικασίες», εξήγησε. Αυτό θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την αναστολή του δικαιώματος στο άσυλο, ένα αμφιλεγόμενο μέτρο που έχουν υποστηρίξει ορισμένες πρωτεύουσες.

«Το μήνυμα από την Ευρώπη είναι σαφές: θα σεβόμαστε πάντα τις αξίες και τα θεμελιώδη δικαιώματά μας», είπε. «Αλλά δεν θα κάνουμε ποτέ συμβιβασμούς στην προστασία των συνόρων μας.»