Η αμερικανική πλευρά έχει επισήμως προσδιορίσει ως βασικούς άξονες του διαλόγου την αμυντική συνεργασία, την περιφερειακή ασφάλεια και την ενεργειακή ασφάλεια
Ο Μάρκο Ρούμπιο έρχεται στην Αθήνα σε μια στιγμή που η Ανατολική Μεσόγειος αρχίζει και πάλι να «ζεσταίνεται». Το βράδυ της Τρίτης 6 Οκτωβρίου ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών φτάνει στην ελληνική πρωτεύουσα, μετά την επίσκεψή του στο Ρέικιαβικ και την Τετάρτη 7 Οκτωβρίου θα έχει κρίσιμες συναντήσεις στην Αθήνα έχοντας στο τραπέζι των συνομιλιών με την ελληνική κυβέρνηση πολλά περισσότερα από την τυπική ατζέντα του Στρατηγικού Διαλόγου. F-35, ενέργεια, το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου και, στο βάθος, μια Τουρκία που επαναφέρει με ολοένα μεγαλύτερη ένταση τις διεκδικήσεις της. Η επίσκεψη Ρούμπιο δεν είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στις στενές ελληνοαμερικανικές σχέσεις αλλά έρχεται να δοκιμάσει τις ισορροπίες μιας περιοχής όπου τα μέτωπα αρχίζουν ξανά να συνδέονται μεταξύ τους.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ο 6ος γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας–ΗΠΑ αποτελεί την επίσημη αφορμή της επίσκεψης. Ο Ρούμπιο θα ηγηθεί της αμερικανικής αντιπροσωπείας στις συνομιλίες στο υπουργείο Εξωτερικών, όπου αναμένονται κοινές δηλώσεις με τον Γιώργο Γεραπετρίτη, ενώ θα έχει και κατ’ ιδίαν συνάντηση με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη στο Μέγαρο Μαξίμου. Η αμερικανική πλευρά έχει επισήμως προσδιορίσει ως βασικούς άξονες του διαλόγου την αμυντική συνεργασία, την περιφερειακή ασφάλεια και την ενεργειακή ασφάλεια.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, ο 6ος Γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδος–ΗΠΑ θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 7 Οκτωβρίου στο υπουργείο Εξωτερικών. Οι δύο υπουργοί μετά την διμερή τους συνάντηση και τις δηλώσεις προς τον Τύπο θα κηρύξουν, στις 10:00 π.μ., την έναρξη του 6ου Γύρου του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδος–ΗΠΑ.
Θα ακολουθήσει η πρώτη συνεδρία του Στρατηγικού Διαλόγου σε σύνθεση ολομέλειας, στο πλαίσιο της οποίας θα συζητηθούν μείζονες περιφερειακές και διεθνείς εξελίξεις.
Ο 6ος Γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδος–ΗΠΑ θα καλύψει ένα ευρύτατο φάσμα της διμερούς συνεργασίας, με επιμέρους συνόδους εργασίας στις οποίες θα συμμετάσχουν υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι των δύο χωρών. Οι θεματικές περιλαμβάνουν τα περιφερειακά ζητήματα, τους δεσμούς μεταξύ των δύο λαών, τις διεθνείς εξελίξεις, την ασφάλεια και την εφαρμογή του νόμου, την ενέργεια, τη Ναυτιλία, την Τεχνολογία, το Εμπόριο και τις Επενδύσεις και την Άμυνα.
Στο πλαίσιο του Στρατηγικού Διαλόγου θα υπογραφούν, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές:
• Ανανέωση Μνημονίου Συνεργασίας σχετικά με την Επιβολή Εισαγωγικών Περιορισμών σε Κατηγορίες Αρχαιολογικού και Εθνολογικού Υλικού μέχρι τον 15ο αι. μ.Χ.
• Επιστολή Προθέσεων (Letter of Intent) Ελλάδος – ΗΠΑ για εγκαθίδρυση συνεργασίας μεταξύ των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων και της Εθνοφρουράς της Φλόριδας.
• Μνημόνιο Κατανόησης (MoU) για την αμοιβαία αναγνώριση των Πιστοποιητικών Ικανότητας Ναυτικών, σύμφωνα με τη Διεθνή Σύμβαση STCW 1978, με σκοπό τη διευκόλυνση της απασχόλησης και την ενίσχυση της διμερούς συνεργασίας στον τομέα της ναυτικής εκπαίδευσης.
Πίσω όμως από τη θεσμική ατζέντα υπάρχει ένα πολύ ευρύτερο γεωπολιτικό σκηνικό. Ο Ρούμπιο φθάνει στην Αθήνα σε μια περίοδο κατά την οποία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις έχουν αρχίσει να απομακρύνονται από την εικόνα σχετικής αποκλιμάκωσης των τελευταίων ετών, ενώ ταυτόχρονα ένα έργο με έντονη ενεργειακή αλλά και γεωπολιτική διάσταση, ο Great Sea Interconnector (GSI), ετοιμάζεται να περάσει ξανά από το κρίσιμο τεστ της υλοποίησης.
Η επίσκεψη του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio στην Αθήνα στην παρούσα συγκυρία και η διεξαγωγή του 6ου Γύρου του Στρατηγικού Διαλόγου επιβεβαιώνουν, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, το υψηλότατο επίπεδο και το στρατηγικό βάθος των σχέσεων Ελλάδος–ΗΠΑ, καθώς και την κοινή βούληση για περαιτέρω εμβάθυνση της διμερούς συνεργασίας σε ένα διαρκώς διευρυνόμενο φάσμα τομέων. Σε μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών προκλήσεων, αστάθειας και ανακατατάξεων, αναδεικνύεται ο κομβικός ρόλος της Ελλάδας ως σταθερού και αξιόπιστου στρατηγικού εταίρου των ΗΠΑ, πυλώνα σταθερότητας και παρόχου ασφάλειας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, την Ανατολική Μεσόγειο και την ευρύτερη περιοχή.
O GSI επιστρέφει στο προσκήνιο
Το σημαντικότερο ίσως σημείο αναφοράς για την επίσκεψη Ρούμπιο είναι το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, ο Great Sea Interconnector, το οποίο σε μεταγενέστερο στάδιο προβλέπει και διασύνδεση με το Ισραήλ.
Σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες από την Αθήνα, το γαλλικό σχήμα που συμμετέχει στο έργο εξετάζει την έναρξη των ερευνών περί τις 26 Οκτωβρίου, σε διεθνή ύδατα ανατολικά της Κάσου και της Καρπάθου. Το σχέδιο προβλέπει ενημέρωση της Άγκυρας, χωρίς αυτό να σημαίνει, σύμφωνα με την ελληνική και γαλλική πλευρά, ότι ζητείται τουρκική άδεια. Η εξέλιξη αναμένεται να δοκιμάσει εκ νέου τις ελληνοτουρκικές ισορροπίες, καθώς η Άγκυρα έχει στο παρελθόν αντιδράσει έντονα στην παρουσία ερευνητικών σκαφών στην περιοχή.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Αθήνα αναμένεται να επιδιώξει σαφές αμερικανικό μήνυμα υπέρ της απρόσκοπτης υλοποίησης ενεργειακών έργων ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος και της τήρησης του διεθνούς δικαίου. Η Ουάσιγκτον, από την πλευρά της, αναμένεται να επιχειρήσει να ισορροπήσει μεταξύ της στρατηγικής εμβάθυνσης των σχέσεών της με την Ελλάδα και της ανάγκης να αποτρέψει μια νέα ελληνοτουρκική ένταση.
Η πολιτική του GSI σημασία υπερβαίνει κατά πολύ την ηλεκτρική διασύνδεση. Για την Κύπρο σημαίνει τον τερματισμό της ενεργειακής της απομόνωσης από το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο. Για την Ελλάδα αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο της στρατηγικής της ως ενεργειακού και γεωπολιτικού κόμβου της Ανατολικής Μεσογείου. Και για την Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί έργο υποδομής που συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια και την ανθεκτικότητα του ευρωπαϊκού δικτύου. Ακριβώς γι’ αυτό, η επανεκκίνηση των ερευνών βυθού αποκτά ιδιαίτερο βάρος.
Τον Ιούλιο του 2024, οι έρευνες για το ίδιο έργο είχαν προκαλέσει την επέμβαση τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή της Κάσου και της Καρπάθου, με την Άγκυρα να υποστηρίζει ότι το ερευνητικό σκάφος επιχειρούσε σε περιοχή της τουρκικής υφαλοκρηπίδας. Το περιστατικό οδήγησε ουσιαστικά στην αναστολή της ερευνητικής δραστηριότητας και κατέδειξε ότι η υλοποίηση του GSI δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ή οικονομικό ζήτημα. Είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις τουρκικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η τρέχουσα συγκυρία είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, καθώς τον Αύγουστο η γαλλική Meridiam απέκτησε την πλειοψηφική συμμετοχή στο GSI, ενώ υπεγράφη νέα συμφωνία μεταξύ ΑΔΜΗΕ, GSI και Nexans για την προώθηση των ερευνών βυθού. Η ελληνική κυβέρνηση παρουσίασε τότε το έργο ως ευρωπαϊκής στρατηγικής σημασίας.
Με άλλα λόγια, αυτή τη φορά το καλώδιο δεν επιστρέφει στο προσκήνιο ακριβώς με τους ίδιους όρους. Έχει ισχυρότερη γαλλική συμμετοχή, πιο ευρωπαϊκό χαρακτήρα και σαφέστερη πολιτική στήριξη.
Η Άγκυρα έχει ήδη καταστήσει σαφές ότι δεν αντιμετωπίζει το ζήτημα ως μια ουδέτερη ενεργειακή δραστηριότητα.
Στις 24 Σεπτεμβρίου, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επανέλαβε ότι η Άγκυρα δεν θα επιτρέψει «μη εγκεκριμένες» δραστηριότητες σε περιοχές τις οποίες θεωρεί τμήμα της υφαλοκρηπίδας της και προειδοποίησε ότι το έργο του υποθαλάσσιου καλωδίου θα πρέπει να έχει τουρκική έγκριση. Η Αθήνα απορρίπτει αυτή τη θέση, υποστηρίζοντας ότι οι συγκεκριμένες δραστηριότητες πραγματοποιούνται σε περιοχή ελληνικής δικαιοδοσίας ή διεθνών υδάτων και ότι δεν απαιτείται τουρκική άδεια.
Ωστόσο, η Άγκυρα δεν περιορίζει τις αντιδράσεις της στο GSI. Τους τελευταίους μήνες έχει επαναφέρει με μεγαλύτερη ένταση το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν και το τουρκικό υπουργείο Άμυνας έχουν επαναλάβει ότι η παρουσία ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στα νησιά αποτελεί παραβίαση διεθνών συνθηκών και, κατά την τουρκική θέση, απειλή για την ασφάλεια της Τουρκίας.
Η Αθήνα απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την ερμηνεία και επιμένει ότι το μοναδικό ζήτημα που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ελληνοτουρκικής συζήτησης είναι η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Παράλληλα, έχει προκύψει νέα εστία αντιπαράθεσης με αφορμή τα δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» που ανακοίνωσε η Τουρκία τον Αύγουστο. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι οι τουρκικές αποφάσεις επεκτείνονται πέραν της τουρκικής δικαιοδοσίας και σε περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ως εκ τούτου δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου, μάλιστα, η παρουσία του τουρκικού ερευνητικού σκάφους TÜBİTAK Marmara νότια του Καστελλορίζου οδήγησε σε ανταλλαγή NAVTEX μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας, υπενθυμίζοντας ότι το ζήτημα της αμφισβήτησης θαλάσσιων δικαιοδοσιών παραμένει ενεργό.
Η Αθήνα υποστηρίζει ότι πρόκειται για ενίσχυση της αποτρεπτικής ικανότητας της χώρας και για κινήσεις που δεν στρέφονται εναντίον της Τουρκίας. Με ενδιαφέρον αναμένεται συν το δεύτερο ερώτημα: εάν ο Ρούμπιο θα μεταφέρει από την Αθήνα μηνύματα αυτοσυγκράτησης προς την Τουρκία ή εάν θα επιλέξει να μην εμπλακεί δημοσίως στα ελληνοτουρκικά.
Ο Ρούμπιο πηγαίνει στην Αθήνα και όχι στην Άγκυρα
Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πολιτική διάσταση της επίσκεψης βρίσκεται σε κάτι που δεν περιλαμβάνεται στο πρόγραμμά της. Ο Ρούμπιο θα βρεθεί στην Αθήνα, ενώ η επίσημη περιοδεία του 5–8 Οκτωβρίου περιλαμβάνει Ρέικιαβικ, Αθήνα και Λισαβόνα, χωρίς επίσκεψη στην Άγκυρα όπως συνηθίζεται.
Αν και η απουσία της Άγκυρας από το πρόγραμμα του αμερικανού ΥΠΕΞ δεν μπορεί να ερμηνευθεί αυτομάτως ως αμερικανική «επιλογή πλευράς» στην ελληνοτουρκική διαφορά, η σημειολογία αυτής της εξέλιξης είναι δύσκολο να αγνοηθεί.
Ο Ρούμπιο δεν έρχεται στην Αθήνα ως μέρος μιας περιοδείας ισορροπίας ανάμεσα στις δύο πρωτεύουσες. Έρχεται για έναν θεσμοθετημένο στρατηγικό διάλογο, στον οποίο η Ουάσιγκτον έχει επιλέξει να δώσει το βάρος του ίδιου του υπουργού Εξωτερικών. Η αμερικανική κυβέρνηση παρουσιάζει επισήμως την Ελλάδα ως σημαντικό εταίρο σε άμυνα, ενέργεια και περιφερειακή ασφάλεια.
Υπό αυτή την έννοια, η επίσκεψη μπορεί να διαβαστεί ως ένδειξη της αυξημένης στρατηγικής αξίας που αποδίδει η Ουάσιγκτον στην Ελλάδα.
F-35 και αμυντική συνεργασία
Στο αμυντικό σκέλος, η συζήτηση για τα F-35 αναμένεται να είναι από τα σημαντικότερα σημεία του Στρατηγικού Διαλόγου.
Η Ελλάδα έχει ήδη επιλέξει την απόκτηση F-35 και το επόμενο στάδιο αφορά πλέον όχι μόνο την προμήθεια των αεροσκαφών, αλλά και το συνολικό επιχειρησιακό τους οικοσύστημα: όπλα, αισθητήρες, υποστήριξη, εκπαίδευση και διασύνδεση με τις υπόλοιπες ελληνικές δυνατότητες.
Επομένως, η συζήτηση για τον οπλισμό που θα φέρουν τα ελληνικά F-35 έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν αφορά απλώς μια εμπορική συμφωνία, αλλά το πώς η Ελλάδα θα εντάξει τα αεροσκάφη πέμπτης γενιάς στη συνολική της αποτρεπτική στρατηγική.
Η Αθήνα θα επιδιώξει, παράλληλα, να μετατρέψει την επίσκεψη σε χειροπιαστή εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας.
Η ενέργεια ως δεύτερος πυλώνας της επίσκεψης
Η Ελλάδα επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να εδραιώσει τον ρόλο της ως ενεργειακή πύλη προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη. Η αμερικανική στρατηγική, από την πλευρά της, δίνει ιδιαίτερο βάρος στις εξαγωγές αμερικανικού LNG, στη διαφοροποίηση των ευρωπαϊκών ενεργειακών πηγών και στη δημιουργία υποδομών που περιορίζουν την ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία.
Η επίσκεψη Ρούμπιο πραγματοποιείται λίγες ημέρες μετά από δημοσιεύματα που έφεραν στο προσκήνιο την Αμερικανίδα πρέσβη στην Αθήνα Κίμπερλι Γκίλφοϊλ.
Η Wall Street Journal δημοσίευσε ρεπορτάζ σύμφωνα με το οποίο, σε δείπνο στην Αθήνα τον Μάρτιο, η Γκίλφοϊλ φέρεται να αναφέρθηκε στην πτώση της ρουμανικής κυβέρνησης, αφήνοντας, σύμφωνα με τις πηγές της εφημερίδας, να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ είχαν ρόλο σε αυτήν και ότι θα μπορούσαν να κάνουν κάτι αντίστοιχο και σε άλλη χώρα. Η ελληνική κυβέρνηση αρνήθηκε ότι υπήρξε απειλή προς την κυβέρνηση Μητσοτάκη, ενώ ο δικηγόρος της Γκίλφοϊλ αμφισβήτησε την περιγραφή της συζήτησης. Ο γραμματέας της Νέας Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Κυρανάκης, ο οποίος δήλωσε ότι ήταν παρών στο δείπνο, είπε επίσης ότι δεν υπήρξε απειλή κατά της Ελλάδας.
Ο ίδιος ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών έχει παράσχει δημόσια στήριξη στη Γκίλφοϊλ, ενώ η παρουσία του στην Αθήνα αναπόφευκτα λειτουργεί και ως μήνυμα πολιτικής στήριξης προς την πρέσβη.
Ο Στρατηγικός Διάλογος Ελλάδας-ΗΠΑ
Εγκαινιάστηκε το 2018 και αποτελεί το βασικό θεσμικό πλαίσιο για την τακτική παρακολούθηση και τη συνολική αποτίμηση, καθώς και για την περαιτέρω ανάπτυξη της διμερούς συνεργασίας. Οι ΗΠΑ έχουν θεσπίσει Στρατηγικούς Διαλόγους με επιλεγμένους εταίρους στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα και η Κύπρος.
Ο 5ος Γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδος–ΗΠΑ πραγματοποιήθηκε στην Ουάσιγκτον τον Φεβρουάριο του 2024. Από την έναρξή του, η διμερής συνεργασία έχει επεκταθεί σημαντικά σε τομείς όπως η άμυνα και η ασφάλεια, η ενέργεια και οι υποδομές, η ψηφιακή τεχνολογία και η ενίσχυση των δεσμών μεταξύ των δύο λαών.
Πιο πρόσφατα, η Ελλάδα συνέπραξε στις αμερικανικές πρωτοβουλίες “Artemis Accords” για τη διαστημική συνεργασία (2024) και Pax Silica για τον συντονισμό των επενδύσεων σε υψηλή τεχνολογία και υποδομές Τεχνητής Νοημοσύνης (2026).
Η διεξαγωγή του 6ου Γύρου στην Αθήνα, με τη συμμετοχή του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών και με ένα τόσο ευρύ θεματολόγιο, έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη θεσμικό επίπεδο στη διμερή σχέση, σε μια συγκυρία κατά την οποία η άμυνα, η ενέργεια, η ναυτιλία, η τεχνολογία, το εμπόριο και οι επενδύσεις, αλλά και οι περιφερειακές εξελίξεις, συνδέονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους.