Η νέα στρατηγική της ΕΕ για την Αρκτική δίνει προτεραιότητα στην ασφάλεια, λόγω ρωσικής και κινεζικής δραστηριότητας, και ενισχύει άμυνα, συνεργασία με ΝΑΤΟ, παγοθραυστικά και δορυφορική επιτήρηση.
Την Τρίτη, η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσίασε την αναθεωρημένη στρατηγική της για την Αρκτική, αναδεικνύοντας πόσο έχει αυξηθεί η σημασία της περιοχής για τις γεωπολιτικές προτεραιότητες της Ένωσης, ιδίως σε ζητήματα ασφάλειας, ενέργειας, εμπορίου και συνδεσιμότητας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η τήξη των πάγων λόγω της κλιματικής αλλαγής μετατρέπει εδώ και χρόνια την Αρκτική σε νέο πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού, καθώς ανοίγουν νέες εμπορικές οδοί, καθίστανται προσβάσιμοι φυσικοί πόροι και οι στρατιωτικές αναπτύξεις γίνονται ολοένα πιο εφικτές.
«Από την προηγούμενη στρατηγική μας για την Αρκτική το 2021, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα πολύ πιο σκληρό περιβάλλον ασφάλειας. Η Αρκτική δεν είναι πλέον απομονωμένη από τις γεωπολιτικές εντάσεις στον κόσμο. Η επικαιροποιημένη στρατηγική μας για την Αρκτική αντανακλά αυτή τη νέα πραγματικότητα, βάζοντας την ασφάλεια ξεκάθαρα στο επίκεντρο», δήλωσε στην συνέντευξη Τύπου για την παρουσίαση της πρωτοβουλίας η επικεφαλής της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής Κάγια Κάλας.
Σε μια σημαντική διαφοροποίηση από την προηγούμενη στρατηγική, οι Βρυξέλλες πλέον αναγνωρίζουν ότι «η πολυμερής συνεργασία παραμένει απαραίτητη, αλλά δεν μπορεί πλέον να αποτελεί τη μοναδική βάση της προσέγγισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αρκτική».
Με άλλα λόγια, η Ένωση δεν αντιμετωπίζει πλέον την Αρκτική απλώς ως χώρο προώθησης της συνεργασίας. Τη θεωρεί μέρος της στρατηγικής γειτονιάς της Ευρώπης, όπου η συνεργασία με εταίρους πρέπει να συμβαδίζει με την ικανότητα προστασίας των δικών της συμφερόντων.
Ασφάλεια και άμυνα
Η στρατηγική καθορίζει ένα νέο πολιτικό πλαίσιο για την περιφερειακή πολιτική, τη Northern Neighbourhood. Σε αυτό εντάσσονται στρατηγικοί εταίροι όπως η Νορβηγία, η Ισλανδία, ο Καναδάς, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ, με τακτικές συνόδους κορυφής για τη συζήτηση κοινών ζητημάτων.
Τον περασμένο Νοέμβριο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε ήδη εγκρίνει μια σύσταση για την Αρκτική, ζητώντας πιο προσανατολισμένη στην ασφάλεια πολιτική της ΕΕ και στενότερη συνεργασία ΕΕ-ΝΑΤΟ, με ιδιαίτερη έμφαση στη στρατιωτική επέκταση της Ρωσίας και στην παρακολούθηση της στρατηγικής δραστηριότητας της Κίνας.
«Η Μόσχα έχει ανοίξει ξανά βάσεις της σοβιετικής εποχής και δοκιμάζει νέα όπλα στην περιοχή», είπε η Κάλας. «Οι στρατηγικές φιλοδοξίες της Κίνας στο Άπω Βορρά επίσης αυξάνονται. Οι επενδύσεις του Πεκίνου σε λιμάνια, ορυκτά και κρίσιμες υποδομές χρειάζονται προσεκτική εξέταση».
Ως εταίρος, η Ουάσιγκτον αναγνωρίζεται, αλλά έχει ταυτόχρονα αποτελέσει βασικό παράγοντα στην αναπροσαρμογή της στάσης της ΕΕ, ιδίως μετά τη διακηρυγμένη φιλοδοξία του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να προσαρτήσει τη Γροιλανδία, η οποία αργότερα οδήγησε σε συμφωνία με τη Δανία και τη Γροιλανδία.
«Όταν βλέπουμε ότι η κυριαρχία, η εδαφική ακεραιότητα και οι κανόνες που στήριξαν τη σταθερότητα στην περιοχή δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένοι, οφείλουμε να δράσουμε, να αλλάξουμε τη στρατηγική μας στάση και, μαζί με ομοϊδεάτες εταίρους, να υπερασπιστούμε αυτές τις αξίες», δήλωσε στη συνέντευξη Τύπου η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Σε απάντηση στο επιδεινούμενο περιβάλλον ασφάλειας, η στρατηγική δεσμεύεται να ενισχύσει τις στρατηγικές δυνατότητες της ΕΕ, κυρίως με την επέκταση του στόλου παγοθραυστικών της και την έναρξη πιλοτικού έργου για δορυφορική επιτήρηση.
Η συνεργασία με το ΝΑΤΟ αποσκοπεί στη βελτίωση της εφοδιαστικής υποστήριξης της στρατιωτικής κινητικότητας, με έμφαση στην «ταχεία, μεγάλης κλίμακας ανάπτυξη στρατευμάτων στην Αρκτική και μέσω αυτής, όποτε χρειάζεται, καθώς και στην ενίσχυση των μεταφορικών συνδέσεων δυτικά-ανατολικά στην ευρωπαϊκή Αρκτική και προς τη Βαλτική Θάλασσα».
Εμπορικές οδοί
Το άνοιγμα αρктиκών εμπορικών διαδρομών θα προσέφερε στην ΕΕ μια συντομότερη εναλλακτική για την πρόσβαση στις ασιατικές αγορές, παρακάμπτοντας σημεία συμφόρησης όπως η Διώρυγα του Σουέζ και η Ερυθρά Θάλασσα.
Η Ρωσία, στο μεταξύ, έχει επενδύσει σε υποδομές κατά μήκος της Northern Sea Route, που ακολουθεί την αρктиκή της ακτογραμμή, ενώ η Κίνα προωθεί τον «Πολικό Δρόμο του Μεταξιού» ως μέρος των ευρύτερων φιλοδοξιών της για συνδεσιμότητα.
Η ρωσική και κινεζική παρουσία θεωρείται πιθανή απειλή για τα κυριαρχικά δικαιώματα των χωρών της περιοχής και θα μπορούσε να εντείνει τις εντάσεις, γεγονός που ωθεί την ΕΕ να δεσμευθεί «να διασφαλίσει ότι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας διατηρείται σε όλες τις εμπορικές οδούς».
Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ σχεδιάζει τη δημιουργία ενός κόμβου ναυτικής ασφάλειας μαζί με χώρες εταίρους. Θα διευκολύνει την ανταλλαγή πληροφοριών για ζητήματα όπως η παρακολούθηση του «σκιώδους στόλου» της Ρωσίας, ο εντοπισμός παράνομων αλιευμάτων και της ρύπανσης στη θάλασσα, καθώς και η ενίσχυση της εικόνας της κατάστασης στην περιοχή.
Οι Βρυξέλλες δεσμεύονται επίσης να επιβάλουν τα πρότυπα ασφάλειας και προστασίας του περιβάλλοντος του Polar Code, ενός δεσμευτικού διεθνούς κανονιστικού πλαισίου, χρησιμοποιώντας εργαλεία όπως οι επιθεωρήσεις ώστε να εξασφαλιστεί ισότιμο πεδίο ανταγωνισμού για τα πλοία που διέρχονται από την περιοχή.
Η στρατηγική προβλέπει επίσης μια μελέτη προοπτικής για τις ναυτιλιακές οδούς της Αρκτικής, προκειμένου να προβλεφθούν οι ροές της κίνησης, οι αναδυόμενοι θαλάσσιοι διάδρομοι και οι ανάγκες του στόλου.
Ενεργειακή ασφάλεια
Οι αξιωματούχοι της Κομισιόν ξεκαθάρισαν ότι οι Βρυξέλλες δεν σκοπεύουν να αλλάξουν τη θέση του 2021: η Ένωση δεν θα πραγματοποιεί γεωτρήσεις για υδρογονάνθρακες στην Αρκτική ούτε θα αγοράζει πετρέλαιο και φυσικό αέριο από νέες εκμεταλλεύσεις στην περιοχή.
«Η θέση της ΕΕ για τις γεωτρήσεις στην Αρκτική παραμένει ίδια και είναι ξεκάθαρη: το πετρέλαιο, ο άνθρακας και το φυσικό αέριο πρέπει να μείνουν στο υπέδαφος», δήλωσε ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γέργκενσεν.
Οι Βρυξέλλες υποστήριξαν ότι οι νέες γεωτρήσεις δεν θα κάλυπταν τις ανάγκες ενεργειακής ασφάλειας της Ένωσης ούτε θα παρείχαν πειστικό οικονομικό επιχείρημα. Ωστόσο, η αναφορά σε μορατόριουμ, στην οποία η Νορβηγία αντιτάχθηκε σθεναρά παρότι δεν είναι δεσμευτική, μετριάστηκε στην τελική εκδοχή.
«Ακόμη και αν επρόκειτο να υπάρξουν ανάπτυξη, εξερεύνηση και ακόμη και δραστηριότητες γεώτρησης στην Αρκτική, θα χρειαστούν αρκετά χρόνια, μέχρι και μια δεκαετία, για να βγουν αυτοί οι πόροι από το υπέδαφος», ανέφερε ένας αξιωματούχος της Κομισιόν, υποστηρίζοντας ότι η Ένωση δεν θα χρειάζεται πλέον αυτούς τους πόρους τότε.
Αντίθετα, η Κομισιόν θέλει να αξιοποιήσει το δυναμικό της Αρκτικής σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων της αιολικής, της υδροηλεκτρικής, της γεωθερμικής ενέργειας και του ανανεώσιμου υδρογόνου. Ωστόσο, αξιωματούχοι της ΕΕ αναγνώρισαν ότι η παραγωγή καθαρής ενέργειας είναι μόνο μέρος της πρόκλησης.
Η ηλεκτρική ενέργεια πρέπει είτε να καταναλώνεται τοπικά είτε να συνδέεται με αγορές ικανές να την απορροφήσουν· γι’ αυτό η στρατηγική παραπέμπει σε ισχυρότερες ηλεκτρικές διασυνδέσεις μεταξύ Φινλανδίας και Σουηδίας.
Η γραμμή μεταφοράς Aurora, που εγκαινιάστηκε τον Ιανουάριο του 2026, συνδέει ήδη τα δίκτυα ηλεκτρισμού των δύο χωρών, με πρόσθετα έργα να προβλέπονται για την εμβάθυνση της ενοποίησης της αγοράς ηλεκτρισμού και την άρση των «στενώσεων» στο δίκτυο.
Υποδομές συνδεσιμότητας
Η συνδεσιμότητα αποτελεί έναν ακόμη βασικό πυλώνα της αρктиκής πολιτικής της ΕΕ. Η Ένωση προσπαθεί να διαφοροποιήσει τις υποθαλάσσιες υποδομές καλωδίων της και να αποφύγει μονοσήμαντα σημεία αστοχίας μέσω του Far North Fibre, που θα συνδέει την Ευρώπη, τη Γροιλανδία και τον Καναδά με χώρες της Ανατολικής Ασίας.
Το δίκτυο αυτό προορίζεται να φέρει ευρυζωνικές συνδέσεις υψηλής ταχύτητας σε απομακρυσμένες πόλεις αυτόχθονων πληθυσμών και να λειτουργήσει παράλληλα ως κρίσιμη εφεδρική διαδρομή δεδομένων για την ηπειρωτική Ευρώπη, εξασφαλίζοντας πιο ασφαλή ανταλλαγή δεδομένων και τηλεπικοινωνίες.
Οι κρίσιμες υποδομές έχουν επίσης μετατραπεί σε βασικό στόχο μιας υβριδικής εκστρατείας που η Ρωσία εντείνει τις τελευταίες εβδομάδες, περιλαμβάνοντας επιθέσεις σε υποβρύχιες υποδομές όπως τα υποθαλάσσια καλώδια.
Σύμφωνα με το Reuters, κοινή επιχείρηση του ΝΑΤΟ τον περασμένο μήνα ανέτρεψε ρωσική άσκηση δοκιμής νέων δυνατοτήτων βαθιάς θάλασσας για υποβρύχια, σχεδιασμένων να απενεργοποιούν υποθαλάσσια καλώδια, με στόχο τη διακοπή της σύνδεσης μεταξύ ηπειρωτικής Νορβηγίας και του αρχιπελάγους Σβάλμπαρντ.
Η στρατηγική προβλέπει συνεπώς τη δημιουργία ενός αρктиκού κόμβου καλωδίων, ο οποίος θα προστατεύει και θα υποστηρίζει την επισκευή υποβρύχιων καλωδίων στον Βόρειο Ατλαντικό και την Αρκτική, ακολουθώντας το μοντέλο που χρησιμοποιείται στη Μεσόγειο και τη Βαλτική Θάλασσα.
Οι Βρυξέλλες επισπεύδουν το Rail Nordica, ένα τεράστιο τεχνικό έργο για τη μετάβαση του σιδηροδρομικού δικτύου της βόρειας Φινλανδίας στο τυποποιημένο πανευρωπαϊκό εύρος γραμμών.
Κρίσιμες πρώτες ύλες
Η Αρκτική γενικά, και η Γροιλανδία ειδικότερα, διαθέτουν κοιτάσματα ορυκτών που θεωρούνται κρίσιμα για την ευρωπαϊκή μετάβαση στην καθαρή ενέργεια, τις μπαταρίες και τη βιομηχανία άμυνας, όπως σπάνιες γαίες, γραφίτης και λίθιο.
Έργα για κρίσιμες πρώτες ύλες βρίσκονται σε εξέλιξη στη Νορβηγία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, που επωφελούνται από ευνοϊκότερες συνθήκες όπως ευκολότερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και ταχύτερες διαδικασίες αδειοδότησης λόγω της στρατηγικής τους σημασίας.
Ταυτόχρονα, «η ΕΕ θα συνεχίσει να τάσσεται κατά της εξόρυξης στα βάθη των θαλασσών μέχρις ότου καλυφθούν επαρκώς τα επιστημονικά κενά σχετικά με τα οικοσυστήματα των μεγάλων βαθυπελαγικών περιοχών και μέχρι να μπορεί να αποδειχθεί ότι δεν προκύπτουν επιβλαβείς επιπτώσεις από την εξόρυξη στα βάθη των θαλασσών», αναφέρεται στη στρατηγική.