Οι ασταθείς τιμές ενέργειας έχουν εκτοξεύσει τους δείκτες τιμών καταναλωτή στις μεγάλες οικονομίες της ΕΕ, σχεδόν διπλασιάζοντας τον στόχο πληθωρισμού 2% της ΕΚΤ.
Ο ετήσιος πληθωρισμός στη ζώνη του ευρώ εκτιμήθηκε σε 3,8% για τον Σεπτέμβριο του 2026, από 3,2% τον Αύγουστο, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία που δημοσίευσε η Eurostat.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Ισπανία είναι η πιο «χτυπημένη», καθώς οι απότομες αυξήσεις στο κόστος ενέργειας εκτίναξαν τον δείκτη στο 5%. Το Βέλγιο έφτασε το 4,69% (το υψηλότερο επίπεδο από το 2023) και η Ιταλία το 4,2%. Την ίδια ώρα, η Γαλλία παρέμεινε στο 3,4%, χαμηλότερα πάντως από τις περισσότερες γειτονικές της χώρες, ενώ η Γερμανία ανέβηκε στο 3,3%.
Οι εκτιμήσεις τροφοδοτήθηκαν κυρίως από τις έντονες αυξήσεις στις τιμές του φυσικού αερίου, του ηλεκτρικού ρεύματος και των καυσίμων κίνησης. Η ενίσχυση του δολαρίου ΗΠΑ στα τέλη του καλοκαιριού επιδείνωσε τις πιέσεις, κάνοντας ακριβότερες για τους αγοραστές της ΕΕ τις εισαγωγές που τιμολογούνται σε δολάρια. Η επίδραση διαφέρει ανά κλάδο, προσθέτοντας επιπλέον οικονομικό βάρος στα ευρωπαϊκά νοικοκυριά.
Τιμές στα ράφια των σούπερ μάρκετ
Το τελευταίο Consumer Conditions Scoreboard της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνει ότι το 35% των πολιτών ανησυχεί για το αν θα καταφέρει να βάλει φαγητό στο τραπέζι.
Ο πληθωρισμός στα τρόφιμα και τα είδη οικιακής χρήσης παραμένει υψηλός, μεταξύ 3% και 7% ανάλογα με τη χώρα. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και τα συνεπακόλουθα ενεργειακά σοκ κρατούν τους λογαριασμούς των σούπερ μάρκετ πάνω από τα προ πανδημίας επίπεδα, καθώς οι τιμές των καυσίμων και του φυσικού αερίου αυξάνουν το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και λιπασμάτων.
Βασικά είδη όπως τα γαλακτοκομικά έχουν σημειώσει μεγάλες αυξήσεις: το βούτυρο κοστίζει 50% περισσότερο σε σχέση με πριν την πανδημία και το γάλα 40% περισσότερο. Καφές, τσάι, κακάο, ζάχαρη, σοκολάτα και ζαχαρωτά έχουν επηρεαστεί ιδιαίτερα από τα ακραία καιρικά φαινόμενα και τις κακές συγκομιδές.
Λιγότερο προσιτό γίνεται και το κρέας, καθώς τα ενεργειακά σοκ αυξάνουν το κόστος των ζωοτροφών. Τιμές στο βόειο, το κοτόπουλο και το χοιρινό παραμένουν κατά 30% υψηλότερες από τα επίπεδα του 2019.
Οι τιμές της πατάτας είχαν υποχωρήσει προσωρινά νωρίτερα μέσα στη χρονιά, αλλά τα ρεκόρ θερμοκρασιών το καλοκαίρι και οι ξηρασίες στις αγροτικές περιοχές της Ευρώπης έσπρωξαν υψηλότερα τις τιμές των φρέσκων φρούτων και λαχανικών. Τα λαχανικά κοστίζουν πλέον 25% έως 30% περισσότερο.
Παράλληλα, τα συσκευασμένα προϊόντα και είδη πρώτης ανάγκης όπως οι παιδικές τροφές πλήττονται από τη «shrinkflation»: οι παραγωγοί μειώνουν διακριτικά το μέγεθος της συσκευασίας (για παράδειγμα συρρικνώνοντας ένα κουτί βρεφικού γάλακτος από 800g σε 750g ή μειώνοντας τις ποσότητες απορρυπαντικού) διατηρώντας τις τιμές αμετάβλητες.
Για να αντιμετωπίσει το φαινόμενο, η ΕΕ έχει θεσπίσει κανόνες ενιαίας τιμολόγησης, που υποχρεώνουν τους λιανοπωλητές να εμφανίζουν τις τιμές ανά κιλό, διευκολύνοντας τους καταναλωτές να εντοπίζουν αυξήσεις και να συγκρίνουν προϊόντα.
Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) χρησιμοποιεί αυξήσεις επιτοκίων για να περιορίσει τον γενικό πληθωρισμό, αν και αυτά τα μέτρα δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν άμεσα προκλήσεις στην πλευρά της προσφοράς, όπως οι ελλείψεις σε καλλιέργειες.
Για να στηρίξει τους αγρότες που αντιμετωπίζουν αυτές τις δυσκολίες, η ΕΕ έχει παρουσιάσει πρωτοβουλίες όπως τον Μηχανισμό Ευρωπαϊκής Επισιτιστικής Ασφάλειας και Ετοιμότητας σε Κρίσεις (EFSCM), έκτακτα εργαλεία της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (CAP), όπως επιδοτούμενη ασφάλιση καλλιεργειών, αμοιβαία ταμεία και σχήματα σταθεροποίησης εισοδήματος, καθώς και χρηματοδότηση από το πρόγραμμα Horizon Europe για καινοτομία στην κλιματικά έξυπνη γεωργία.
Λογαριασμοί ενέργειας και τιμές φυσικού αερίου και πετρελαίου
Οι λογαριασμοί ενέργειας πιέζουν τουλάχιστον 35 εκατομμύρια Ευρωπαίους, οι οποίοι, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, βιώνουν ενεργειακή φτώχεια. Ο πληθωρισμός στην ενέργεια στη ζώνη του ευρώ έχει εκτιναχθεί στο 18,8%, επιβαρύνοντας άλλους κλάδους και τους λογαριασμούς των καταναλωτών.
Σχεδόν 40 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δεν μπορούν να κρατήσουν τα σπίτια τους επαρκώς ζεστά, ενώ το 15% των νοικοκυριών έχει αφήσει απλήρωτους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας. Στη Βουλγαρία (16,1%), την Ελλάδα (18,1%) και την Πορτογαλία περίπου το 30% του πληθυσμού περιορίζει τη θέρμανση τον χειμώνα για να αποφύγει οικονομική κατάρρευση.
Κύρια αιτία είναι ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν, καθώς από τα Στενά του Χορμούζ διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. Το κλείσιμό τους αφαίρεσε από την αγορά κατά μέσο όρο 14 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα. Οι ημερήσιες διελεύσεις πλοίων μειώθηκαν από 129 σε μόλις 3 έως 5 μετά την κλιμάκωση. Αργό πετρέλαιο και το 20% της παγκόσμιας προσφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παραμένουν εγκλωβισμένα εκεί.
Στις αρχές του μήνα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ παρέκαμψε τις δυτικές κυρώσεις και έκλεισε μια «ενεργειακή εκεχειρία» με τον Πούτιν, συμφωνώντας να εισάγει φθηνό ρωσικό ντίζελ εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ. Αυτό αφήνει την ΕΕ μόνη να αντιμετωπίσει το κλείσιμο των Στενών και εξαρτημένη από μειωμένες ενεργειακές προμήθειες. Η Ένωση πρέπει να υπερκεράσει τους ασιατικούς αγοραστές για εναλλακτικές πηγές και να χρησιμοποιήσει μακρύτερες διαδρομές εισαγωγών, αυξάνοντας περαιτέρω το κόστος.
Για να βοηθήσει χώρες και πολίτες να ανταπεξέλθουν, η ΕΕ επιδιώκει να επιταχύνει ένα συντονισμένο σχέδιο αντίδρασης, ώστε να προστατεύσει τους πολίτες από αιφνίδιες εκρήξεις στις τιμές ενέργειας, να διαχειριστεί τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου και να προσφέρει επείγουσα στήριξη.
Μια νέα taskforce για τη ζήτηση ενέργειας και η πλατφόρμα EU Energy and Raw Materials Platform (πρώην AggregateEU) αποσκοπούν στην ενίσχυση της συνεργασίας και στη βελτίωση της ασφάλειας και της προσιτής τιμολόγησης των ενεργειακών προμηθειών. Σε εθνικό επίπεδο, μέτρα όπως απαγορεύσεις στις διακοπές ρεύματος, έκτακτες προστασίες τιμολογίων και στοχευμένα ενεργειακά κουπόνια μπορούν να βοηθήσουν να προστατευθούν τα ευάλωτα νοικοκυριά από τις αυξήσεις.
Η ΕΕ εξετάζει επίσης μεγαλύτερη ευελιξία στις απαιτήσεις στρατηγικής αποθήκευσης ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων πιθανών μειώσεων έως και 80% για ορισμένες χώρες, ώστε να διαχειριστεί τις πιέσεις στην προσφορά και τη μεταβλητότητα των αγορών.
Η στεγαστική κρίση στην Ευρώπη
Οι αυξανόμενες δαπάνες στέγασης αποτελούν βασικό παράγοντα των κινητοποιήσεων για το κόστος ζωής που έχουν εξαπλωθεί σε όλη την Ευρώπη τις τελευταίες εβδομάδες, μεταξύ άλλων στην Ισπανία, τη Γαλλία, την Πορτογαλία, την Ελλάδα και την Ιταλία.
Σε σύγκριση με τον ετήσιο μέσο όρο του 2025, οι τιμές κατοικιών αυξήθηκαν περισσότερο από τα ενοίκια σε 19 χώρες της ΕΕ, με πρωταθλήτριες την Πορτογαλία (+10,3%), τη Βουλγαρία (+9,4%) και τη Σλοβακία (+9,1%). Τα ενοίκια αυξήθηκαν παντού εκτός από τη Σλοβενία (-0,9%) και τη Φινλανδία, όπου έμειναν αμετάβλητα. Στις υπόλοιπες, οι μεγαλύτερες αυξήσεις καταγράφηκαν στην Κροατία (+21,9%), τη Βουλγαρία (+6,4%) και την Ελλάδα (+5,0%), σύμφωνα με τη Eurostat.
Η αστικοποίηση, η αύξηση του πληθυσμού και η μετανάστευση έχουν ενισχύσει τη ζήτηση για στέγη πέρα από την προσφορά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η Ευρώπη θα χρειάζεται πάνω από 2 εκατομμύρια νέες κατοικίες ετησίως μέχρι το 2035, ενώ η Eurostat διαπιστώνει ότι το κόστος κατασκευής αυξήθηκε κατά 56% την περίοδο 2010-2024.
Το υψηλό κόστος περιορίζει την κινητικότητα της εργασίας και οδηγεί σε λανθασμένη κατανομή εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Την τελευταία δεκαετία, περίπου ένα εκατομμύριο μετακινήσεις εργαζομένων για λόγους εργασίας εντός της ΕΕ δεν πραγματοποιήθηκαν επειδή οι εργαζόμενοι δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά τη μετακόμιση κοντά στον τόπο εργασίας, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να προσελκύσουν ταλέντο, περιορίζοντας την ανάπτυξη και την καινοτομία και αναγκάζοντάς τες να μεταφέρουν ή να επεκτείνουν δραστηριότητες αλλού, μακριά από τις περιοχές με υψηλό κόστος.
Τον Σεπτέμβριο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τον νόμο Affordable Housing Act, το νεότερο μέτρο της ΕΕ για την αντιμετώπιση της κρίσης. Ορίζει ως «περιοχή υπό στεγαστική πίεση» εκείνη όπου η μέση κατοικία κοστίζει τουλάχιστον οκτώ χρόνια διαθέσιμου εισοδήματος. Αν μια περιοχή φτάσει αυτό το όριο, οι αρχές μπορούν να παρέμβουν για να προστατεύσουν την προσιτή τιμή και τη διαθεσιμότητα κατοικιών, για παράδειγμα περιορίζοντας τις βραχυχρόνιες μισθώσεις και τη χρήση δεύτερης κατοικίας ή δεσμεύοντας προσιτές κατοικίες για άτομα που αγοράζουν πρώτη φορά ή για νοικοκυριά χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.
Ο νόμος βασίζεται στο Affordable Housing Plan του 2025 και στο European Housing Action Plan για την αύξηση της προσφοράς κατοικιών και τη μείωση του κόστους κατασκευής και έκδοσης αδειών. Τον Σεπτέμβριο του 2026, η πολιτική συνοχής είχε προσθέσει 4,7 δισ. ευρώ στα 10,4 δισ. ευρώ που είχαν ήδη διατεθεί για ενεργειακά αποδοτική στέγαση και κοινωνικές κατοικίες για ευάλωτους ανθρώπους. Τα National and Regional Partnership Plans (NRPs) θα αξιοποιήσουν περαιτέρω αυτές τις επενδύσεις στο πλαίσιο του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (MFF) της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034.
Το κόστος εκπαίδευσης πυροδοτεί φοιτητικές κινητοποιήσεις σε όλη την ΕΕ
Η έκθεση της ΕΕ «Investing in Education» (2026) δείχνει ότι οι επενδύσεις στην εκπαίδευση παρέμειναν σταθερές στο 9,7% των συνολικών δημόσιων δαπανών το 2024, αλλά εξακολουθούν να είναι κατά 0,3% κάτω από το προ πανδημίας επίπεδο. Η πίεση του χρέους ωθεί τις εθνικές κυβερνήσεις να περικόψουν τις δαπάνες για την εκπαίδευση. Μεταβαλλόμενες γεωπολιτικές και οικονομικές προτεραιότητες ανακατευθύνουν δημόσιους πόρους προς πιο επείγοντες τομείς, όπως η άμυνα και η ενέργεια.
Αυτό πυροδότησε διαδηλώσεις στα μέσα Σεπτεμβρίου, όταν Γάλλοι φοιτητές βγήκαν στους δρόμους λόγω ελλείψεων σε εκπαιδευτικούς, υπερπλήρων αιθουσών και κακών υποδομών. Έκτοτε οι κινητοποιήσεις επεκτάθηκαν στην Ιρλανδία, την Πορτογαλία, την Ελλάδα και το Βέλγιο, με τους φοιτητές να ζητούν χαμηλότερα δίδακτρα, περισσότερη χρηματοδότηση και βελτίωση της οικονομικής πολιτικής για την άμβλυνση της κρίσης κόστους ζωής. Διαδηλώσεις στη Γαλλία και την Ιταλία έγιναν βίαιες το τελευταίο Σαββατοκύριακο, με συγκρούσεις με την αστυνομία και εκατοντάδες συλλήψεις, μετά από εβδομάδες καταλήψεων σχολείων και βανδαλισμών.
Η νεότερη γενιά της Ευρώπης ζητά σταθερές προοπτικές για το μέλλον μέσω καλύτερων εκπαιδευτικών συστημάτων, καθώς το αυξανόμενο κόστος εκπαίδευσης επιβαρύνει τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς και κάνει την πρόσβαση στην εκπαίδευση λιγότερο δικαίωμα και περισσότερο ζήτημα οικογενειακού υπόβαθρου.
Το κόστος στέγασης φοιτητών αυξήθηκε κατά 11% το 2024, σύμφωνα με το ICEF Monitor, ενώ η τελευταία έκθεση του Erasmus Student Network δείχνει ότι οι υποτροφίες δεν επαρκούν για να καλύψουν το υψηλότερο κόστος διαβίωσης για το 35,63% των φοιτητών.
Παρότι η εκπαίδευση παραμένει αρμοδιότητα των κρατών μελών, η ΕΕ στηρίζει τις εθνικές επενδύσεις. Τα βασικά εργαλεία στο τρέχον δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 περιλαμβάνουν το Erasmus+ (26 δισ. ευρώ), το European Solidarity Corps (1,01 δισ. ευρώ), το ερευνητικό και καινοτόμο πρόγραμμα Horizon Europe (93,5 δισ. ευρώ), το European Social Fund+ (95 δισ. ευρώ) και το Creative Europe (2,53 δισ. ευρώ).
Κοιτώντας μπροστά, η Επιτροπή πρότεινε 40,8 δισ. ευρώ για το Erasmus+ στον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό 2028-2034, συμπεριλαμβανομένης της στήριξης στέγασης για φοιτητές, ώστε να διευκολύνει και να ενισχύσει την κινητικότητα, τον εθελοντισμό και τη μάθηση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πιέζει για αύξηση της χρηματοδότησης στα 47,39 δισ. ευρώ και για την εισαγωγή μηχανισμών οικονομικής στήριξης που θα λαμβάνουν υπόψη τις διαφορές στο κόστος ζωής και στέγασης μεταξύ των κρατών μελών.
Το νέο πρόγραμμα AgoraEU αποτελεί σημαντική εξέλιξη στην εκπαίδευση. Στο πλαίσιο του νέου MFF θα στηρίξει τον πολιτισμό, τα μέσα ενημέρωσης και την κοινωνία των πολιτών, αξιοποιώντας υφιστάμενα προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων των Creative Europe και Citizens, Equality, Rights and Values (CERV).