Ο ΠΟΥ ανέπτυξε ένα νέο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για την ανίχνευση επικείμενων πανδημιών. Ο λοιμωξιολόγος Καρστεν Κέλερ από το Πανεπιστήμιο της Τύμπινγκεν εξηγεί το παρασκήνιο σε συνέντευξή του στο Euronews.
Την προειδοποίηση για την ταινία της αλεπούς στη Γερμανία την έχει πιθανότατα ακούσει κάθε άνθρωπος που θέλησε να μαζέψει μούρα ή να συλλέξει μανιτάρια στο δάσος. Πάνω τους μπορεί να προσκολληθούν τα αυγά της ταινίας της αλεπούς, ενός παρασίτου που προσβάλλει το ήπαρ και μπορεί να προκαλέσει μια δυνητικά απειλητική για τη ζωή ασθένεια.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η συγκεκριμένη ασθένεια συγκαταλέγεται στις 21 νόσους που η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας WHO έχει εντάξει στον κατάλογο των NTDs. Οι λεγόμενες «Neglected Tropical Diseases (NTDs)», στα ελληνικά «παραμελημένες τροπικές νόσοι», θεωρούνται ένα παγκόσμιο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.
«Εκεί όπου υπάρχουν NTDs, εκεί βρίσκονται και τα αδύναμα σημεία του παγκόσμιου συστήματος υγείας, ακριβώς επειδή δεν υπάρχει πραγματικό σύστημα υγείας», εξηγεί ο Dr. Dr. Carsten Köhler από το Πανεπιστήμιο Τυβίγκεν, σε συνέντευξή του στο Euronews. Μεταξύ άλλων, διευθύνει το Ινστιτούτο Τροπικής Ιατρικής, Ιατρικής Ταξιδιών και Ανθρώπινης Παρασιτολογίας και είναι πρόεδρος της Γερμανικής Εταιρείας Τροπικής Ιατρικής, ιατρικής ταξιδιών και παγκόσμιας υγείας.
Οι NTDs μπορούν έτσι να δείξουν πού λείπουν η ιατρική φροντίδα, η επιδημιολογική επιτήρηση και αξιόπιστα δεδομένα. Ακριβώς σε αυτά τα σημεία είναι πιθανό οι λοιμώδεις νόσοι να μένουν για μεγάλο διάστημα αδιάγνωστες, με συνέπειες που μπορεί να ξεπερνούν τις πληγείσες περιοχές.
Ταινία της αλεπούς: Υπάρχει ακόμη κίνδυνος;
Έχει μήκος μόλις δύο έως έξι χιλιοστά, αλλά μπορεί να προκαλέσει στους ανθρώπους σοβαρή ηπατική νόσο. Ο ιατρικός όρος είναι αλβεολική εχινοκοκκίαση. Οι ενήλικοι ταινιοειδείς σκώληκες ζουν στο λεπτό έντερο των αλεπούδων, και περιστασιακά στο έντερο σκύλων και γατών.
Αυτά τα ζώα είναι οι λεγόμενοι «τελικοί ξενιστές» των ταινιών.
Για να το εξηγήσουμε: Στη βιολογία και την ιατρική, τελικός ξενιστής είναι ο οργανισμός μέσα στον οποίο ένα παράσιτο ωριμάζει και αναπαράγεται σεξουαλικά. Πολλά παράσιτα έχουν σύνθετο κύκλο ζωής και αλλάζουν «ξενιστή» στη διάρκεια της ζωής τους. Παράδειγμα: Ένα ποντίκι (ενδιάμεσος ξενιστής) προσλαμβάνει τα αυγά της ταινίας. Στο ποντίκι αναπτύσσονται προνύμφες. Μια αλεπού (τελικός ξενιστής) τρώει το ποντίκι. Στο έντερο της αλεπούς οι προνύμφες εξελίσσονται σε ενήλικες ταινίες, που ζευγαρώνουν και παράγουν νέα αυγά. Η αλεπού είναι επομένως ο τελικός ξενιστής.
Σύμφωνα με το βαυαρικό Landesamt für Gesundheit und Lebensmittelsicherheit (LGL), ο σημαντικότερος τελικός ξενιστής στην Κεντρική Ευρώπη είναι η κόκκινη αλεπού. Στον άνθρωπο η μόλυνση είναι πολύ σπάνια, αλλά σε τέτοια περίπτωση μπορεί να αποδειχθεί απειλητική για τη ζωή.
Στο Robert-Koch-Institut (RKI) καταγράφηκαν 52 περιστατικά μόλυνσης το 2024, ενώ τα προηγούμενα χρόνια ο αριθμός των κρουσμάτων σε ανθρώπους κυμαινόταν συνήθως μεταξύ 40 και 45. Η πλειονότητα προέρχεται, σύμφωνα με τη Deutsche Leberhilfe, από τα νότια ομόσπονδα κρατίδια της Βάδης-Βυρτεμβέργης και της Βαυαρίας. Ανάλογα με την περιοχή, το 33 έως 50% των αλεπούδων είναι μολυσμένες με το παράσιτο.
Η εχινοκοκκίαση είναι μία από τις παραμελημένες τροπικές νόσους που εμφανίζονται στη Γερμανία. Όμως, σύμφωνα με τον Köhler, πλέον «στα σκαλιά» βρίσκονται και οι λεϊσμανιώσεις. Η λοιμώδης νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους και μεταδίδεται μέσω μικροσκοπικών σκνιπών της άμμου.
«Πολλοί Γερμανοί ταξιδεύουν με ευχαρίστηση στην περιοχή της Μεσογείου για διακοπές και μπορεί να φέρουν την ασθένεια μαζί τους στην πατρίδα», εξηγεί ο Köhler στη συνέντευξή του στο Euronews. Σύμφωνα με το περιοδικό υγείας της ασφαλιστικής AOK, η νόσος είναι συχνά ιάσιμη, εφόσον διαγνωστεί και αντιμετωπιστεί έγκαιρα. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, κάθε χρόνο προσβάλλονται από λεϊσμανιώσεις παγκοσμίως περίπου 700.000 έως ένα εκατομμύριο άνθρωποι.
Οι περισσότερες από τις 21 παραμελημένες τροπικές νόσους εμφανίζονται κυρίως σε περιοχές του κόσμου όπου το σύστημα υγείας είναι λιγότερο ανεπτυγμένο σε σχέση με τη Γερμανία.
Νέα παραμελημένη νόσος εντοπίστηκε
Έτσι, για παράδειγμα, το κράτος της Γκαμπόν στην Κεντρική Αφρική υπέβαλε το 2026 αίτημα στην Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, ώστε μια ακόμη ασθένεια να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των NTDs. «Μόνο οι ενδημικές χώρες επιτρέπεται να υποβάλουν αιτήματα», εξηγεί ο Köhler. Πρόκειται για τη νόσο Loa-Loa, τον λεγόμενο οφθαλμικό σκώληκα. Σύμφωνα με τον Köhler, ο ΠΟΥ θα εξετάσει το θέμα.
Το παράσιτο μεταδίδεται μέσω ενοχλητικών μυγών που τσιμπούν (Bremsen). Οι σκώληκες μπορούν να κινούνται μέσα στον υποδόριο ιστό και να γίνονται ορατοί κάτω από τον επιπεφυκότα του ματιού. Η λοίμωξη μπορεί να συνοδεύεται από κνησμό, πρηξίματα και άλλα συμπτώματα.
Κατά τον Köhler, ο ΠΟΥ θα πρέπει να συζητήσει το αίτημα. Ωστόσο, η αρμόδια συμβουλευτική επιτροπή του ΠΟΥ συνέστησε τον Οκτώβριο του 2026 μια προσωρινή παύση στην ένταξη νέων ασθενειών στον κατάλογο. Πρώτα θα επανεξεταστούν συνολικά τα κριτήρια και η διαδικασία για την ένταξη μιας νόσου στη λίστα.
«Οι NTDs εμφανίζονται σε περιοχές όπου το σύστημα υγείας δεν υπάρχει ή είναι μόνο στοιχειώδες», συνεχίζει ο Köhler. Οι ίδιες οι ασθένειες δεν αποτελούν αυτομάτως κίνδυνο για τον παγκόσμιο πληθυσμό. Καθοριστικό είναι περισσότερο τι αποκαλύπτουν για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μπορούν να εξαπλωθούν οι λοιμώξεις: ελλιπής ιατρική φροντίδα, ανεπαρκής επιτήρηση και κενά στην καταγραφή των περιστατικών. Εκεί υπάρχει επίσης ο κίνδυνος να εμφανιστούν και να εξαπλωθούν ασθένειες με πανδημικό δυναμικό.
Οι NTDs ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για πιθανές ενδημίες
Σε τέτοιες περιοχές εργάζονται οι λεγόμενοι Community Health Worker. Πηγαίνουν από κοινότητα σε κοινότητα, ενημερώνουν τον πληθυσμό και παρακολουθούν την υγειονομική κατάσταση επιτόπου. «Ο Community Health Worker που παρακολουθεί μια παρασιτική νόσο χωρίς πανδημικό δυναμικό, θα αντιληφθεί αν ξαφνικά πεθάνει ολόκληρη μια οικογένεια και θα μπορέσει να το αναφέρει άμεσα», λέει ο τροπικός ιατρός Köhler.
Μπορούν να αναγνωρίζουν ασθένειες, να παραπέμπουν ανθρώπους σε ιατρικές δομές και να αναφέρουν στις αρμόδιες αρχές τυχόν ανησυχητικές εξελίξεις. «Γι’ αυτό λέμε ότι οι δομές αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, όταν έχουν ήδη δημιουργηθεί για τις NTDs», εξηγεί ο ίδιος στη συνέντευξή του στο Euronews, στο πλαίσιο του World Health Summit.
Το πλεονέκτημα είναι ότι οι βοηθοί αυτοί βρίσκονται ήδη μέσα στις κοινότητες. Όταν σε αυτές τις περιοχές λειτουργούν ήδη προγράμματα για τις NTDs, οι ασθένειες με πανδημικό δυναμικό μπορούν να εντοπιστούν νωρίτερα.
Έτσι, οι δομές υποστήριξης δεν χρειάζεται να δημιουργηθούν από την αρχή όταν εμφανίζεται μια νέα λοιμώδης νόσος. Εφόσον ήδη φροντίζουν ανθρώπους με παραμελημένες τροπικές νόσους, μπορούν ταυτόχρονα να παρακολουθούν αλλαγές που υποδηλώνουν άλλες απειλές για την υγεία. Η δουλειά των Health Worker αφορά επίσης τη συλλογή δεδομένων όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένα.
Γι’ αυτό ο ΠΟΥ στη στρατηγική του για την καταπολέμηση των παραμελημένων τροπικών νόσων έως το 2030 δίνει έμφαση σε ολοκληρωμένες προσεγγίσεις: τα μέτρα θα πρέπει να εντάσσονται πιο στενά στα υφιστάμενα συστήματα υγείας και να συνδέονται με άλλους τομείς της δημόσιας υγείας.
Έξαρση του Έμπολα: Το κενό στα δεδομένα εντοπίστηκε καθυστερημένα
Στην έξαρση του Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό αυτό ακριβώς αποτέλεσε πρόβλημα, όπως λέει ο Köhler. «Στην πραγματικότητα περιμέναμε μια επιδημία σε άλλες εστίες», εξηγεί ο διευθυντής του Kompetenzzentrum Tropenmedizin. «Στη συνέχεια έπρεπε να διαπιστώσουμε ότι τα δεδομένα για τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ήταν παρωχημένα».
Όταν λείπουν επίκαιρες πληροφορίες από μια περιοχή, οι υγειονομικές αρχές μπορεί να εκτιμήσουν λανθασμένα τον κίνδυνο. Δυσκολεύονται επίσης η ιχνηλάτηση επαφών και η στοχευμένη διάθεση ιατρικού προσωπικού και υλικού.
Η δουλειά των τοπικών υγειονομικών βοηθών είναι σημαντική όχι μόνο για τη θεραπεία μεμονωμένων ασθενειών, αλλά βοηθά επίσης να εντοπίζονται νωρίτερα επιδημικές εξάρσεις και να συντονίζεται καλύτερα η αντίδραση σε αυτές.
Κατά διαστήματα, και ο αποχώρηση των ΗΠΑ από την προαγωγή της υγείας δυσχεραίνει τη συλλογή δεδομένων στις πληγείσες περιοχές. «Επειδή η χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ έχει μειωθεί τόσο έντονα, οι δομές με Community Health Worker, που είχαν οικοδομηθεί τις τελευταίες δεκαετίες, έχουν καταρρεύσει σε μεγάλο βαθμό», εξηγεί ο Köhler.
Η έλλειψη χρηματοδότησης είχε, μεταξύ άλλων, ως αποτέλεσμα πρώην Health Worker να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τις δουλειές τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία του UNAIDS, ως συνέπεια των περικοπών της αμερικανικής χρηματοδότησης επηρεάστηκαν το 2025, μεταξύ άλλων, χιλιάδες Community Health Worker στο Μαλάουι, των οποίων οι συμβάσεις έληξαν. Επιπλέον, ο οργανισμός ανέφερε περιορισμούς στην ηλεκτρονική καταγραφή δεδομένων υγείας.
Μια έρευνα από τη Ζάμπια, που δημοσιεύθηκε το 2026, περιγράφει επίσης πώς οι περικοπές της διεθνούς αναπτυξιακής βοήθειας επηρέασαν το έργο των δομών υγείας. Εργαζόμενοι ανέφεραν απολύσεις, έλλειψη διαγνωστικών τεστ και δυσκολίες στη χρήση ηλεκτρονικών ιατρικών φακέλων. Το αποτέλεσμα: λιγότερα, και λιγότερο ολοκληρωμένα, δεδομένα για την υγεία.
Η επόμενη πανδημία: Η ασθένεια Χ
Δεν θεωρείται ότι μια νέα πανδημία θα προκληθεί από τον Έμπολα, καθώς ο κίνδυνος διαφέρει σημαντικά από νόσο σε νόσο. Ενώ, για παράδειγμα, στον κορονοϊό αρκούσε μια μόλυνση μέσω σταγονιδίων, στον Έμπολα κινδυνεύουν όσοι έρχονται σε επαφή με τα σωματικά υγρά των ασθενών.
Και οι παραμελημένες τροπικές νόσοι δεν έχουν αυτομάτως πανδημικό δυναμικό. Ένας υψηλός αριθμός κρουσμάτων NTDs αποτελεί μάλλον ένδειξη ότι η ιατρική φροντίδα και η επιτήρηση σε μια περιοχή πρέπει να ενισχυθούν.
«Για την επόμενη πανδημία, την οποία ο ΠΟΥ αποκαλεί ασθένεια Χ, πρέπει να προετοιμαστούμε, όποια κι αν είναι», προειδοποιεί ο Köhler. Διότι θεωρείται δεδομένο ότι η Covid-19 δεν ήταν η τελευταία πανδημία. Μόνο ο ακριβής χρόνος είναι αδύνατο να προβλεφθεί.
Η προετοιμασία δεν σημαίνει λοιπόν μόνο ανάπτυξη εμβολίων και φαρμάκων. Περιλαμβάνει επίσης τη διαθεσιμότητα εργαστηρίων, ειδικευμένου προσωπικού, υποδομών δεδομένων και διεθνών δικτύων που μπορούν να συνεργαστούν γρήγορα σε μια κρίσιμη κατάσταση. Ο Köhler υπογραμμίζει τη σημασία της ευρωπαϊκής και διεθνούς συνεργασίας.
«Γι’ αυτό ελπίζω επίσης ότι θα συνεχίσουν να χρηματοδοτούνται προγράμματα όπως ο European Vaccine Hub for Pandemie Preparedness (EvH) ή το The European & Developing Countries Clinical Trials Partnership (EDCTP)», λέει ο Köhler στη συνέντευξή του στο Euronews. Μέσω των προγραμμάτων αυτών ενοποιούνται ερευνητικές δομές, εργαστηριακές δυνατότητες και ειδικοί.
«Είναι σημαντικό να δημιουργήσουμε από τώρα μια πλατφόρμα με την οποία θα μπορούμε να δράσουμε πολύ γρήγορα και να διαθέτουμε λειτουργικές συνεργατικές δομές όταν εμφανιστεί αυτή η ασθένεια Χ», τονίζει ο Köhler. «Για αυτό χρειάζεται ένα δίκτυο. Η υγεία δεν γνωρίζει σύνορα και ούτε οι παθογόνοι μικροοργανισμοί γνωρίζουν σύνορα».