Δανία, Αυστρία, Γερμανία, Ολλανδία και Ελλάδα διαπραγματεύονται με την κυβέρνηση του Κιγκάλι. Το πιλοτικό σχέδιο ενδέχεται να ανακοινωθεί τη Δευτέρα και να λειτουργήσει στα μέσα 2027 - Ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και δίκαιο της ΕΕ.
Η Ρουάντα είναι η χώρα που θα φιλοξενήσει το πρώτο κέντρο επιστροφής μεταναστών της ΕΕ εκτός της ευρωπαϊκής επικράτειας. Οι απελάσεις σε τρίτες χώρες, κράτη δηλαδή που δεν αποτελούν ούτε τη χώρα καταγωγής των παράτυπων μεταναστών αλλά ούτε και την χώρα εισόδου τους στο ευρωπαϊκό έδαφος, είναι καινοφανείς .
Η συμφωνία ανάμεσα στην κυβέρνηση του Κιγκάλι και πέντε κράτη μέλη της ΕΕ αναμένεται να ανακοινωθεί τη Δευτέρα στη Βιέννη, μετά από μήνες διαπραγματεύσεων, όπως ανέφεραν στο Euronews δύο πρόσωπα με γνώση του θέματος.
Στην ομάδα των χωρών που ακολουθούν "σκληρή γραμμή" στο μεταναστευτικό συμμετέχουν η Δανία, η Αυστρία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Ελλάδα.
Οι υπουργοί Εσωτερικών και Μετανάστευσης των πέντε κρατών μελών συμμετέχουν σε σύνοδο στην αυστριακή πρωτεύουσα, όπου θα τους πλαισιώσει ο υπουργός Εσωτερικών της Ρουάντα Βίνσεντ Μπιρούτα. Από το ίδιο σημείο, ο καγκελάριος της Αυστρίας Κρίστιαν Στόκερ και η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρέντερικσεν θα παραχωρήσουν το απόγευμα συνέντευξη Τύπου για να ανακοινώσουν επίσημα τη συμφωνία.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το πρώτο κέντρο επιστροφής μεταναστών θα είναι «πιλοτικό έργο», σχεδιασμένο να φιλοξενήσει λίγες εκατοντάδες ανθρώπους οι οποίοι θα απελαθούν από τις πέντε χώρες της ΕΕ, αρχής γενομένης από την άνοιξη ή το καλοκαίρι του 2027.
Θα αποτελείται από ανοικτές δομές φιλοξενίας μεταναστών, οι οποίοι θα λαμβάνουν άδεια παραμονής και θα είναι ελεύθεροι να κυκλοφορούν στην αφρικανική χώρα, με στόχο να ενταχθούν στην τοπική κοινωνία και στην αγορά εργασίας.
Κατ’ αρχήν, τα κέντρα επιστροφών αποτελούν προσωρινούς χώρους φιλοξενίας μεταναστών που αναμένουν την επιστροφή τους στις χώρες καταγωγής τους. Ωστόσο, δεν υπάρχει χρονικό όριο παραμονής και εκφράζονται φόβοι ότι όσοι εμπλέκονται θα βρεθούν εγκλωβισμένοι στη Ρουάντα και δεν θα επιστρέψουν ποτέ στην πατρίδα τους.
Η Frontex ενδέχεται να εμπλακεί στις απελάσεις προς τη Ρουάντα, μόλις το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη εγκρίνουν την σχεδιαζόμενη μεταρρύθμιση της εντολής της ευρωπαϊκής υπηρεσίας συνοριοφυλακής, που προτάθηκε πρόσφατα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Νομικές προκλήσεις για το κέντρο επιστροφών στη Ρουάντα
Ανησυχίες στην Ευρώπη έχει προκαλέσει το κατά πόσο τέτοια κέντρα επιστροφής μεταναστών είναι συμβατά με το δίκαιο της ΕΕ και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι επικριτές του σχεδίου προειδοποιούν ότι θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε παραβιάσεις, ιδίως όταν αναπτύσσονται σε χώρες με περιορισμένα δημοκρατικά πρότυπα.
Ο νόμος που επιτρέπει στα κράτη της ΕΕ να δημιουργούν κέντρα επιστροφών εκτός της ΕΕ ορίζει ότι είναι επιλέξιμες μόνο τρίτες χώρες «στις οποίες γίνονται σεβαστά τα διεθνή πρότυπα και οι αρχές για τα ανθρώπινα δικαιώματα, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο».
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ (πηγή στα Αγγλικά), η Ρουάντα διαθέτει αμφιλεγόμενο ιστορικό ως προς τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Παρόμοια συμφωνία ανάμεσα στο Κιγκάλι και το Ηνωμένο Βασίλειο, βάσει της οποίας η Βρετανία θα έστελνε αιτούντες άσυλο στη Ρουάντα, κρίθηκε παράνομη από το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου το 2023, λόγω του κινδύνου παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Οι πέντε κυβερνήσεις ανέφεραν ότι το σχέδιο θα συμμορφώνεται πλήρως με το δίκαιο της ΕΕ και τις διεθνείς υποχρεώσεις και ότι θα υλοποιηθεί σε συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς, όπως το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) και τη Διεθνή Οργάνωση Μετανάστευσης (IOM).
Ωστόσο, η Ύπατη Αρμοστεία και η Διεθνής Οργάνωση Μετανάστευσης δεν συμμετέχουν άμεσα στις διαπραγματεύσεις για τις διαδικασίες και ενδέχεται να αποχωρήσουν αν δεν ικανοποιηθούν ορισμένες προϋποθέσεις.
«Η υποστήριξη της IOM προϋποθέτει επίσημο αίτημα από την κυβέρνηση που θα υποδέχεται τους μετανάστες και διαβεβαιώσεις ότι υπάρχουν επαρκείς δικλίδες ασφαλείας», ανέφερε εκπρόσωπος του οργανισμού στο Euronews.
Νομικές επιπλοκές ενδέχεται να προκύψουν όταν ξεκινήσουν οι απελάσεις προς τη Ρουάντα μέσα στο επόμενο έτος, καθώς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου απαγορεύει στα κράτη μέλη να μεταφέρουν άτομα σε χώρες ή να τα φέρνουν αντιμέτωπα με καταστάσεις όπου μπορεί να αντιμετωπίσουν παραβιάσεις των θεμελιωδών τους δικαιωμάτων.
«Με αυτό το σύστημα, οι μετανάστες μπορεί να υποβληθούν σε βασανιστήρια και σε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση», τόνισε στο Euronews η Ελεονόρα Τσελόρια από την Asgi, ένωση νομικών με ειδίκευση στο μεταναστευτικό από την Ιταλία.
Ασαφές το κόστος
Οι πέντε χώρες της ΕΕ θα επωμιστούν εξ ολοκλήρου το οικονομικό βάρος των απελάσεων των μεταναστών και της φιλοξενίας τους στη Ρουάντα.
Δεν υπάρχουν προς το παρόν εκτιμήσεις για το συνολικό κόστος και δεν είναι σαφές τι θα λάβει ως αντάλλαγμα το Κιγκάλι. Το 2025, η κυβέρνηση της Ρουάντα υπέγραψε συμφωνία για την υποδοχή υπηκόων τρίτων χωρών που απελαύνονται από τις ΗΠΑ, με αντάλλαγμα περίπου 7,5 εκατ. δολάρια σε οικονομική στήριξη.
Παρόμοιο σχέδιο που υλοποιήθηκε από την Ιταλία στην Αλβανία προκάλεσε αντιδράσεις για το κόστος του, με συνολική δαπάνη 670 εκατ. ευρώ και ορίζοντα πενταετούς συνεργασίας. Σύμφωνα με μελέτη (πηγή στα Αγγλικά) ιταλικού πανεπιστημίου, η κράτηση μεταναστών σε τέτοια κέντρα είναι πολύ πιο δαπανηρή για την Ιταλία από τη φιλοξενία τους στο δικό της έδαφος.
Κάθε διαθέσιμη θέση στην Αλβανία κοστίζει πάνω από 153.000 ευρώ, ενώ αντίστοιχες δομές στη Σικελία θα μπορούσαν να φιλοξενούν μετανάστες με περίπου 21.000 ευρώ ανά θέση.
Περισσότερες χώρες της ΕΕ ενδέχεται να ενταχθούν στο μέλλον στην ομάδα που προς το παρόν αποτελείται από τις Δανία, Αυστρία, Γερμανία, Ολλανδία και Ελλάδα με σκοπό τις απελάσεις παράτυπων μεταναστών σε τρίτες χώρες.
Δεκαεννέα από τις 27 κυβερνήσεις της ΕΕ θεωρούν ότι πρόκειται για μια «καινοτόμο λύση» στη διαχείριση της μετανάστευσης, όπως κατέστη σαφές σε κοινή επιστολή (πηγή στα Αγγλικά) που εστάλη στους ηγέτες της ΕΕ τον περασμένο Ιούνιο.
Άλλες χώρες, όπως η Ισπανία και η Γαλλία, επέκριναν το σχέδιο και τέθηκαν σε τροχιά σύγκρουσης με την ολοένα διευρυνόμενη πολιτική πλειοψηφία που σχηματίζεται εντός της ΕΕ.