Τα εργαλεία με τεχνητή νοημοσύνη προσφέρουν νέους τρόπους για να βοηθήσουν άτομα με Αλτσχάιμερ να ξανασυνδεθούν με προσωπικές αναμνήσεις.
Επίπονη εμπειρία μπορεί να είναι το να βλέπει κανείς έναν άνθρωπο που αγαπά να χάνει σταδιακά τις μνήμες του. Για τη Χίλντε Βάουτμανς, αυτό σήμαινε ότι έβλεπε τον πατέρα της να σταματά κάποια στιγμή να την αναγνωρίζει.
«Αυτό είναι κάτι που πονά τόσο πολύ, που δεν μπορείς καν να το περιγράψεις», είπε η Βελγίδα ευρωβουλευτής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Χίλντε Βάουτμανς.
Όπως η Βάουτμανς, έτσι και πολλοί άνθρωποι σε όλη την Ευρώπη βλέπουν μέλη της οικογένειάς τους με άνοια να παλεύουν να θυμηθούν προσωπικές ιστορίες και κοινές εμπειρίες.
Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι η συχνότερη μορφή άνοιας και συνδέεται με προοδευτική γνωστική έκπτωση, που περιλαμβάνει δυσκολίες στη μνήμη, τη σκέψη και την επικοινωνία. Η άνοια επηρεάζει σήμερα πάνω από 12 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη, με τους αριθμούς να προβλέπεται να αυξηθούν (πηγή στα Αγγλικά) σε 20 εκατομμύρια μέχρι το 2050. Η νόσος Αλτσχάιμερ αντιστοιχεί στο 60% έως 80% των περιπτώσεων.
Ερευνητές αναφέρουν ότι η πιο έγκαιρη διάγνωση θα μπορούσε να βοηθήσει περισσότερους ανθρώπους να φτάσουν σε θεραπεία όσο η νόσος βρίσκεται ακόμη σε ήπιο στάδιο. Άλλοι προσπαθούν να βελτιώσουν τη ζωή όσων ήδη βιώνουν απώλεια μνήμης, για παράδειγμα μέσα από τη θεραπεία αναμνήσεων. Παραδοσιακά, αυτή η προσέγγιση περιλαμβάνει τη χρήση γνώριμων αντικειμένων, φωτογραφιών και μουσικής, ώστε να ενθαρρύνει τους ανθρώπους να θυμηθούν και να μοιραστούν εμπειρίες από τη ζωή τους.
Τώρα, υποστηρικτές της θεραπείας αναμνήσεων στρέφονται στην εικονική πραγματικότητα, τις διαδραστικές πλατφόρμες, την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και άλλα τεχνολογικά εργαλεία, για να δημιουργήσουν πιο εξατομικευμένες εμπειρίες και να βοηθήσουν τους ανθρώπους να ξανασυνδεθούν με τις μνήμες τους.
Μία από αυτές τις πρωτοβουλίες είναι το Synthetic Memories (πηγή στα Αγγλικά), ένα πρότζεκτ του δημιουργικού στούντιο Domestic Data Streamers με έδρα την Βαρκελώνη. Χρησιμοποιεί ΤΝ για να ανασυνθέτει τις μνήμες των ανθρώπων και να τις μετατρέπει σε εικόνες, προσφέροντας μια νέα προσέγγιση στη διατήρηση προσωπικών ιστοριών.
Η δουλειά του πρότζεκτ με ανθρώπους που ζουν με άνοια ξεκίνησε το 2023 σε οίκους ευγηρίας για ηλικιωμένους, όπου περιλαμβάνονταν και ένοικοι με νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές άνοιας. Η ομάδα συνεργάστηκε με κοινωνικούς λειτουργούς και νευροθεραπευτές στην Ισπανία για το πρότζεκτ.
Κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας μίας ώρας με κάποιον που υποφέρει από απώλεια μνήμης, ένας συνεντευκτής και ένα σύστημα ΤΝ που υποβάλλει ερωτήσεις καθοδηγούν τους συμμετέχοντες μέσα στις μνήμες τους. Στη συνέχεια, γενετικά μοντέλα ΤΝ χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν οπτικές αναπαραστάσεις των εμπειριών που περιγράφουν.
Το πρότζεκτ τονίζει ότι δεν προορίζεται ως θεραπεία, αλλά ως εργαλείο υποστήριξης της θεραπείας αναμνήσεων.
Το Synthetic Memories έχει από τότε βγει «στο δρόμο» ως μέρος του The Memory Radio Station, μιας περιοδεύουσας έκθεσης που ξεκίνησε σε συνεργασία με τη φαρμακευτική εταιρεία Eli Lilly. Περιδιασχίζει την Ευρώπη, φέρνοντας τις συζητήσεις για την απώλεια μνήμης σε δημόσιους χώρους.
Η έκθεση προσκαλεί το κοινό να μοιραστεί τις δικές του μνήμες, μετατρέποντας προφορικές και γραπτές ιστορίες σε εικόνες ΤΝ. Οι συμμετέχοντες δεν χρειάζεται να υποφέρουν από απώλεια μνήμης για να λάβουν μέρος.
Τον Νοέμβριο, η έκθεση βρίσκεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις Βρυξέλλες. Εκεί συμμετείχε η Βάουτμανς, ανακαλώντας παιδικές αναμνήσεις και στιγμές που πέρασε με τον πατέρα της.
Θυμήθηκε ότι πήγαινε μαζί του στην αγορά αγελάδων στο Σιντ-Τρούιντεν, την βελγική πόλη όπου μεγάλωσε.
«Ήταν υπέροχες στιγμές με τον πατέρα μου, όταν μπορούσα να πηγαίνω μαζί του στην αγορά και να προσπαθώ να πουλήσω τις αγελάδες και μετά να τις βάζουμε στη ζυγαριά [για να τις ζυγίσουμε]», είπε στον ραδιοφωνικό σταθμό.
Η αναγνώριση των συμπτωμάτων και η έγκαιρη διάγνωση είναι επίσης κρίσιμες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων με νόσο Αλτσχάιμερ.
«Στη δική μας περίπτωση, πήρε πολύ χρόνο. Ήταν μια ολόκληρη αναζήτηση, ήταν άρνηση», είπε στο Euronews η Βάουτμανς. «Δεν είναι Αλτσχάιμερ, είναι απλώς στρες, είναι απλώς υπερβολική δουλειά. Όπως όλοι λέμε όταν βλέπουμε κάποιον να ξεχνά πράγματα».
Γιατί έχει σημασία η έγκαιρη διάγνωση
Στοιχεία δείχνουν ότι όσοι λαμβάνουν έγκαιρη και ακριβή διάγνωση έχουν καλύτερα ψυχοκοινωνικά αποτελέσματα, όπως μειωμένο άγχος και μεγαλύτερη αυτονομία, σημείωσε η Alzheimer’s Society στην τελευταία της έκθεση (πηγή στα Αγγλικά).
Η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει επίσης στους ανθρώπους να έχουν πρόσβαση σε θεραπείες και παρεμβάσεις που ανταποκρίνονται στις κλινικές και στις ανάγκες φροντίδας τους, με ορισμένες θεραπείες να είναι πιο αποτελεσματικές στα πρώιμα στάδια της νόσου.
Ωστόσο, ένα από τα κύρια εμπόδια για έγκαιρη διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ είναι η περιορισμένη ενημέρωση για τη νόσο και τα συμπτώματά της.
Μια πρόσφατη πανευρωπαϊκή έρευνα (πηγή στα Αγγλικά) εντόπισε σημαντικά κενά στις γνώσεις του κοινού σχετικά με την άνοια. Από τους 681 ανθρώπους που συμμετείχαν σε 12 χώρες, λιγότεροι από τους μισούς γνώριζαν ότι η νόσος Αλτσχάιμερ είναι ο συνηθέστερος τύπος άνοιας, ενώ πολλοί δήλωσαν ότι η νόσος Αλτσχάιμερ δεν μπορεί να προληφθεί και είναι απλώς ένα φυσιολογικό μέρος της γήρανσης.
Παρότι δεν υπάρχει εγγυημένος τρόπος πρόληψης της νόσου Αλτσχάιμερ, παράγοντες τρόπου ζωής όπως η διατροφή, η άσκηση και το κάπνισμα μπορούν να επηρεάσουν τον κίνδυνο κάποιου.
«Χωρίς επαρκείς γνώσεις, μπορεί να είναι δύσκολο να εντοπιστούν τα σημάδια των διαφορετικών υποτύπων άνοιας», έγραψαν οι συγγραφείς. Ανέφεραν ότι η ενίσχυση της ενημέρωσης στο ευρύ κοινό θα μπορούσε να βοηθήσει τους ανθρώπους να αναγνωρίσουν τα συμπτώματα και να αναζητήσουν διάγνωση νωρίτερα.
Εκεί ακριβώς έρχεται να παρέμβει η περιοδεύουσα έκθεση. Στόχος της είναι να ενθαρρύνει τους ανθρώπους να σκεφτούν τη σημασία της μνήμης και τον αντίκτυπο της νόσου Αλτσχάιμερ.
«Πρόκειται για μια ευκαιρία συμμετοχής που δείχνει τι είναι αυτό που μας καθιστά μοναδικούς ως ανθρώπους· αυτή είναι η δύναμη του εγκεφάλου μας», είπε στην έναρξη της έκθεσης στις Βρυξέλλες ο εκτελεστικός διευθυντής του European Brain Council Φρεντερίκ Ντεστρεμπέκ.
«Αυτό είναι μια υπενθύμιση του πόσο ουσιαστικό είναι να φροντίζουμε και να προστατεύουμε το καλύτερο μας περιουσιακό στοιχείο στη ζωή.»