Η μερική αναδιατύπωση του ερωτήματος για τη συνταγματική μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης άνοιξε έναν νέο κύκλο πολιτικής και νομικής αντιπαράθεσης στην Ιταλία, με επίκεντρο τη διαφάνεια, τα δικαιώματα των ψηφοφόρων και τα όρια των θεσμικών παρεμβάσεων κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας
Η ιταλική κυβέρνηση προχωρά χωρίς παρεκκλίσεις. Δεν προτίθεται να αλλάξει την ημερομηνία του συνταγματικού δημοψηφίσματος για τον διαχωρισμό των δικαστικών επαγγελμάτων και τη μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος: οι πολίτες θα προσέλθουν στις κάλπες στις 22 και 23 Μαρτίου 2026.
Η απόφαση του υπουργικού συμβουλίου ελήφθη λίγες ώρες μετά την απόφαση του Ακυρωτικού Δικαστηρίου, το οποίο επαναδιατύπωσε εν μέρει το ερώτημα που θα τεθεί στους ψηφοφόρους. Παρότι το κείμενο τροποποιήθηκε ώστε να περιλαμβάνει ρητές αναφορές στα άρθρα του Συντάγματος που επηρεάζονται από τη μεταρρύθμιση, η εκτελεστική εξουσία επέλεξε να μην εκδώσει νέο διάταγμα σύγκλησης του εκλογικού σώματος, διατηρώντας το αρχικό χρονοδιάγραμμα.
Ποιες είναι οι αλλαγές στο ερώτημα του δημοψηφίσματος για τη Δικαιοσύνη
Η αλλαγή δεν είναι αμελητέα. Το Ακυρωτικό Δικαστήριο έκανε δεκτή την προσφυγή 15 νομικών, οι οποίοι είχαν πρωτοστατήσει στη συλλογή περισσότερων από 500.000 υπογραφών, ζητώντας μεγαλύτερη σαφήνεια και διαφάνεια στο ερώτημα.
Στο νέο κείμενο δεν θα αναφέρεται απλώς ο τίτλος του νόμου, η λεγόμενη «μεταρρύθμιση Νόρντιο», αλλά θα κατονομάζονται ρητά τα άρθρα του Συνταγματικού Χάρτη που πρόκειται να τροποποιηθούν: τα άρθρα 87, 102, 104, 105, 106, 107 και 110. Στόχος των εισηγητών ήταν να καταστούν σαφέστερες για τους πολίτες οι τεχνικές επιπτώσεις της μεταρρύθμισης στη λειτουργία της Δικαιοσύνης και στη σύσταση του νέου Πειθαρχικού Δικαστηρίου.
Η νέα διατύπωση του ερωτήματος θα αναφέρει:
«Εγκρίνετε το κείμενο του νόμου για την αναθεώρηση των άρθρων 87, δέκατο εδάφιο, 102, πρώτο εδάφιο, 104, 105, 106, τρίτο εδάφιο, 107, πρώτο εδάφιο, και 110 του Συντάγματος, το οποίο εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο και δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της 30ής Οκτωβρίου 2025 με τον τίτλο “Κανόνες για τη δικαστική τάξη και τη σύσταση του Πειθαρχικού Δικαστηρίου”;»
Η διαμάχη για τον χρόνο της προεκλογικής εκστρατείας
Η επιβεβαίωση των ημερομηνιών προκάλεσε την έντονη αντίδραση της επιτροπής υπέρ της προώθησης του δημοψηφίσματος. Στον πυρήνα της διαμάχης βρίσκεται η τήρηση της νόμιμης περιόδου των 50 ημερών για την προεκλογική εκστρατεία.
Σύμφωνα με συνταγματολόγους και αρκετές δυνάμεις της αντιπολίτευσης, η αναδιατύπωση του ερωτήματος θα έπρεπε να είχε οδηγήσει σε νέα επίσημη διαδικασία, μεταθέτοντας την ημερομηνία της ψηφοφορίας κατά τουλάχιστον δύο εβδομάδες και αποφεύγοντας το σαββατοκύριακο του Πάσχα.
Οι υποστηρικτές του «Όχι» υποστηρίζουν ότι δεν διαθέτουν επαρκή χρόνο για να εξηγήσουν τη θέση τους στους πολίτες και δεν αποκλείουν την προσφυγή στο Συνταγματικό Δικαστήριο (Consulta) για «σύγκρουση αρμοδιοτήτων».
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση, επιμένοντας στις ημερομηνίες 22 και 23 Μαρτίου, επιδιώκει να κλείσει το κεφάλαιο του δημοψηφίσματος το συντομότερο δυνατό, αποφεύγοντας την υπερβολική επικάλυψη της εκστρατείας με άλλα πολιτικά γεγονότα, όπως οι τοπικές εκλογές.
Σε αρκετές περιπτώσεις, εξάλλου, μέλη της κυβέρνησης Μελόνι έχουν υποβαθμίσει τη σημασία του αποτελέσματος για τη συνοχή της εκτελεστικής εξουσίας, αποκλείοντας ενδεχόμενες παραιτήσεις σε περίπτωση απόρριψης της μεταρρύθμισης από το εκλογικό σώμα.
«Η ημερομηνία δεν αλλάζει και η αναφορά στα άρθρα του Συντάγματος απλώς προστίθεται στο ερώτημα· η ουσία παραμένει η ίδια. Θεωρούμε σωστό να προχωρήσουμε σύμφωνα με τον αρχικό προγραμματισμό και το διάταγμα που είχε ήδη εκδοθεί», δήλωσε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι, στο περιθώριο συνεδρίου του Ριζοσπαστικού Κόμματος. Και πρόσθεσε: «Δεν πρόκειται για νέο ερώτημα· για τον ψηφοφόρο δεν αλλάζουν πολλά. Η διοίκηση έλαβε αυτή την απόφαση και εμείς λάβαμε τη δική μας. Δεν θα ανοίξω αντιπαράθεση επ’ αυτού».
Ένα μοναδικό προηγούμενο
Η υπόθεση συνιστά μοναδικό προηγούμενο στη δημοκρατική ιστορία της Ιταλίας. Ποτέ στο παρελθόν δεν είχε τροποποιηθεί το κείμενο ερωτήματος δημοψηφίσματος αφού είχε ήδη ξεκινήσει επίσημα η προεκλογική εκστρατεία. Οι ειδικοί του συνταγματικού δικαίου διχάζονται ως προς το αν θα έπρεπε να υπάρξει αναβολή, και πλέον ο λόγος ενδέχεται να περάσει στη Συνταγματική Δικαιοσύνη, η οποία θα κληθεί να κρίνει αν το δικαίωμα των ψηφοφόρων στην πλήρη ενημέρωση διασφαλίστηκε παρά τη μη μεταβολή του χρονοδιαγράμματος.
Στο μεταξύ, ο οργανωτικός μηχανισμός του υπουργείου Εσωτερικών (Βιμινάλε) παραμένει σε πλήρη ετοιμότητα για το τελευταίο δεκαήμερο του Μαρτίου, σε μια από τις κρισιμότερες δοκιμασίες για τη μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης που προωθεί η κυβερνητική πλειοψηφία.