Η επιτυχημένη πρωτοβουλία της Γαλλίας να αφαιρέσει τον ουζμπέκο-ρώσο ολιγάρχη Αλίσερ Ουσμάνοφ από τη λίστα κυρώσεων άφησε πικρή γεύση σε αξιωματούχους και διπλωμάτες στις Βρυξέλλες, που πλέον φοβούνται ότι δημιουργείται επικίνδυνο προηγούμενο.
Ήταν από εκείνους τους τίτλους που μοιάζουν αδύνατον να δημοσιευτούν: η Ευρωπαϊκή Ένωση χαλαρώνει τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας τη στιγμή που η Ρωσία κλιμακώνει τον πόλεμο στην Ουκρανία.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Κι όμως, ακριβώς αυτό συνέβη. Μετά από ημέρες έντονων διαπραγματεύσεων, στη διάρκεια των οποίων οι πρεσβευτές μπαινόβγαιναν διαρκώς στην αίθουσα, η Ένωση αποφάσισε να αφαιρέσει δύο γνωστούς Ρώσους ολιγάρχες, τον Alisher Usmanov και τον Mikhail Fridman, από τη λίστα κυρώσεων.
Οι δύο άνδρες βρέθηκαν στο στόχαστρο τις πρώτες μέρες της ολοκληρωτικής εισβολής, λόγω των στενών προσωπικών δεσμών τους με το Κρεμλίνο και της έντονης παρουσίας τους στη ρωσική οικονομία. Και οι δύο αμφισβήτησαν το σκεπτικό και για χρόνια προσπαθούσαν να βγουν από τη λίστα.
Αυτή την εβδομάδα, η πολυπόθητη επιθυμία τους έγινε πραγματικότητα. Ο Usmanov και ο Fridman μπορούν πλέον ξανά να εισέρχονται στην επικράτεια της ΕΕ και να έχουν πρόσβαση στα προσωπικά τους περιουσιακά στοιχεία.
Η είδηση εξόργισε την Ουκρανία, η οποία είχε δημόσια ζητήσει από τα κράτη μέλη να διατηρήσουν τη μαύρη λίστα ως έχει. Η χώρα δέχεται σφοδρά πλήγματα από τα αεριωθούμενα drones και τους βαλλιστικούς πυραύλους της Ρωσίας και ζητά από τους συμμάχους να αυξήσουν, όχι να μειώσουν, την πίεση.
«Η απόφαση να διαγραφούν ο Usmanov και ο Fridman από τη λίστα είναι ντροπιαστική και αδικαιολόγητη», δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών Andrii Sybija. «Η Μόσχα πανηγυρίζει γιατί πήρε αυτό που ήθελε: αίσθηση ατιμωρησίας, ταπείνωση της ΕΕ και διχασμό μεταξύ των Ευρωπαίων».
Στις Βρυξέλλες, αξιωματούχοι και διπλωμάτες προσπαθούν να συνέλθουν από το επώδυνο επεισόδιο και τρέχουν να περιορίσουν την αρνητική εικόνα που έχει αφήσει πίσω του.
Για την ΕΕ, η οποία υπερηφανεύεται ότι κάνει «ό,τι χρειαστεί» για να στηρίξει την Ουκρανία, η δημοσιοποιημένη απομάκρυνση δύο Ρώσων δισεκατομμυριούχων είναι δυσκολοχώνευτη.
Ως αντιστάθμισμα, τα κράτη μέλη συμφώνησαν να παρατείνουν την ισχύ της λίστας με σχεδόν 3.000 ονόματα για μια πρωτοφανή περίοδο 36 μηνών, ώστε να αποτρέψουν ανεπιθύμητα βέτο στο μέλλον.
Παρόλα αυτά, η πικρή γεύση παραμένει.
«Ήταν μια σκοτεινή στιγμή», είπε ένας διπλωμάτης.
«Κανείς δεν είναι ικανοποιημένος με αυτό», πρόσθεσε ένας άλλος.
Η Ιρλανδία, η οποία διαπραγματεύτηκε τον εύθραυστο συμβιβασμό, έκανε λόγο για μια «δύσκολη» διαδικασία.
Οι περισσότεροι δείχνουν ένα συγκεκριμένο κράτος ως υπαίτιο: τη Γαλλία.
Στις αρχές του μήνα, η Γαλλία σόκαρε τους εταίρους της όταν αιφνιδιαστικά συντάχθηκε με τη Σλοβακία και ζήτησε να διαγραφεί ο Usmanov από τη λίστα. Ο Γάλλος πρεσβευτής επικαλέστηκε συνοπτικά ζήτημα «εθνικής ασφάλειας», αφήνοντας τους υπόλοιπους απεσταλμένους απορημένους.
Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι το ζήτημα «εθνικής ασφάλειας» αφορούσε προσπάθεια απελευθέρωσης δύο Γάλλων πολιτών που κρατούνταν στο Αζερμπαϊτζάν. Η αποκάλυψη αύξησε το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης για την υπόθεση. Η Γαλλία, όμως, δεν εξήγησε ποτέ ανοιχτά τους λόγους στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων.
Την επόμενη ημέρα μετά τη διαγραφή του Usmanov από τη λίστα, το Αζερμπαϊτζάν χάρισε την ποινή και απελευθέρωσε τον Martin Ryan, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε 10 χρόνια φυλάκιση για φερόμενη κατασκοπεία υπέρ της γαλλικής κυβέρνησης.
«Πρόκειται για μια ανθρωπιστική χειρονομία, την οποία η Γαλλία χαιρετίζει», ανέφερε το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών.
Η εξαιρετική αυτή αλληλουχία γεγονότων υπενθύμισε το διπλωματικό βάρος που εξακολουθεί να έχει η Γαλλία στις Βρυξέλλες ως δεύτερο μεγαλύτερο κράτος μέλος, παρά την πολιτική αστάθεια και το αυξανόμενο έλλειμμα που ταλανίζουν τη χώρα.
Ορισμένοι διπλωμάτες πιστεύουν ότι χωρίς τη στήριξη της Γαλλίας η Σλοβακία δεν θα είχε καταφέρει να σβήσει τον Usmanov από τη μαύρη λίστα. Μάλιστα, η χώρα, που έχει προκαλέσει αντιδράσεις με τα αιφνίδια βέτο της, είχε επιχειρήσει στο παρελθόν να το πετύχει, χωρίς επιτυχία.
Παρότι υπάρχει κατανόηση για την προσπάθεια της Γαλλίας να απελευθερώσει τους κρατούμενους πολίτες της, προκαλεί ανησυχία η εκτίμηση ότι το Παρίσι άνοιξε το κουτί της Πανδώρας και δημιούργησε ένα επικίνδυνο προηγούμενο, που θα ενθαρρύνει ολιγάρχες να εξαγοράζουν την έξοδό τους από τις κυρώσεις.
«Η όλη υπόθεση δείχνει ότι η απαίτηση ομοφωνίας βλάπτει τους πάντες, ακόμη και τη Γαλλία. Πρέπει επειγόντως να προωθήσουμε την ειδική πλειοψηφία στις κυρώσεις», είπε ένας τρίτος διπλωμάτης.
«Η ομοφωνία τους έκανε ευάλωτους σε εκβιασμούς».
Ένα αβέβαιο μέλλον για τις κυρώσεις
Η υπόθεση Usmanov έρχεται σε μια στιγμή που η ΕΕ εμφανίζει ολοένα περισσότερα σημάδια κόπωσης στην πολυετή προσπάθειά της να παραλύσει τη ρωσική πολεμική μηχανή.
Παρότι ο πυρήνας του καθεστώτος κυρώσεων παραμένει άθικτος, οι τελευταίες εξελίξεις έχουν εγείρει ερωτήματα για την πολιτική βούληση που στηρίζει αυτή την εκστρατεία πίεσης. Εξάλλου, οι κυρώσεις είναι τελικά μια πολιτική επιλογή· η εμβέλειά τους φτάνει μόνο όσο επιτρέπουν οι πολιτικοί συσχετισμοί.
Το πρώτο φιάσκο εκτυλίχθηκε την άνοιξη, όταν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και βασική υποστηρικτής της στρατηγικής, Ursula von der Leyen, πρότεινε πλήρη απαγόρευση των ναυτιλιακών υπηρεσιών για τα ρωσικά πετρελαιοφόρα.
Η απαγόρευση στόχευε να αυξήσει ουσιαστικά το κόστος για τη Μόσχα, η οποία εξακολουθεί να βασίζεται σε ευρωπαϊκούς παρόχους για τη μεταφορά μέρους του αργού Urals, και να πλήξει την πιο κρίσιμη πηγή εσόδων της. Ήταν ένα μέτρο μεγάλης ισχύος, που η Ένωση είχε καιρό να επιχειρήσει.
Όμως, μετά την έναρξη του πολέμου Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ με το Ιράν και το κλείσιμο του Στενού του Χορμούζ, που αναστάτωσε τις ενεργειακές αγορές, η προοπτική να αυξηθεί περαιτέρω η πίεση σε έναν μεγάλο προμηθευτή πετρελαίου φάνηκε ξαφνικά πολύ λιγότερο ελκυστική.
Η απαγόρευση εγκρίθηκε θεωρητικά, αλλά η εφαρμογή της έμεινε επ’ αόριστον σε αναμονή, μέχρι να υπάρξει συμφωνία σε επίπεδο G7. Η συμφωνία αυτή δεν ήρθε ποτέ και η πρόταση βρέθηκε σε εκκρεμότητα και, τελικά, εξαφανίστηκε από το προσκήνιο.
Η von der Leyen προσπάθησε να γυρίσει σελίδα με ένα νέο πακέτο κυρώσεων, το οποίο παρουσίασε στις αρχές Ιουνίου, την ώρα που η Ουκρανία αποκτούσε νέο δυναμισμό στο πεδίο της μάχης.
«Θέλουμε να διατηρήσουμε την πλήρη ένταση των κυρώσεών μας», είπε.
Το πακέτο, όμως, μπλέχτηκε σε χαοτικές διαπραγματεύσεις που εξελίχθηκαν δημόσια στα μέσα ενημέρωσης και ανέδειξαν τη μειούμενη διάθεση των πρωτευουσών να αντέξουν οικονομικό κόστος.
Η Βουλγαρία άσκησε βέτο στις κυρώσεις κατά του Πατριάρχη Κιρίλλου, του επικεφαλής της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Γερμανία και η Πορτογαλία απέρριψαν την προσπάθεια περιορισμού των εισαγωγών ρωσικών αλιευμάτων. Η Γαλλία και η Ιταλία υποβάθμισαν την απαγόρευση θεωρήσεων για Ρώσους στρατιώτες σε μια άνευρη διακήρυξη.
Η Ελλάδα προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, αξιοποιώντας τις διαπραγματεύσεις για το 21ο πακέτο ώστε να αμφισβητήσει εκ των υστέρων το 19ο πακέτο και να εξασφαλίσει εξαίρεση για τη μεταφορά ρωσικού LNG.
Η ταραχώδης αυτή διαδικασία άνοιξε έναν ειλικρινή διάλογο μεταξύ αξιωματούχων και διπλωματών για το αν η ΕΕ πρέπει να συνεχίσει τη στρατηγική των ευρύτατων πακέτων που υιοθετήθηκαν με την έναρξη του πολέμου ή αν πρέπει να στραφεί σε μικρότερα, σταδιακά βήματα. Αν και τα στοχευμένα μέτρα θα ήταν πρακτικά ευκολότερο να συμφωνηθούν, θα εξακολουθούσαν να χρειάζονται ομοφωνία.
Στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, η von der Leyen προανήγγειλε αλλαγή προσανατολισμού.
«Πρέπει να ασκηθεί πρόσθετη πίεση στη Ρωσία. Αυτό που χρειάζεται δεν είναι απαραίτητα νέες κυρώσεις, αλλά κυρίως η εφαρμογή των υφιστάμενων κυρώσεων», είπε.
Τα λόγια της δείχνουν ότι η Επιτροπή θα σκεφτεί πολύ προσεκτικά πριν καταθέσει το 22ο πακέτο κυρώσεων από τον Φεβρουάριο του 2022. Μετά από τόσο πολλά περιοριστικά μέτρα, η εκτελεστική εξουσία έχει σχεδόν εξαντλήσει τους νέους κλάδους και προϊόντα που μπορεί να στοχεύσει.
Το επόμενο τεστ θα έρθει τον Οκτώβριο, όταν τα κράτη μέλη θα επιχειρήσουν να διευρύνουν τη μαύρη λίστα προσθέτοντας πάνω από 1.600 ονόματα φυσικών προσώπων και εταιρειών, τη μεγαλύτερη ενίσχυση που έχει γίνει ποτέ.
Μένει να φανεί αν η υπόθεση Usmanov θα ενισχύσει την αποφασιστικότητα ή θα κάνει τις κυβερνήσεις πιο επιφυλακτικές στο τραπέζι – ή αν θα ανοίξει τον δρόμο για αντίστοιχα αιτήματα.
Η χρονική συγκυρία της απομάκρυνσης του ολιγάρχη είναι «ατυχής», υποστηρίζει η Maria Shagina, ερευνήτρια στο International Institute for Strategic Studies (IISS), παραπέμποντας στην έγκριση του νομοσχεδίου κυρώσεων του Lindsey Graham στην Ουάσιγκτον, το οποίο δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί.
«Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτέλους κινούνται προς την ενίσχυση των κυρώσεων κατά της Ρωσίας και η ορατή διάσπαση στο εσωτερικό της ΕΕ στέλνει λάθος μήνυμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κυρώσεις της ΕΕ έχουν φτάσει στο πολιτικό τους όριο, αλλά υποδεικνύει δύο ζητήματα», δήλωσε η Shagina στο Euronews.
«Πρώτον, πολλά κράτη μέλη κρύβουν τις ανησυχίες τους πίσω από τα ουγγρικά και σλοβακικά βέτο. Δεύτερον, η εξασφάλιση της αναγκαίας ομοφωνίας γύρω από "βαριές" κυρώσεις θα γίνει πολιτικά πιο ευαίσθητη, οδηγώντας σε περισσότερες συναλλαγές παρασκηνιακά».