Επιστήμονες προειδοποιούν ότι τμήματα του βόρειου Κασπίου κινδυνεύουν με σενάριο ανάλογο της Αράλης, ενώ η κλιματική αλλαγή και η ανθρώπινη χρήση νερού επιτείνουν την πίεση στην περιοχή.
Η Κασπία Θάλασσα είναι η μεγαλύτερη εσωτερική υδάτινη μάζα στη Γη, αλλά εδώ και χρόνια συρρικνώνεται.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Τα βόρεια και βορειοανατολικά τμήματα κατά μήκος των ακτών του Καζακστάν αποτελούν τον πιο ρηχό τομέα της Κασπίας Θάλασσας, με βάθος συνήθως από μόλις τρία έως έξι μέτρα. Καθώς όμως η στάθμη συνεχίζει να πέφτει, μετά από δεκαετίες κλιματικής αλλαγής και ανθρώπινης δραστηριότητας, οι περιβαλλοντολόγοι εντοπίζουν συστάδες νησιών που αναδύονται από κάτω από την επιφάνεια.
Το πιο πρόσφατο εντοπίστηκε πριν από λίγες ημέρες κοντά στο νησί Kulaly, στη διάρκεια πρόσφατης αεροπορικής επιθεώρησης.
Ο εθελοντής και περιβαλλοντικός ακτιβιστής Ντανιαρ Ακιμζάνοφ ήταν μέλος της ομάδας που ανέφερε την ανακάλυψη. Λέει ότι το νέο νησί που αναδύθηκε είναι σχετικά μικρό, αλλά απέχει πολύ από το να είναι μεμονωμένη περίπτωση.
Στην πραγματικότητα, τα τελευταία τέσσερα με πέντε χρόνια, ο Ακιμζάνοφ λέει ότι έχει καταγράψει αρκετά νέα νησιά σε αυτό το τμήμα της Κασπίας Θάλασσας.
«Το νησί στη φωτογραφία που σας έστειλα είναι το μικρότερο. Υπάρχουν πολύ μεγαλύτερα νέα νησιά», εξηγεί.
Τα μυστικά νησιά της Κασπίας
Ορισμένα φτάνουν σε μήκος περίπου ένα χιλιόμετρο και πλάτος 200 έως 300 μέτρα, και η άγρια ζωή έχει ήδη αρχίσει να φτάνει στη νεοαποκαλυφθείσα ξηρά.
Ο Ακιμζάνοφ λέει ότι ο ίδιος είδε έναν αγριόχοιρο σε ένα από τα νησιά, ενώ οι λύκοι επίσης φτάνουν εκεί, διασχίζοντας τον πάγο. Τα νέα νησιά που αναδύονται συνήθως δεν παίρνουν ονόματα, προσθέτει.
Το Kazakh Research Institute of the Caspian Sea, που ξεκίνησε τη λειτουργία του τον Σεπτέμβριο του 2025 αφού ιδρύθηκε κατόπιν εντολής του προέδρου Κασίμ-Τζομάρτ Τοκάγιεφ, αναφέρει ότι είναι πιθανό να εμφανιστούν ακόμη περισσότερες εκτάσεις ξηράς. Ωστόσο, δεν θα εξελιχθούν όλες σε μόνιμα νησιά.
«Το μέλλον κάθε νέας εκτεθειμένης περιοχής εξαρτάται από τη μορφολογία του πυθμένα, τα κύματα, τις μεταβολές της στάθμης λόγω ανέμων και τη μετέπειτα δυναμική της στάθμης της Κασπίας Θάλασσας», αναφέρει το ινστιτούτο.
Η εμφάνιση νέων νησιών είναι ένα από τα πιο ορατά σημάδια μιας πολύ ευρύτερης μεταμόρφωσης: η Κασπία Θάλασσα υποχωρεί.
Η Κασπία Θάλασσα υποχωρεί
Η Κασπία Θάλασσα είναι η μεγαλύτερη κλειστή υδάτινη μάζα στον κόσμο. Βρέχεται από πέντε χώρες: το Καζακστάν, τη Ρωσία, το Αζερμπαϊτζάν, το Ιράν και το Τουρκμενιστάν. Περισσότερο από 80% της ποτάμιας εισροής της προέρχεται από τον ρωσικό ποταμό Βόλγα.
Ο Δρ Σιφάν Κορίτσε, επιστήμονας υδροκλίματος στο University of Alabama, που έχει δημοσιεύσει αρκετές μελέτες για την Κασπία Θάλασσα, εξηγεί την υδατική της ισορροπία με απλά λόγια.
«Είναι σαν έναν απλό υδατικό ισολογισμό. Το νερό που εισέρχεται προέρχεται από τις ποτάμιες εισροές και τις βροχοπτώσεις, ενώ το νερό που εξέρχεται είναι μόνο μέσω της εξάτμισης», λέει.
Σύμφωνα με τις οργανολογικές παρατηρήσεις, η στάθμη της Κασπίας Θάλασσας στον καζαχικό τομέα μειώθηκε από -26.82 μέτρα το 1996 σε -29.27 μέτρα το 2025. Αυτό αντιστοιχεί σε πτώση 2.45 μέτρων τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, δηλαδή κατά μέσο όρο περίπου 8–9 εκατοστά τον χρόνο.
Η πτώση συνεχίζεται. Σύμφωνα με το Kazakh Research Institute of the Caspian Sea, η μέση στάθμη στη μονάδα παρακολούθησης στο νησί Kulaly ήταν -29.42 μέτρα τον Ιούλιο του 2026, το χαμηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί σε όλη την περίοδο μελέτης.
Ο βορειοανατολικός τομέας της Κασπίας, συμπεριλαμβανομένης της ακτής της περιφέρειας Ατιράου στο Καζακστάν, είναι ιδιαίτερα ευάλωτος στην πτώση της στάθμης. Με μέσο βάθος περίπου έξι μέτρα και πολύ ήπια κλίση του πυθμένα, ακόμη και μια σχετικά μικρή μείωση μπορεί να μετακινήσει την ακτογραμμή προς τα ανοιχτά σε μεγάλες αποστάσεις.
Η έκταση της υποχώρησης είναι ήδη ορατή. Σύμφωνα με το Kazakh Research Institute of the Caspian Sea, μεταξύ 2000 και 2025, η επιφάνεια που καλύπτεται από νερό στο υπό μελέτη τμήμα του βορειοανατολικού τομέα της Κασπίας μειώθηκε περίπου κατά 16,384 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Δορυφορικές εικόνες που αναλύθηκαν από το ινστιτούτο δείχνουν επίσης πώς άλλαξε η ακτογραμμή τα τελευταία χρόνια. Μεταξύ 2021 και 2026, η πτώση της στάθμης αποκάλυψε σταδιακά νέες περιοχές πυθμένα κοντά στο νησί Kulaly και στο αρχιπέλαγος Tyuleniy.
Η Κασπία έχει ιστορικά περάσει τόσο περιόδους πτώσης όσο και περιόδους ανόδου της στάθμης των υδάτων. Από τη δεκαετία του 1930 έως το 1977, το επίπεδο της θάλασσας μειώθηκε περίπου κατά τρία μέτρα. Τις επόμενες δύο δεκαετίες αυξήθηκε ξανά περίπου κατά 2.5 μέτρα, προτού ξεκινήσει μια νέα περίοδος πτώσης.
Παρότι οι διακυμάνσεις της στάθμης της Κασπίας Θάλασσας δεν είναι κάτι νέο, οι επιστήμονες αναφέρουν ότι πλέον η κλιματική αλλαγή και η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρεάζουν την υδατική της ισορροπία.
Προηγούμενες έρευνες έχουν συνδέσει τη μείωση των τελευταίων δεκαετιών κυρίως με την αυξημένη εξάτμιση από την Κασπία Θάλασσα, καθώς οι θερμοκρασίες στην περιοχή έχουν ανέβει. Η μείωση των βροχοπτώσεων έχει επίσης συμβάλει, αλλά σε μικρότερο βαθμό.
Η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρεάζει επίσης πόσο νερό φτάνει στην Κασπία. Φράγματα ρυθμίζουν τους ποταμούς που εκβάλλουν στη θάλασσα, ενώ νερό αντλείται σε ολόκληρη τη λεκάνη για άρδευση και άλλες χρήσεις. Ο τρόπος διαχείρισης των ταμιευτήρων μπορεί επίσης να επηρεάσει τις ροές των ποταμών που φτάνουν στη θάλασσα.
Γιατί μειώνονται οι φώκιες της Κασπίας
Η φώκια της Κασπίας, που δεν απαντάται πουθενά αλλού στον κόσμο, έχει ήδη υποστεί δραματική μείωση πληθυσμού. Τα τελευταία 100 χρόνια, ο αριθμός της έχει πέσει από περίπου ένα εκατομμύριο σε γύρω στις 100.000.
Η υποχώρηση της θάλασσας προσθέτει πίεση στο είδος, μεταμορφώνοντας τα απομονωμένα νησιά που χρησιμοποιεί ως εποχικούς χώρους παραμονής στην ξηρά.
Σύμφωνα με την ερευνήτρια φώκιας Ασέλ Μπαϊμουκανόβα, η επιφάνεια των νησιών που χρησιμοποιούνται ως θέσεις ανάβασης έχει μειωθεί περισσότερο από 15 φορές από το 1995.
Το 2021, η Μπαϊμουκανόβα και άλλοι ερευνητές από το Institute of Hydrobiology and Ecology έμειναν σε ένα μικρό, πρόσφατα σχηματισμένο νησί που ονόμασαν New Durnev, όπου συγκεντρώνονταν χιλιάδες φώκιες. Όταν επέστρεψαν το 2023, το νησί είχε διευρυνθεί σημαντικά και σε ορισμένες περιόδους ήταν προσβάσιμο με αυτοκίνητο. Αργότερα ενώθηκε με την ξηρά.
«Για τις φώκιες έγινε απρόσιτο. Χωρίς απομονωμένο νησί δεν υπάρχουν φώκιες», είπε η Μπαϊμουκανόβα.
Καθώς η θάλασσα υποχωρεί, οι φώκιες ωθούνται επίσης προς τα δυτικά. Ο βορειοανατολικός τομέας της Κασπίας είχε για χρόνια λειτουργήσει ως φυσικό καταφύγιο για τα ζώα επειδή ήταν δύσκολα προσβάσιμος για τους ανθρώπους. Πιο δυτικά, οι φώκιες αντιμετωπίζουν εντονότερη ανθρώπινη δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένης της αλιείας, της ναυσιπλοΐας, του τουρισμού και των επιχειρήσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Η αύξηση της θερμοκρασίας αποτελεί άλλη μια απειλή για τις φώκιες: την απώλεια σταθερού χειμερινού πάγου. Οι φώκιες της Κασπίας γεννούν πάνω στον πάγο, αλλά, όπως λέει η Μπαϊμουκανόβα, οι πιο ήπιοι χειμώνες τον κάνουν πιο λεπτό και λιγότερο σταθερό.
Οι επιπτώσεις της υποχώρησης της θάλασσας δεν περιορίζονται στην άγρια ζωή. Το Kazakh Research Institute of the Caspian Sea αναφέρει ότι η συρρίκνωση των ρηχών υδάτων επηρεάζει επίσης τους υγροτόπους και μπορεί να δημιουργήσει ολοένα μεγαλύτερες προκλήσεις για τις αλιευτικές δραστηριότητες, τα λιμάνια, τη ναυσιπλοΐα και άλλες παράκτιες υποδομές.
Τι ακολουθεί;
Τα περισσότερα κλιματικά σενάρια δείχνουν ότι η Κασπία Θάλασσα θα συνεχίσει να μειώνεται κατά τον 21ο αιώνα, αν και οι επιστήμονες τονίζουν ότι η ακριβής έκταση παραμένει αβέβαιη.
Η έρευνα του Κορίτσε προβλέπει πτώση έως και οκτώ μέτρων μέχρι το τέλος του αιώνα, υπό ένα μεσαίο κλιματικό σενάριο, αν και τα αποτελέσματα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των μοντέλων.
Για να δείξει τι θα σήμαινε ακόμη και μια μικρότερη πτώση, ο Κορίτσε αναφέρει ότι με μείωση κατά πέντε μέτρα θα έβγαιναν στην επιφάνεια περίπου 77.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα πυθμένα στον βόρειο τομέα της Κασπίας.
Ο Κορίτσε σημειώνει ότι το σύνολο της Κασπίας δεν αντιμετωπίζει ένα σενάριο αντίστοιχο με αυτό της Θάλασσας Αράλης, επειδή οι κεντρικές και νότιες λεκάνες της είναι πολύ βαθύτερες. Όμως τμήματα της ρηχής βόρειας Κασπίας μπορεί να αντιμετωπίσουν σημαντική αποξήρανση.
«Το βόρειο τμήμα καλύπτει από το ένα τέταρτο έως το ένα τρίτο της υδάτινης μάζας. Υπάρχει πιθανότητα αυτή η βόρεια περιοχή να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα σενάριο παρόμοιο με της Θάλασσας Αράλης», λέει.
Ωστόσο, η έκταση της μελλοντικής πτώσης δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Η έρευνα του Κορίτσε δείχνει ότι η ανθρώπινη άντληση νερού θα μπορούσε, σε ορισμένα σενάρια, να προσθέσει έως και επτά μέτρα στην πτώση.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι τα μέτρα πρέπει να στοχεύουν τόσο στην επιβράδυνση της πτώσης όσο και στην προσαρμογή σε αυτήν. Αυτό περιλαμβάνει καλύτερη διαχείριση της χρήσης νερού σε ολόκληρη τη λεκάνη της Κασπίας, ιδίως στον Βόλγα, καθώς και ισχυρότερη παρακολούθηση και ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των χωρών.
Το Kazakh Research Institute of the Caspian Sea αναφέρει επίσης ότι η προσαρμογή αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Στα μέτρα περιλαμβάνονται η προστασία ευάλωτων οικοσυστημάτων, η παρακολούθηση των νέων εκτεθειμένων τμημάτων του πυθμένα και η προσαρμογή των λιμανιών και άλλων παράκτιων υποδομών.
Ορισμένες περιφερειακές πρωτοβουλίες βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Το Καζακστάν έχει προτείνει ένα διακρατικό πρόγραμμα για τη διατήρηση των υδάτινων πόρων της Κασπίας Θάλασσας, ενώ τα πέντε κράτη της Κασπίας εργάζονται επίσης σε ένα σχέδιο δράσης 2026–2036 στο πλαίσιο της Tehran Convention, για τη βελτίωση της παρακολούθησης, την αξιολόγηση των επιπτώσεων των μεταβολών της στάθμης και την ανάπτυξη μέτρων προσαρμογής.
«Αποτελεσματικές λύσεις είναι δυνατές μόνο μέσω συντονισμένης δράσης όλων των πέντε κρατών της Κασπίας», αναφέρει το ινστιτούτο.