Θα καταστήσουν οι επιδοτήσεις για την αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων τη μετακίνηση πιο βιώσιμη στην Πορτογαλία; Το μέτρο υπόσχεται να βοηθήσει ευάλωτες οικογένειες, αλλά εγείρει αμφιβολίες για το κόστος χρήσης
Δικαίωμα σε ενίσχυση για την αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων θα έχουν στην Πορτογαλία τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις. Η ανακοίνωση έγινε στις αρχές Νοεμβρίου, στο πλαίσιο της συζήτησης για τον Κρατικό Προϋπολογισμό του 2027, όταν η υπουργός Περιβάλλοντος Μαρία ντα Γκράσα Καρβάλιο ανέφερε ότι η κυβέρνηση θα στηρίξει την αγορά περισσότερων από 20.000 οχημάτων, καλύπτοντας έως το 80% της αξίας του αυτοκινήτου, με ανώτατο όριο τις 15.000 ευρώ.
Από την πρώτη στιγμή η ανακοίνωση προκάλεσε ερωτήματα. Οι λεπτομέρειες του μέτρου δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστές, καθώς απαιτείται η τελική έγκριση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δεδομένου ότι η ενίσχυση εντάσσεται στο Κοινωνικό Σχέδιο για το Κλίμα (Plano Social para o Clima), με εκτιμώμενη δαπάνη 104,5 εκατ. ευρώ για τη συμμετοχή στην αγορά περίπου 5.500 οχημάτων από τα πιο φτωχά νοικοκυριά σε πρώτη φάση, στόχος που μπορεί να αυξηθεί κατά περίπου 1.000 οχήματα κατά τις διαπραγματεύσεις που συνεχίζονται στις Βρυξέλλες.
Στόχος του προγράμματος, και ειδικότερα του συγκεκριμένου μέτρου, είναι «η καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας και η προώθηση μιας πιο προσιτής και βιώσιμης κινητικότητας», με επίκεντρο τα ευάλωτα νοικοκυριά, «που είναι περισσότερο εκτεθειμένα στις επιπτώσεις της αύξησης των τιμών των ορυκτών καυσίμων».
Έτσι, η κυβέρνηση προβλέπει «να στηρίξει την ηλεκτροκίνηση της μετακίνησης 5,5 χιλιάδων ευάλωτων νοικοκυριών» και «περίπου 9 χιλιάδων πολύ μικρών επιχειρήσεων».
Όπως ανέφερε η υπουργός Περιβάλλοντος, η κυβέρνηση επέλεξε να επικεντρωθεί στα ευάλωτα νοικοκυριά επειδή η Πορτογαλία είναι από τις χώρες της Ευρώπης όπου τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα έχουν περισσότερα ιδιόκτητα οχήματα. Ο μέσος όρος είναι περίπου 20%, σημείωσε η Μαρία ντα Γκράσα Καρβάλιο, ποσοστό που φτάνει το 24% στις αγροτικές περιοχές. Στις περιφέρειες γύρω από τις μεγάλες πόλεις το ποσοστό είναι περίπου 23%. Πρόκειται συνήθως για παλιά αυτοκίνητα, με υψηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, τα οποία η κυβέρνηση θέλει να αντικατασταθούν.
Όσον αφορά ειδικά τις αγροτικές περιοχές, η υπουργός υπογράμμισε ότι οι άνθρωποι έχουν αυτοκίνητο «επειδή το χρειάζονται» και επειδή «οι δημόσιες συγκοινωνίες δεν λύνουν τα προβλήματα στις περιοχές χαμηλής πυκνότητας».
Σε ποιους απευθύνεται η ενίσχυση;
Σύμφωνα με την κυβέρνηση, συνολικά 1,5 εκατ. νοικοκυριά μπορούν να καλυφθούν από το μέτρο. Κατ’ αρχάς απευθύνεται στους δικαιούχους του κοινωνικού τιμολογίου ηλεκτρικής ενέργειας. Είναι περίπου 750.000 νοικοκυριά και θα έχουν προτεραιότητα στην αξιολόγηση των αιτήσεων. Στη συνέχεια, περιλαμβάνονται και τα νοικοκυριά με εισοδήματα κάτω από το 80% του διάμεσου εθνικού εισοδήματος, δηλαδή έως 11.572 ευρώ ετησίως.
Ποιο είναι το ύψος της ενίσχυσης;
Το ύψος της χρηματοδότησης δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί και μπορεί να κυμανθεί μεταξύ 70% και 90%, αλλά το Υπουργείο Περιβάλλοντος αναφέρει ότι αναμένεται να είναι στο 80% της αξίας του οχήματος. Το ποσό της χρηματοδότησης μπορεί να αυξηθεί κατά 1.000 ευρώ αν παραδοθεί μεταχειρισμένο όχημα για απόσυρση. Θα υπάρξουν επίσης ενισχύσεις για την αγορά φορτιστών.
Επιπλέον, στην περίπτωση των ευάλωτων νοικοκυριών, ο ΦΠΑ δεν θα βαρύνει τα ίδια, ανέφερε (πηγή στα Πορτογαλικά) η υπουργός Περιβάλλοντος σε συνέντευξή της στον ραδιοφωνικό σταθμό Rádio Observador. Σύμφωνα με τη Μαρία ντα Γκράσα Καρβάλιο, ο ΦΠΑ θα καλυφθεί από άλλη πηγή χρηματοδότησης.
«Δεν είναι το πρόγραμμα που καλύπτει, αλλά έχουμε άλλη χρηματοδότηση για τον ΦΠΑ. Και δεν ζητάμε απόσυρση [ενός παλιού αυτοκινήτου με κινητήρα εσωτερικής καύσης]. Είναι η μοναδική περίπτωση στην οποία δεν ζητάμε απόσυρση. Γιατί; Επειδή έτσι αυτές [οι οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα] μπορούν να πουλήσουν το αυτοκίνητο. Συνεπώς, σε αυτό το μοντέλο, μένει μεταξύ 2.000 και 3.000 ευρώ για να καλύψει η οικογένεια. Και αν η οικογένεια καταφέρει να πουλήσει το παλιό αυτοκίνητο για 2.000, 3.000 ευρώ, μπορεί να το ανταλλάξει με ένα ηλεκτρικό χωρίς να χρειαστεί να βάλει δικά της χρήματα για να καλύψει το 20%», εξήγησε.
Τα νοικοκυριά θα μπορούν να λάβουν έως 15.000 ευρώ ανά όχημα. Θα υπάρξει επίσης όριο στην αξία των οχημάτων που μπορούν να αγοραστούν με την ενίσχυση. Το πρόγραμμα θα δέχεται αιτήσεις για την αγορά ηλεκτρικών οχημάτων αξίας έως 37.500 ευρώ, καινούριων ή μεταχειρισμένων έως πέντε ετών, λόγω της διάρκειας ζωής των μπαταριών, υπό την προϋπόθεση ότι θα αγοράζονται υποχρεωτικά από αντιπροσωπεία και όχι από ιδιώτες.
Η πληρωμή θα γίνεται μέσω συστήματος κουπονιών, όπως συμβαίνει με το E-Lar, που δημιούργησε η κυβέρνηση για την αντικατάσταση κουζινών και θερμοσιφώνων αερίου, χωρίς να απαιτείται προκαταβολή χρημάτων για την αγορά του οχήματος.
Αφού αγοράσει κανείς το αυτοκίνητο με την ενίσχυση, μπορεί να το πουλήσει αμέσως μετά;
Τα οχήματα που θα αγοραστούν στο πλαίσιο της ενίσχυσης δεν θα μπορούν να πωληθούν πριν περάσουν 3 χρόνια.
Και για τις επιχειρήσεις, τι προβλέπεται;
Η Μαρία ντα Γκράσα Καρβάλιο ανέφερε ακόμη ότι η κυβέρνηση θα στηρίξει, με 228 εκατ. ευρώ, περίπου 9.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις, με κύκλο εργασιών έως 2 εκατ. ευρώ και λιγότερους από 10 εργαζόμενους, για την αγορά 13.700 ηλεκτρικών οχημάτων, με δυνατότητα υποβολής αίτησης για ένα ή δύο αυτοκίνητα ανά επιχείρηση. Σε αυτή την περίπτωση, η συμμετοχή μπορεί να φτάσει έως το 100% της αξίας, χωρίς τον ΦΠΑ.
Για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις θα είναι επίσης υποχρεωτικό να παραδοθεί ένα όχημα για απόσυρση για κάθε ηλεκτρικό που θα αποκτηθεί. Επιπλέον, για να είναι επιλέξιμες για την ενίσχυση αγοράς ηλεκτρικών αυτοκινήτων, θα πρέπει να αποδείξουν ότι τα καύσιμα αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον 5% των δαπανών τους.
Και τι προβλέπεται για τις δημόσιες συγκοινωνίες;
Η ηλεκτροκίνηση θα επεκταθεί και στις δημόσιες συγκοινωνίες. Προβλέπεται συγχρηματοδότηση, ύψους 125,5 εκατ. ευρώ, για την αγορά 700 ηλεκτρικών λεωφορείων σε περιοχές χαμηλής πυκνότητας, που θα εξυπηρετούν, για παράδειγμα, τη μετακίνηση εργαζομένων και μαθητών, καθώς και τη μεταφορά ασθενών στις συγκεκριμένες περιοχές.
Το ποσό αυτό περιλαμβάνει την αγορά υποδομών φόρτισης και στεγάστρων από τις αρμόδιες αρχές μεταφορών.
Είναι η ηλεκτροκίνηση του ιδιωτικού αυτοκινήτου η καλύτερη λύση για το πρόβλημα;
Παρά τους περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς στόχους του μέτρου, εγείρονται ερωτήματα για την αποτελεσματικότητά του και για τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει στα πρότυπα κινητικότητας στην Πορτογαλία.
Ο Αντόνιου Αλβαρένγκα, καθηγητής στη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οικονομικών Nova (Nova School of Business and Economics - Nova SBE), μιλώντας στο Euronews, θεωρεί ότι το κίνητρο για την αγορά ηλεκτρικών οχημάτων μπορεί να αποτελέσει θετικό βήμα προς την αποανθρακοποίηση, αλλά προειδοποιεί για ορισμένα αντιφατικά αποτελέσματα που πρέπει να ληφθούν υπόψη.
Από περιβαλλοντική σκοπιά, ο καθηγητής επισημαίνει τον κίνδυνο το μέτρο να ενθαρρύνει συμπεριφορές που θα φέρουν το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο. Φέρνει ως παράδειγμα μια οικογένεια που μέχρι τώρα χρησιμοποιούσε καθημερινά τις δημόσιες συγκοινωνίες ή μορφές ήπιας κινητικότητας, όπως το ποδήλατο, αλλά που, ενθαρρυμένη από την κρατική ενίσχυση, αρχίζει να στηρίζεται στο ιδιωτικό αυτοκίνητο. Σε ένα τέτοιο σενάριο, αντί να μειώσει τις εκπομπές, το κίνητρο μπορεί να συμβάλει στην αύξησή τους, αντικαθιστώντας πιο βιώσιμους τρόπους μετακίνησης με μια ατομική λύση που είναι πιο ρυπογόνα.
Το ζήτημα δεν περιορίζεται όμως στις εκπομπές των οχημάτων. Ο Αλβαρένγκα θεωρεί ότι πρέπει να αξιολογηθεί και ο αντίκτυπος του μέτρου στον όγκο της οδικής κυκλοφορίας. Ενθαρρύνοντας την αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων, η κυβέρνηση προωθεί την αντικατάσταση της τεχνολογίας που χρησιμοποιείται, αλλά όχι απαραίτητα τη μείωση του αριθμού των αυτοκινήτων που κυκλοφορούν.
Αντίθετα, καθιστώντας πιο προσιτή την αγορά ιδιωτικού αυτοκινήτου, η ενίσχυση μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση ή και στην αύξηση της εξάρτησης από την ατομική μετακίνηση, χωρίς να αντιμετωπίζει δομικά προβλήματα όπως η συμφόρηση, η κατάληψη του δημόσιου χώρου και η πίεση στις υποδομές.
Κατά τον καθηγητή, η ενεργειακή μετάβαση δεν πρέπει να επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αντικατάσταση αυτοκινήτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης από ηλεκτρικά οχήματα. Η μείωση της εξάρτησης από το ιδιωτικό αυτοκίνητο εξακολουθεί να είναι μία από τις βασικές προκλήσεις μιας πραγματικά βιώσιμης πολιτικής κινητικότητας.
Προτεραιότητα πρέπει να είναι η αγορά αυτοκινήτων ή η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών;
Η χρήση δημόσιων πόρων για την επιδότηση της αγοράς ιδιωτικών αυτοκινήτων θέτει επίσης το ζήτημα των επενδυτικών προτεραιοτήτων. Ιδίως όταν υπάρχουν άλλες δομικές ανάγκες που παραμένουν άλυτες, όπως η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, του σιδηροδρόμου και των λύσεων κινητικότητας στις προαστιακές και αγροτικές ζώνες.
Παρόλα αυτά, ο Αντόνιου Αλβαρένγκα θεωρεί ότι, παρά τους περιορισμούς που έχουν επισημανθεί, «είναι καλύτερα να προχωρήσουμε με αυτό το μέτρο παρά να μην προχωρήσουμε με κανένα».
Ο καθηγητής αναγνωρίζει ότι το κίνητρο για την αγορά ηλεκτρικών οχημάτων δεν επιλύει τα δομικά προβλήματα της κινητικότητας στην Πορτογαλία, αλλά θεωρεί ότι μπορεί να αποτελέσει θετικό βήμα προς την αποανθρακοποίηση. Κατά την άποψή του, η αναζήτηση μιας ιδανικής λύσης δεν πρέπει να εμποδίζει την εφαρμογή μέτρων που, ακόμη και αν είναι ανεπαρκή, μπορούν να φέρουν αποτελέσματα.
Πώς μπορεί η κυβέρνηση να διασφαλίσει ότι η ενίσχυση θα βελτιώσει ουσιαστικά τις συνθήκες κινητικότητας αυτών των οικογενειών;
Ένα ακόμη ζήτημα συνδέεται με τις προϋποθέσεις για την καθημερινή χρήση ενός ηλεκτρικού οχήματος, ιδίως στην περίπτωση των νοικοκυριών με χαμηλότερα εισοδήματα.
Ακόμη και αν επωφεληθούν από σημαντική ενίσχυση για την αγορά, δεν διαθέτουν όλες οι οικογένειες γκαράζ ή πρόσβαση σε ιδιωτικό σημείο φόρτισης, με αποτέλεσμα να εξαρτώνται από το δημόσιο δίκτυο.
Με αφορμή αυτό, ο Αλβαρένγκα επισημαίνει τις αδυναμίες του σημερινού συστήματος δημόσιας φόρτισης, το οποίο θεωρεί ότι είναι ελάχιστα διαφανές ως προς το κόστος, με υψηλές τιμές και όχι ιδιαίτερα διαισθητική χρήση. Η πολλαπλότητα των παρόχων και η ανάγκη χρήσης διαφορετικών καρτών και εφαρμογών καθιστούν το δίκτυο ιδιαίτερα περίπλοκο για τους χρήστες.
Έτσι, παρότι η πρόσβαση στο αυτοκίνητο μπορεί να διευκολυνθεί χάρη στο επίδομα, η χρήση του συνεχίζει να αποτελεί οικονομικό και πρακτικό βάρος που ενδέχεται να επιβαρύνει ακριβώς τις οικογένειες που το μέτρο επιδιώκει να στηρίξει.
Ο κίνδυνος οι αντιπροσωπείες να απορροφήσουν μέρος της επιδότησης
Υπάρχουν ακόμη ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο τα δημόσια κίνητρα μπορεί να επηρεάσουν τις τιμές πώλησης των ηλεκτρικών οχημάτων.
Ο Αντόνιου Αλβαρένγκα προειδοποιεί για την πιθανότητα οι αντιπροσωπείες να προσαρμόσουν τις τιμές ανάλογα με το ποσό που διαθέτει το κράτος, απορροφώντας μέρος του οφέλους που θα έπρεπε να φτάσει στους καταναλωτές.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, η επιδότηση μπορεί να μη μεταφραστεί σε πραγματική μείωση της οικονομικής επιβάρυνσης των οικογενειών, αλλά να ωφελήσει κυρίως τους πωλητές και τους κατασκευαστές. Πρόκειται για έναν κίνδυνο που εγείρει ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα του μέτρου και για τους ελεγκτικούς μηχανισμούς που απαιτούνται ώστε η δημόσια ενίσχυση να φτάσει πράγματι στους δικαιούχους της.
Μπορούν τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα που κατασκευάζονται στην Κίνα να επωφεληθούν από την ενίσχυση;
Ένα ακόμη ζήτημα που θέτει ο καθηγητής της Nova SBE αφορά την προέλευση των οχημάτων που μπορούν να επωφεληθούν από τα πορτογαλικά κίνητρα.
Με βάση τα κριτήρια που έχει δημοσιοποιήσει η κυβέρνηση, μόνο έξι ηλεκτρικά αυτοκίνητα είναι επιλέξιμα για να ενταχθούν στο πρόγραμμα ενίσχυσης για την αγορά από νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα και, με εξαίρεση τα Citroën ë-C3 και Renault Twingo, όλα παράγονται στην Κίνα.
Η προσφορά είναι ακόμη πιο περιορισμένη αν ληφθεί υπόψη το όριο των 15.000 ευρώ. Μόνο τρία αυτοκίνητα που διατίθενται στην Πορτογαλία εμπίπτουν στο όριο τιμής που έχει τεθεί. Μόνο η πιο οικονομική έκδοση του Dacia Spring, με τιμή 13.740 ευρώ, πληροί το όριο.
Με τη προσαύξηση που συνδέεται με την απόσυρση, η οποία ανεβάζει το όριο στις 16.000 ευρώ, μπορούν να προστεθούν το Leapmotor T03, στα 15.284,5 ευρώ, και το Renault Twingo E-Tech, στα 15.845,3 ευρώ.
Από τα τρία αυτά μοντέλα, τουλάχιστον ένα κατασκευάζεται στην Κίνα, ενώ το νέο Dacia Spring κατασκευάζεται πλέον στο Νόβο Μέστο στη Σλοβενία, στην ίδια γραμμή όπου παράγεται το Renault Twingo E-Tech. Η πρώτη γενιά κατασκευαζόταν στην Κίνα.
Ο Αντόνιου Αλβαρένγκα αναγνωρίζει ότι η δημόσια ενίσχυση μπορεί τελικά να χρηματοδοτήσει, έμμεσα, την αγορά αυτοκινήτων που κατασκευάζονται στην Κίνα. Πρόκειται για μια κατάσταση που εγείρει ερωτήματα για τη συνοχή ανάμεσα στους περιβαλλοντικούς στόχους του μέτρου και την ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική, ιδίως σε ένα πλαίσιο αυξανόμενου ανταγωνισμού μεταξύ ευρωπαϊκών και κινεζικών κατασκευαστών.
Ο καθηγητής, σε αυτό το πλαίσιο, αναφέρει το παράδειγμα της Γαλλίας, η οποία έχει υιοθετήσει διαφορετικό μοντέλο για τη χορήγηση κινήτρων στην αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων.
Από τον Ιανουάριο του 2024, η χορήγηση κινήτρων για την αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων στη Γαλλία αποκλείει μοντέλα που κατασκευάζονται στην Κίνα, ακόμη και αν ανήκουν σε μη κινεζικές μάρκες, λόγω περιβαλλοντικών κριτηρίων και αποτυπώματος άνθρακα που συνδέεται με τη διαδικασία κατασκευής και την ενέργεια που χρησιμοποιείται στην παραγωγή των οχημάτων.
Η αλλαγή ήρθε αφότου οι γαλλικές αρχές διαπίστωσαν ότι περίπου το ένα τρίτο των δημόσιων κινήτρων που χορηγούνταν ωφελούσε καταναλωτές που αγόραζαν οχήματα κατασκευασμένα στην Κίνα.
Το γαλλικό πρόγραμμα αντιπροσώπευε ετήσιο κόστος περίπου 1 δισ. ευρώ και προέβλεπε κίνητρα μεταξύ 5.000 και 7.000 ευρώ για τους αγοραστές ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Σύμφωνα με το γαλλικό Υπουργείο Οικονομικών, η διοχέτευση σημαντικού μέρους αυτών των ενισχύσεων σε οχήματα που κατασκευάζονται στην Κίνα συνέβαλε στην αύξηση των εισαγωγών και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικής πίεσης στους εγχώριους κατασκευαστές.