Οι ελεγκτές της ΕΕ προειδοποιούν ότι η αργή ρύθμιση, η αποσπασματική εφαρμογή και τα παρωχημένα όρια ασφάλειας για τρόφιμα και πόσιμο νερό αφήνουν τους Ευρωπαίους εκτεθειμένους σε επιβλαβείς χημικές ουσίες, έξι χρόνια μετά τη δέσμευση των Βρυξελλών να καταργήσουν τις μη αναγκαίες χρήσεις των PFAS
Τη δέσμευσή της να καταργήσει σταδιακά τις επιβλαβείς «αιώνιες χημικές ουσίες», γνωστές ως PFAS, έχει αποτύχει να υλοποιήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση, λόγω ρυθμιστικών προβλημάτων, αδυναμία επιβολής και ξεπερασμένων ορίων ασφάλειας, σύμφωνα με έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ECA).
Έξι χρόνια μετά τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να εξαλείψει τις μη απαραίτητες χρήσεις των PFAS, χιλιάδες υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εκτός ρύθμισης, ενώ οι εθνικές αρχές αποτυγχάνουν να ελέγξουν αν τηρούνται οι υφιστάμενοι περιορισμοί, ανέφεραν οι ελεγκτές.
Τα PFAS χρησιμοποιούνται ευρέως σε καταναλωτικά και βιομηχανικά προϊόντα, από αντικολλητικά σκεύη μαγειρικής και αδιάβροχα υφάσματα μέχρι ιατρικό εξοπλισμό και συσκευασίες τροφίμων. Αποδομούνται εξαιρετικά αργά και έχουν συνδεθεί με καρκίνο, προβλήματα στην αναπαραγωγή και εξασθένηση της ανοσολογικής απόκρισης.
Μια εκστρατεία ενημέρωσης με τη συμμετοχή υπουργών και επιτρόπων της ΕΕ πέρυσι διαπίστωσε ότι όλοι όσοι υποβλήθηκαν σε εξετάσεις αίματος βρέθηκαν θετικοί σε PFAS. Κι όμως, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει επανειλημμένα αρνηθεί τα τελευταία χρόνια να συναντήσει πολίτες της ΕΕ που πλήττονται από τη ρύπανση από PFAS.
«Αυτές οι χημικές ουσίες μπορεί να διαρκέσουν για πάντα, αλλά υπάρχουν τρόποι να περιοριστούν οι επιβλαβείς επιπτώσεις τους στους ανθρώπους και το περιβάλλον», δήλωσε η Ζοέλ Ελβινγκέρ, το μέλος του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου που ηγήθηκε του ελέγχου.
«Η ΕΕ πρέπει να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα αποφασιστικά και χωρίς καθυστέρηση, ώστε να απενεργοποιήσει αυτή τη βόμβα χρόνου προτού να είναι πολύ αργά».
Οι ελεγκτές διαπίστωσαν ότι, παρότι η ΕΕ έχει αναλάβει πολιτικές δεσμεύσεις και έχει χρηματοδοτήσει τη σχετική έρευνα, δεν έχει καταφέρει να μετατρέψει αυτές τις δράσεις σε αποτελεσματική προστασία για τους πολίτες.
Ο έλεγχος δημοσιοποιείται μία ημέρα μετά από ξεχωριστή έρευνα της οργάνωσης Corporate Europe Observatory (CEO), η οποία κατηγόρησε τη χημική βιομηχανία ότι εντείνει τις πιέσεις της για να αποδυναμώσει τις προτεινόμενες από την ΕΕ απαγορεύσεις στα PFAS, ενδεχομένως αφήνοντας μεγάλο μέρος του κλάδου εκτός της σχεδιαζόμενης απαγόρευσης.
«Η κρίση της ‘‘αιώνιας ρύπανσης’’ που προκαλείται από την παραγωγή, τη χρήση και τη διάθεση των PFAS επιδεινώνεται. Είναι σαφές ότι πολίτες σε ολόκληρη την Ευρώπη (και πέρα από αυτήν) είναι επιμολυσμένοι με αυτές τις χημικές ουσίες, κάποιοι σε πολύ υψηλότερα επίπεδα από ό,τι θεωρείται ασφαλές», αναφέρει η έκθεση της CEO.
Αργές ρυθμίσεις και ασθενής επιβολή
Παρότι η ΕΕ ήταν από τις πρώτες ζώνες του πλανήτη που περιόρισαν τα PFAS, το κανονιστικό της πλαίσιο δυσκολεύεται να συμβαδίσει με την κλίμακα του προβλήματος.
Η έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου αναφέρει ότι η κανονιστική διαδικασία είναι «υπερβολικά αργή» για να αντιμετωπίσει χημικές ουσίες που μπορούν να παραμένουν στο περιβάλλον επί μακρόν. Η αξιολόγηση των κινδύνων κάθε μεμονωμένης ουσίας PFAS διαρκεί κατά μέσο όρο έξι χρόνια, ενώ η υιοθέτηση περιορισμών χρειάζεται σχεδόν πέντε χρόνια, σύμφωνα με τους ελεγκτές.
Η προσέγγιση "ουσία προς ουσία" έχει επίσης ενθαρρύνει τη λεγόμενη «λυπηρή υποκατάσταση», κατά την οποία απαγορευμένες χημικές ουσίες αντικαθίστανται από άλλες με παρόμοια χαρακτηριστικά και ενδεχομένως παρόμοιους κινδύνους.
Πρόταση για περιορισμό των PFAS ως ενιαίας ομάδας, που θα καλύπτει χιλιάδες ουσίες και χρήσεις, υποβλήθηκε το 2023 από πέντε ευρωπαϊκές χώρες. Όμως η πολυπλοκότητά της σημαίνει ότι μόνο η επιστημονική αξιολόγηση αναμένεται να διαρκέσει περίπου τέσσερα χρόνια, προτού η Επιτροπή μπορέσει να κινηθεί προς μια τελική απόφαση.
Ακόμη και όπου υπάρχουν περιορισμοί, η επιβολή τους είναι αποσπασματική. Το ένα τρίτο των κρατών μελών της ΕΕ δεν πραγματοποίησε κανέναν στοχευμένο έλεγχο συμμόρφωσης με τους κανόνες για τα PFAS την περίοδο 2020-2025, διαπίστωσαν οι ελεγκτές.
Περιορισμένη εργαστηριακή ικανότητα, υψηλό κόστος εξετάσεων και ανταγωνιστικές προτεραιότητες συγκαταλέγονται στους λόγους που επικαλέστηκαν οι εθνικές αρχές για την έλλειψη ελέγχων.
Διχασμένος ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Χημικών
Ούτε η Επιτροπή ούτε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Χημικών (ECHA) διαθέτουν συνολική εικόνα των εθνικών δράσεων επιβολής, με αποτέλεσμα η εφαρμογή να είναι κατακερματισμένη και να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις ίδιες τις εταιρείες για την αυτορρύθμισή τους.
Ο ECHA έχει ήδη ταχθεί υπέρ μιας καθολικής απαγόρευσης των PFAS, αν και η τελική απόφαση ανήκει στην Επιτροπή.
Ωστόσο, εντός του οργανισμού που εδρεύει στο Ελσίνκι, δύο επιστημονικές επιτροπές, για την αξιολόγηση κινδύνου και για την κοινωνικοοικονομική ανάλυση, εξέφρασαν εν μέρει αποκλίνουσες απόψεις, με τη δεύτερη να επιδιώκει να διασφαλίσει ότι δεν θα πληγούν οι βιομηχανίες που βασίζονται σε ορισμένα PFAS.
Η κοινωνικοοικονομική επιτροπή του ECHA αναμένεται σύντομα να παραδώσει την τελική της αξιολόγηση για τις επιπτώσεις μιας απόσυρσης των PFAS. Μετά την υποβολή της γνωμοδότησης του ECHA, οι Βρυξέλλες δέχονται πιέσεις να προτείνουν περιοριστικά μέτρα.
Στο μεταξύ, δεν έχει ξεκινήσει καμία νέα διαδικασία περιορισμού σε επίπεδο ΕΕ μετά την καθολική πρόταση, με εξαίρεση μέτρα που αφορούν αφρούς πυρόσβεσης και την ουσία PFHxA.
Ο Μαρτέν Ντερμέν, εκτελεστικός διευθυντής στη ΜΚΟ Δίκτυο Δράσης για τα Φυτοφάρμακα Ευρώπης (Pesticide Action Network Europe - PAN Europe), είπε ότι τα φυτοφάρμακα με PFAS, πέρα από την εγγενή τοξικότητά τους για τον άνθρωπο, ρυπαίνουν τα υπόγεια ύδατα με τριφθοροξικό οξύ (TFA), έναν διαρκή μεταβολίτη PFAS.
«Τα επίπεδα TFA στο πόσιμο νερό είναι πολύ υψηλά σε περιοχές εντατικής γεωργίας και το TFA ταξινομήθηκε πρόσφατα ως τοξικό για την αναπαραγωγή. Είναι επείγον η Επιτροπή να απαγορεύσει όλα τα φυτοφάρμακα με PFAS», είπε ο Ντερμέν στο Euronews.
Τα PFAS σε τρόφιμα και πόσιμο νερό
Οι κανόνες της ΕΕ για τα τρόφιμα και το πόσιμο νερό υστερούν επίσης σε σχέση με τα επιστημονικά δεδομένα.
Τα όρια στα τρόφιμα καλύπτουν μόνο τέσσερα PFAS σε ορισμένα προϊόντα, παρότι έχουν ανιχνευθεί περισσότερες από 50 διαφορετικές ουσίες PFAS σε τρόφιμα.
Οι ελεγκτές του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου υπολόγισαν ότι, αν ορισμένα τρόφιμα περιείχαν το μέγιστο επιτρεπόμενο επίπεδο PFAS, ένα άτομο θα μπορούσε να υπερβεί την ανεκτή εβδομαδιαία πρόσληψη καταναλώνοντας μόνο περίπου 7 γραμμάρια αντζούγιες, 39 γραμμάρια άγριο σολομό, 181 γραμμάρια αυγά ή 237 γραμμάρια βοδινό κρέας.
Σύμφωνα με τον έλεγχο του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, πέντε χώρες της ΕΕ δεν υπέβαλαν κανένα στοιχείο παρακολούθησης τροφίμων την περίοδο 2020-2024, ενώ η Επιτροπή δεν έχει ακόμη αξιοποιήσει τη διογκούμενη βάση δεδομένων για να αποφασίσει αν τα υφιστάμενα όρια πρέπει να αναθεωρηθούν ή να επεκταθούν σε άλλες ουσίες και κατηγορίες τροφίμων.
«Δεν επιδιώκουμε να εκθέσουμε κανέναν. Δουλειά μας είναι να αναλύσουμε τα δεδομένα και τη νομοθεσία και να διατυπώσουμε τη σύστασή μας προς την Επιτροπή», είπε στους δημοσιογράφους την Τετάρτη η Ελβινγκέρ, καθώς και τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ κλήθηκαν να απαντήσουν στο ερωτηματολόγιο του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για τον έλεγχο.
Η Δανία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ολλανδία αντιστοιχούν σε πάνω από το ήμισυ των δεδομένων παρακολούθησης τροφίμων για PFAS που υποβλήθηκαν στην ΕΕ το διάστημα 2020-2024.
Παρ' όλα αυτά, η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Σλοβακία προτράπηκαν να εντάξουν ελέγχους για PFAS στα εθνικά σχέδια ελέγχου τροφίμων του 2026.
Οι ελεγκτές του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου διαπίστωσαν επίσης ότι η Επιτροπή είχε υπερβεί την πενταετή προθεσμία επανεξέτασης των ορίων για το πόσιμο νερό, αναμένοντας νέες συστάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) που προβλέπεται να εκδοθούν το 2027.
Οκτώ από τις 25 χώρες της ΕΕ που απάντησαν στον έλεγχο είχαν ήδη θεσπίσει πρόσθετα εθνικά όρια, αναδεικνύοντας διαφορές στο επίπεδο προστασίας εντός του μπλοκ.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο καλεί την Επιτροπή να επιταχύνει τη διαδικασία καθολικού περιορισμού, να αναμορφώσει τις κανονιστικές διαδικασίες, να ενισχύσει την εθνική επιβολή και να επικαιροποιήσει τα όρια για τα τρόφιμα και το πόσιμο νερό όπου αυτό δικαιολογείται από τα επιστημονικά δεδομένα.
Οι περισσότερες συστάσεις έχουν προθεσμίες που εκτείνονται έως το 2028 ή το 2029, αν και η Επιτροπή καλείται να λάβει απόφαση επί της πρότασης καθολικού περιορισμού έως το 2027.
«Απαιτούνται καλύτερα και ταχύτερα μέτρα για την προστασία των πολιτών μας. Ελπίζουμε ότι η Επιτροπή θα εφαρμόσει τις συστάσεις μας», είπε στους δημοσιογράφους την Τετάρτη η Ελβινγκέρ.