Τρισδιάστατη ψηφιοποίηση και τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν το avatar του Αγίου Νεοφύτου, που πλέον αφηγείται ιστορίες και «μιλάει» για την ιστορία του μοναστηριού που ίδρυσε κατά το δεύτερο μισό του 12ου αιώνα.
Το Μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου βρίσκεται περίπου 9 χιλιόμετρα βόρεια της Πάφου. Ιδρύθηκε από τον Κύπριο ερημίτη και συγγραφέα Νεόφυτο κατά το δεύτερο μισό του 12ου αιώνα.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου είναι ένα από τα σημαντικότερα, βυζαντινά μνημεία, όχι μόνο στην Κύπρο, αλλά σε όλο τον ορθόδοξο, βυζαντινό κόσμο. Ανέκαθεν προσέλκυε μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Όμως τον τελευταίο καιρό πολλοί φτάνουν στο μοναστήρι για να δούνε τον άγιο που «ζωντάνεψε».
Μέσω τρισδιάστατης ψηφιοποίησης, τεχνητής νοημοσύνης και πρωτοποριακών τεχνολογιών εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας, η Eγκλείστρα, δηλάδη η σπηλιά του Αγίου Νεοφύτου αναπαράγεται ψηφιακά. Πλέον, ο άγιος καλωσορίζει τους επισκέπτες και μοιράζεται ιστορίες από τη ζωή του.
«Έχουμε μια ρεαλιστική αναπαράσταση του αγίου, εντός της Εγκλείστρας. Πήραμε λοιπόν αυτό το πορτρέτο και δημιουργήσαμε ένα avatar. Πλέον, ο άγιος ξεναγεί τον επισκέπτη μέσα στον χώρο που δημιούργησε, που έγραψε τα συγγράματα του και που τελικά τάφηκε. Έγραψα ένα σενάριο ξενάγησης και στη συνέχεια «αναθέσαμε» στον Άγιο Νεόφυτο τον ρόλο του ξεναγού. Είναι ένας χώρος ζωντανός, γιατί το μοναστήρι που ίδρυσε, λειτουργεί μέχρι και τις μέρες μας» δήλωσε στην κάμερα του euronews η ιστορικός τέχνης, Μαρία Παφίτη.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της Εγκλείστρας, πέρα από την αντικειμενική υψηλή ζωγραφική ποιότητα, ειναι το γεγονός ότι τεκμηριώνεται ο ζωγράφος. Υπάρχει επιγραφή στο πρώτο δωμάτιο της εγκλείστρας, όπου αναφέρει το όνομα του καλλιτέχνη, Θεόδωρος Αψευδής και τη χρονολογία 1183. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό και σπάνιο για τη βυζαντινή τέχνη, αφού οι αγιογράφοι σχεδόν πότε δεν υπέγραφαν τα δημιουργήματα τους.
Για αυτό το έργο, το Εργαστήριο Ψηφιακής Κληρονομιάς του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, συνεργάστηκε με το MIRALab του Πανεπιστημίου της Γενεύης.
Πρόκειται για δράση του EUreka3D-XR που χρηματοδοτείται από το Digital Europe. Το πρόγραμμα αναπτύσσει καινοτόμα εργαλεία και σενάρια για εφαρμογές εκτεταμένης πραγματικότητας.
Αυτές οι νέες τεχνολογίες συνθέτουν έναν συναρπαστικό κόσμο που όμως παραμένει άγνωστος στους μοναχούς. Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του εγχειρήματος ήταν η αποδόχη της πρότασης και η συνεργασία της μοναστικής κοινότητας.
«Έπρεπε πρώτα να πείσουμε τους ιεράρχες και να συνεργαστούμε μαζί τους. Έπρεπε να βρούμε κοινό πεδίο στο ζήτημα της καταγραφής του υλικού. Οι ιερείς δεν είχαν καμία σχέση με τις νέες τεχνολογίες. Ήταν πάρα πολύ προσεκτικοί και προκατειλημμένοι. Δεν ηθέλαν να πάρουμε κάποιο στοιχείο και μετά η τεχνητή νοημοσύνη να το μεταλλάξει και να το παρουσιάσει με τρόπο πολύ διαφορετικό. Άρα, έπρεπε να εκπαιδεύσουμε και τους μονάχους. Δουλέψαμε μαζί ώστε να καταλάβουν τι κάνουμε και στη συνέχεια έγιναν οι βοηθοί μας» δήλωσε στο euronews, o Μαρίνος Ιωαννίδης, διευθυντής της Έδρας της UNESCO για την Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο της Κύπρου.
Πέρα από την Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου, στο έργο EurekaED–XR συμμετέχουν ακόμη δύο μνημεία. Ο αρχαιολογικός χώρος Bibracte στη Γαλλία και τα Τείχη της Χιρόνα στην Ισπανία.
«Στόχος του Eureka 3D-XR είναι να δείξει πώς η τρισδιάστατη ψηφιοποίηση μπορεί να στηρίξει τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Αυτό σημαίνει πρόσβαση σε δεδομένα, ώστε τα μνημεία να γίνουν πιο ενδιαφέροντα για φοιτητές, ερευνητές και βεβαίως για τους πολίτες. Η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου είναι μια ξεχωριστή περίπτωση για εμάς. Είναι πολύ σημαντική επειδή συνδέει τον φυσικό με τον εικονικό κόσμο. Όμως είναι και μια σύνδεση με τον συναισθηματικό μας κόσμο. Με ένα κομμάτι μας που δεν είναι πραγματικό, ούτε ψηφιακό. Είναι η πνευματική διάσταση της ζωής μας» υποστηρίζει η Αντονέλα Φρέσα, αντιπρόεδρος του Photoconsortium και συντονίστρια του EUreka 3D-XR
Πριν από λίγα χρόνια, τουλάχιστον σε Ελλάδα και Κύπρο, ο συνδυασμός θρησκείας, τεχνητής νοημοσύνης και τρισδιάστατης ψηφιοποίησης θα προκαλούσε έκπληξη, μάλλον και αντιδράσεις. Όμως πλέον η τεχνολογία μπορεί να «κάνει θαύματα» και γιατί όχι, να γνωρίσει μορφές και ιστορίες της εκκλησίας σε ένα ευρύτερο και νεότερο κοινό.
Digital Heritage Summit 2026
Η Λεμεσός φιλοξένησε τη διάσκεψη κορυφής για την Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά, το Digital Heritage Summit 2026. Συμμετείχαν κάποιοι από τους σημαντικοτέρους επιστήμονες στους τομείς της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς, της τεχνητής νοημοσύνης, αρχαιολόγοι, μουσειολόγοι, εκπροσώποι της UNESCO, της Europeana και μεγάλων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.
Στο επίκεντρο του διαλόγου βρέθηκε το πώς η τεχνολογία επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με την ιστορία και τη συλλογική μνήμη.
«Μπορούν να προκύψουν προβλήματα, όπως πόλεμοι, φυσικές καταστροφές και ατυχήματα. Αυτό σημαίνει καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς. Γνωρίζουμε τι συμβαίνει στην Ουκρανία. Είναι πολύ σημαντικό, πρώτα απ 'όλα, να την καταγράψουμε, να τη διατηρήσουμε, αλλά και να την κάνουμε προσβάσιμη στο ευρύτερο κοινό. Είναι πολύ σημαντικό να διατεθεί σε ψηφιακή μορφή, επειδή η ψηφιακή τεχνολογία καταρρίπτει πολλά εμπόδια. Όποιος έχει σύνδεση στο διαδίκτυο μπορεί να κατεβάσει το υλικό και να έχει πρόσβαση σε οποιαδήποτε πληροφορία βρίσκεται στις ευρωπαϊκές πλατφόρμες» υποστηρίζει ο Άντονι Κασάρ, επικεφαλής μονάδας τεχνολογίας και ανάπτυξης εμπειρίας της Heritage Malta
Ένα από τα θέματα που συζητήθηκαν είναι και η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και ο επαναπατρισμός αρχαιοτήτων που παράνομα αφαιρέθηκαν από κάποιες χώρες.
Η Λευκωσία πρωτοστατεί σε αυτό τον αγώνα και εργάζεται για την επιστροφή κειμηλίων που ανήκουν στην Κυπριακή Δημοκρατία.
«Μετά την παράνομη εισβολή του 1974, έχουμε χάσει ένα πολύ μεγάλο μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Παρακολουθούμε το διαδίκτυο, τις αγορές και τις δημοπρασίες. Εφόσον εντοπίσουμε κάτι που ενδέχεται να μην έχει αποκτηθεί με νόμιμο τρόπο, συνεργάζομαστε με το Υπουργείο Εξωτερικών, την αστυνομία και τη νομική μας υπηρεσία. Πρέπει να σημειώσω ότι τα τελευταία χρόνια είχαμε πολλές επιτυχίες, κατάφεραμε να φέρουμε πίσω πολλά αντικείμενα» δήλωσε στο euronews η Βασιλική Κασσιανίδου, Υφυπουργός Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Το Digital Heritage Summit 2026 πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πολιτιστική κληρονομιά εισέρχεται σε μια νέα εποχή. Οι τεχνολογίες εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας δεν χρησιμοποιούνται μόνο στη τεκμηρίωση, πλέον δημιουργούν εμπειρίες. Πέρα από την ψηφιοποίηση των μνημείων, στόχος είναι η «ζωντανή» αλληλεπίδραση με το παρελθόν.