Τα σώματά μας πληρώνουν το τίμημα: Πυροσβέστες Παταγονίας σε μάχη με φωτιές, λιτότητα

Τις τελευταίες ημέρες, οι επιβλητικές, δασωμένες πλαγιές της Παταγονίας της Αργεντινής θυμίζουν εμπόλεμη ζώνη.

Σύννεφα καπνού σε σχήμα μανιταριού υψώνονται λες και προέρχονται από πυραυλικά πλήγματα. Τεράστιες φλόγες φωτίζουν τον νυχτερινό ουρανό, βάφοντας το φεγγάρι σε μάνγκο-πορτοκαλί τόνους και μετατρέποντας τα μαγευτικά τοπία που γενιές συγγραφέων και ταξιδευτών έχουν εγχαράξει στη συλλογική φαντασία σε κάτι στοιχειωμένο.

Απέραντες εκτάσεις του Εθνικού Πάρκου Los Alerces, μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO όπου φύονται δέντρα ηλικίας 2.600 ετών, έχουν τυλιχθεί στις φλόγες.

Οι καταστροφικές πυρκαγιές στην Παταγονία

Οι πυρκαγιές, από τις χειρότερες που έχουν πλήξει την Παταγονία, ήδη δοκιμασμένη από την ξηρασία, εδώ και δεκαετίες, έχουν καταστρέψει περισσότερα από 45.000 εκτάρια δασών της Αργεντινής τον τελευταίο ενάμιση μήνα, αναγκάζοντας χιλιάδες κατοίκους και τουρίστες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Μέχρι τη Δευτέρα (2 Φεβρουαρίου), η πύρινη λαίλαπα συνέχιζε να εξαπλώνεται.

Η κρίση αυτή, με το μεγαλύτερο μέρος της αντιπυρικής περιόδου στην Αργεντινή ακόμη μπροστά, έχει αναζωπυρώσει την οργή εναντίον του ριζοσπάστη υπερφιλελεύθερου προέδρου της χώρας, Χαβιέρ Μιλέι, του οποίου η σκληρή πολιτική λιτότητας τα δύο τελευταία χρόνια έχει περικόψει δραστικά τις δαπάνες για προγράμματα και υπηρεσίες που όχι μόνο αντιμετωπίζουν τις πυρκαγιές, αλλά προστατεύουν τα πάρκα και αποτρέπουν τις εστίες πριν καν ξεσπάσουν και εξαπλωθούν.

«Υπήρξε πολιτική απόφαση να αποδυναμωθούν οι θεσμοί δασοπυρόσβεσης», λέει ο Λουίς Σκινέλι, ένας από τους 16 δασοφύλακες που έχουν την ευθύνη για τα 259.000 εκτάρια του Εθνικού Πάρκου Los Alerces. «Τα συνεργεία έχουν ξεπεράσει τα όριά τους».

Αφού ανέλαβε την εξουσία με κεντρικό σύνθημα τη διάσωση της αργεντίνικης οικονομίας από δεκαετίες ασφυκτικού χρέους, ο Μιλέι περιέκοψε το 2024 τις δαπάνες για την Εθνική Υπηρεσία Διαχείρισης Πυρκαγιών κατά 80% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά, αποψιλώνοντας την υπηρεσία που είναι αρμόδια για την ανάπτυξη επίγειων δυνάμεων, τη συντήρηση των πυροσβεστικών αεροσκαφών, την προμήθεια πρόσθετου εξοπλισμού και την παρακολούθηση των κινδύνων.

Σύμφωνα με ανάλυση του προϋπολογισμού του 2026 από το Ίδρυμα Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων, ή FARN, μια περιβαλλοντική ερευνητική και ακτιβιστική οργάνωση της Αργεντινής, η υπηρεσία αντιμετωπίζει φέτος μια ακόμη μείωση της τάξης του 71% στη χρηματοδότησή της.

Φταίει η κλιματική αλλαγή;

Οι περικοπές αυτές έρχονται σε μια περίοδο που η κλιματική αλλαγή καθιστά τα ακραία καιρικά φαινόμενα ολοένα συχνότερα και εντονότερα, αυξάνοντας τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών.

«Η κλιματική αλλαγή είναι κάτι αδιαμφισβήτητο. Αυτό που ζούμε τώρα είναι ακριβώς αυτό», λέει ο πυροσβέστης Ερνάν Μοντίνο, με το πρόσωπο μουσκεμένο στον ιδρώτα και καλυμμένο με καπνιά ύστερα από μια εξαντλητική μέρα μάχης με τις φλόγες στο Εθνικό Πάρκο Los Alerces. «Όμως δεν βλέπουμε κανένα σημάδι ότι η κυβέρνηση ανησυχεί για την κατάστασή μας».

Το υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας, που ανέλαβε τον συντονισμό των επιχειρήσεων πυρόσβεσης αφότου ο Μιλέι υποβάθμισε το υπουργείο Περιβάλλοντος, δεν απάντησε στα αιτήματα για σχολιασμό.

Πυρκαγιές όπως αυτές τροφοδοτούν και έναν ανησυχητικό φαύλο κύκλο, καθώς απελευθερώνουν εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που επιδεινώνουν τις ζεστές και ξηρές συνθήκες, ενώ ταυτόχρονα υποβαθμίζουν το έδαφος και καταστρέφουν δέντρα, απαραίτητα για την ψύξη του πλανήτη και την απορρόφηση άνθρακα.

Ένα «αλυσοπρίονο» στο κράτος

Οι βαθιές περικοπές δαπανών του Μιλέι έχουν συμβάλει στη σταθεροποίηση της οικονομίας της Αργεντινής, που βρισκόταν σε χρόνια κρίση, και έχουν ρίξει τον ετήσιο πληθωρισμό από το 117% το 2024 στο 31% πέρυσι – το χαμηλότερο ποσοστό των τελευταίων οκτώ ετών.

Οι μάχες του κατά της διογκωμένης κρατικής μηχανής και της λεγόμενης «woke» κουλτούρας τον έφεραν πιο κοντά στον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, του οποίου ο δικός του πόλεμος κατά της ομοσπονδιακής γραφειοκρατίας έχει επηρεάσει με παρόμοιο τρόπο την επιστημονική έρευνα και τα προγράμματα αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών.

Αφού ο Trump ανακοίνωσε πέρυσι ότι οι ΗΠΑ θα αποχωρήσουν από τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, ο Μιλέι απείλησε να πράξει το ίδιο. Μποϊκόταρε τις συνόδους κορυφής του ΟΗΕ για το κλίμα και χαρακτήρισε την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή «σοσιαλιστικό ψέμα», εξοργίζοντας Αργεντινούς που κατανοούν ότι οι πρωτοφανείς θερμοκρασίες και η ξηρασία, συμπτώματα ενός πλανήτη που θερμαίνεται, τροφοδοτούν τις φωτιές στην Παταγονία.

«Η οργή συσσωρεύεται. Ο κόσμος εδώ νιώθει έντονη δυσφορία με την πορεία της πολιτικής στη χώρα», λέει ο 41χρονος Λούκας Πανάκ, ο οποίος μπήκε την περασμένη Πέμπτη σε ένα αγροτικό μαζί με φίλους του για να πολεμήσουν τις φλόγες που τύλιγαν τη μικρή πόλη Τσολίλα, αφού οι δημοτικοί πυροσβέστες είχαν σταλεί αλλού.

Διαχείριση καταστροφών στην εποχή της αργεντίνικης λιτότητας

Όταν ένας κεραυνός προκάλεσε μια μικρή εστία φωτιάς δίπλα σε λίμνη στα βόρεια άκρα του Los Alerces στις αρχές Δεκεμβρίου, οι πυροσβέστες δυσκολεύτηκαν να ανταποκριθούν, καθώς τους περιόριζε τόσο η απομακρυσμένη τοποθεσία όσο και η έλλειψη διαθέσιμων αεροσκαφών για τη μεταφορά πληρωμάτων και την κατάσβεση στις πλαγιές.

Η αρχική καθυστέρηση οδήγησε στην παραίτηση της διοίκησης του πάρκου και ώθησε κατοίκους να τους καταγγείλουν για αμέλεια με μήνυση, όταν οι άνεμοι δυνάμωσαν και εκτόξευσαν τις φλόγες μέσα στο παρθένο δάσος.

Κάποιοι ειδικοί, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα δεν ήταν η αδράνεια μετά το ξέσπασμα της φωτιάς, αλλά πολύ νωρίτερα.

«Οι πυρκαγιές δεν είναι κάτι που αντιμετωπίζεις μόνο όταν ξεσπάσουν. Πρέπει να τις προλαβαίνεις μέσω σχεδιασμού, υποδομών και έγκαιρης πρόγνωσης», λέει ο Αντρές Νάπολι, διευθυντής της FARN. «Όλη η δουλειά πρόληψης, που είναι τόσο σημαντικό να γίνεται όλο τον χρόνο, έχει ουσιαστικά εγκαταλειφθεί».

Πέρα από τις περικοπές στην Εθνική Υπηρεσία Διαχείρισης Πυρκαγιών, η κυβέρνηση Μιλέι αφαίρεσε πέρυσι δεκάδες εκατομμύρια δολάρια από τη Διοίκηση Εθνικών Πάρκων, γεγονός που οδήγησε στην απόλυση ή την παραίτηση εκατοντάδων δασοφυλάκων, πυροσβεστών και διοικητικών υπαλλήλων.

Καθώς κάθε χρόνο καταφθάνουν ολοένα και περισσότεροι τουρίστες στα εθνικά πάρκα της Αργεντινής, οι δασοφύλακες λένε ότι οι περικοπές και τα μέτρα απορρύθμισης δυσκολεύουν την επιτήρηση του κινδύνου πυρκαγιάς, τον καθαρισμό μονοπατιών και την ενημέρωση των επισκεπτών για το πώς να προστατεύουν το πάρκο. Τον περασμένο Μάρτιο η κυβέρνηση κατάργησε την υποχρέωση η διοργάνωση τουριστικών δραστηριοτήτων, όπως πεζοπορίες σε παγετώνες και αναρριχήσεις σε βράχους, να γίνεται υπό την επίβλεψη πιστοποιημένων οδηγών.

«Όταν αυξάνεις τον αριθμό των επισκεπτών ενώ μειώνεις το προσωπικό, διακινδυνεύεις να χάσεις τον έλεγχο», λέει ο Αλεχό Φαρντζούμε, συνδικαλιστικός εκπρόσωπος των εργαζομένων στα εθνικά πάρκα. «Οι συνέπειες αυτών των αποφάσεων δεν είναι πάντα άμεσες· γίνονται ορατές σωρευτικά, προοδευτικά».

Γιατί οι πυροσβέστες δεν προλαβαίνουν τις φλόγες

Έκθεση της Διοίκησης Εθνικών Πάρκων του 2023 συνιστά την ανάπτυξη τουλάχιστον 700 πυροσβεστών για την κάλυψη των εκτάσεων που υπάγονται στην αρμοδιότητά της. Σήμερα η υπηρεσία απασχολεί 391, έχοντας χάσει το 10% του προσωπικού της ως αποτέλεσμα απολύσεων και παραιτήσεων τα δύο τελευταία χρόνια υπό τον Μιλέι.

Οι περικοπές στον προϋπολογισμό της Εθνικής Υπηρεσίας Διαχείρισης Πυρκαγιών έχουν περιορίσει τη δυνατότητα εκπαίδευσης και έχουν μειώσει τον διαθέσιμο εξοπλισμό, λένε οι πυροσβέστες, με αποτέλεσμα πολλοί να βασίζονται σε μεταχειρισμένες στολές προστασίας και δωρεές υλικών.

Οι αρχές του Los Alerces υποστηρίζουν ότι πάντα είχαν περιορισμένους πόρους, ανεξαρτήτως κυβέρνησης, και επιμένουν ότι δεν υπάρχουν ελλείψεις σε μέσα για την αντιμετώπιση της τρέχουσας πυρκαγιάς.

«Η κριτική είναι πάντα εύκολη», λέει ο Λουτσιάνο Μασάδο, επικεφαλής του τμήματος πυρκαγιών, επικοινωνίας και εκτάκτων αναγκών στη Διοίκηση Εθνικών Πάρκων. «Κάποτε η προσθήκη κι άλλων αεροσκαφών δεν βελτιώνει την κατάσταση. Και για να προσθέσεις πυροσβέστες, χρειάζεσαι περισσότερη τροφή, στέγη και δυνατότητα εναλλαγής βαρδιών».

Ωστόσο, οι πυροσβέστες των εθνικών πάρκων, που έχουν φτάσει στα όρια της εξάντλησης, λένε ότι οι τάξεις τους αραιώνουν συνεχώς, είτε λόγω απολύσεων είτε λόγω παραιτήσεων εξαιτίας μισθών φτώχειας που δεν ακολουθούν τον πληθωρισμό.

Ο μέσος πυροσβέστης στα πάρκα της Παταγονίας κερδίζει λιγότερα από 600 δολάρια (περίπου 508 ευρώ) τον μήνα. Σε επαρχίες με χαμηλότερο κόστος ζωής, ο μηνιαίος μισθός πέφτει κάτω από τα 450 δολάρια (381 ευρώ). Όλο και περισσότεροι πυροσβέστες λένε ότι αναγκάζονται να πιάνουν δεύτερη δουλειά ως κηπουροί ή εργάτες σε φάρμες.

«Απ’ έξω μοιάζει σαν να λειτουργούν όλα κανονικά, αλλά τα σώματά μας πληρώνουν το τίμημα», λέει ο Μοντίνο. «Όταν κάποιος φεύγει, όλοι οι υπόλοιποι σηκώνουμε μεγαλύτερο βάρος, κοιμόμαστε λιγότερο και δουλεύουμε περισσότερες ώρες».

Η στάση του Μιλέι «σαν να μη συμβαίνει τίποτα» απέναντι στην πυρκαγιά

Για έναν μήνα, όσο τα δάση καιγόντουσαν, ο Μιλέι σχεδόν δεν μίλησε για τις πυρκαγιές και συνέχισε την καθημερινότητά του. Την περασμένη εβδομάδα, καθώς οι περιφερειάρχες τον παρακαλούσαν να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης προκειμένου να αποδεσμευθούν ομοσπονδιακά κονδύλια, εκείνος χόρευε στη σκηνή με την πρώην σύντροφό του σε αργεντίνικες ροκ μπαλάντες.

Η εικόνα αυτού του «διπλού κάδρου» έδωσε στους επικριτές του ισχυρά πολιτικά επιχειρήματα. «Ενώ η Παταγονία καίγεται, ο πρόεδρος διασκεδάζει τραγουδώντας», λέει ο κεντρώος βουλευτής Μαξιμιλιάνο Φερράρο. Κόμματα της αριστερής αντιπολίτευσης οργάνωσαν διαδηλώσεις σε πολλές επαρχίες.

Την Πέμπτη ο Μιλέι υπαναχώρησε, κηρύσσοντας κατάσταση έκτακτης ανάγκης που ξεκλείδωσε 70.000 δολάρια (59.000 ευρώ) για τους εθελοντές πυροσβέστες και ανακοινώνοντας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «έναν ιστορικό αγώνα κατά της φωτιάς».

Σε ένα πρόχειρο στρατόπεδο το Σαββατοκύριακο, εθελοντές γιατροί έτρεχαν γύρω από τους καταπονημένους πυροσβέστες, περιποιούμενοι τους ερεθισμένους λαιμούς, τα πονεμένα πόδια και τα ταλαιπωρημένα ιγμόρεια. Κάποιοι εξέφραζαν ελπίδα ότι έρχεται περισσότερη βοήθεια. Άλλοι απέρριπταν το διάταγμα ως συμβολικό. Όλοι, κοιτάζοντας τα δέντρα που κάπνιζαν και χρειάζονται ανθρώπινες γενιές για να αναγεννηθούν, δεν μπορούσαν να μη σκέφτονται όσα έχουν ήδη χαθεί.

«Πονάει, γιατί δεν είναι μόνο ένα όμορφο τοπίο, είναι ο τόπος όπου ζούμε», λέει η εθελόντρια Μαριάνα Ρίβας. «Υπάρχει θυμός για όσα θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί, και θυμός γιατί κάθε χρόνο τα πράγματα χειροτερεύουν».