Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν αφήνει αναπάντητα πολλά κρίσιμα ερωτήματα για τους Ευρωπαίους, οι οποίοι βρίσκονται τώρα αποκλεισμένοι από τη διπλωματική διαδικασία και προσπαθούν να περιορίσουν τις επιπτώσεις του πολέμου.
Σε κοινή δήλωση με την οποία χαιρετίζουν τη συμφωνία εκεχειρίας στο Ιράν προχώρησαν ηγέτες κρατών ευρωπαϊκών κρατών και του Καναδά, μεταξύ των οποίων και ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Όπως επισημαίνουν στόχος πρέπει να είναι η διαπραγμάτευση «ενός ταχέος και διαρκούς τερματισμού του πολέμου μέσα στις επόμενες ημέρες» και «αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω διπλωματικών μέσων».
«Απευθύνουμε μετ' επιτάσεως προτροπή για ταχεία πρόοδο προς μια ουσιαστική συμφωνία μέσω διαπραγματεύσεων», αναφέρεται στην κοινή δήλωση των ηγετών, οι οποίοι καλούν όλες τις πλευρές να τηρήσουν την κατάπαυση του πυρός και στον Λίβανο.
Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός αφήνει ανοιχτά τα βασικά ζητήματα που επηρεάζουν τα συμφέροντα της Ευρώπης -όπως η πρόσβαση μέσω των στρατηγικής σημασίας Στενών του Ορμού.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι η συμφωνία με τη μεσολάβηση του Πακιστάν θα φέρει την "πολυπόθητη αποκλιμάκωση" στη Μέση Ανατολή, ενώ ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς ζήτησε μια λύση που θα οδηγήσει σε "διαρκή τερματισμό του πολέμου".
Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ, ο οποίος έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο ένθερμους επικριτές των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων, δήλωσε ότι η κατάπαυση του πυρός αποτελεί "καλή είδηση", αλλά προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να μας κάνει να "ξεχάσουμε το χάος, την καταστροφή και τις ζωές που χάθηκαν".
"Η κυβέρνηση της Ισπανίας δεν θα χειροκροτήσει αυτούς που βάζουν φωτιά στον κόσμο μόνο και μόνο επειδή εμφανίζονται με έναν κουβά", έγραψε ο Σάντσεθ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. "Αυτό που χρειάζεται τώρα: διπλωματία, διεθνής νομιμότητα και ΕΙΡΗΝΗ".
Η συμφωνία επιτεύχθηκε την τελευταία στιγμή το βράδυ της Τρίτης, μετά την απότομη κλιμάκωση των απειλών του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος απείλησε να "ανατινάξει" κάθε γέφυρα και κάθε εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας στο Ιράν, εάν η χώρα αρνιόταν να ανοίξει ξανά το Ορμούζ.
"Ένας ολόκληρος πολιτισμός θα πεθάνει απόψε, για να μην ξαναγυρίσει ποτέ", τόνισε ο Ντόναλντ Τραμπ, σε δηλώσεις του που έμειναν αναπάντητες από τους Ευρωπαίους ηγέτες.
Καθώς πλησίαζε η προθεσμία, το Πακιστάν κατέθεσε πρόταση για εκεχειρία δύο εβδομάδων, την οποία τελικά αποδέχθηκαν και οι δύο πλευρές. Το σχέδιο, το οποίο αναλύεται σε 10 σημεία, είναι "μια λειτουργική βάση πάνω στην οποία θα διαπραγματευτούμε" μια ευρύτερη συμφωνία, δήλωσε αργότερα ο Αμερικανός πρόεδρος.
Η συμφωνία, ωστόσο, αφήνει αναπάντητα πολλά κρίσιμα ερωτήματα για τους Ευρωπαίους, οι οποίοι έχουν παραγκωνιστεί σε μεγάλο βαθμό από τη διπλωματική διαδικασία και προσπαθούν να περιορίσουν τις επιπτώσεις ενός πολέμου με αλυσιδωτές συνέπειες.
Τι θα γίνει με το Ορμούζ;
Το κυριότερο από αυτά είναι τα Στενά του Ορμούζ, μια στενή θαλάσσια οδός από όπου υπό κανοκής συνθήκες διακινείται το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου και έχει ουσιαστικά αποκλειστεί από την έναρξη των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων στις 28 Φεβρουαρίου. Το de facto κλείσιμό τους έχει εκτοξεύσει τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου σε όλο τον κόσμο, προκαλώντας φόβους για ελλείψεις, δελτία στα καύσιμα και στασιμοπληθωρισμό.
Οι Ευρωπαίοι έχουν επανειλημμένα εκφράσει την ετοιμότητά τους να βοηθήσουν στη διασφάλιση της ναυσιπλοίας στο Ορμούζ, αλλά μόνο αφού τελειώσει η θερμή φάση της σύγκρουσης, δεδομένων των υψηλών κινδύνων από την ανάπτυξη στρατιωτικών μέσων σε μια περιοχή, της οποίας η περίπλοκη γεωγραφία ευνοεί τον ασύμμετρο πόλεμο της Τεχεράνης.
Τώρα, με τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός στο τραπέζι, οι Ευρωπαίοι θα κληθούν να κάνουν πράξη την υπόσχεσή τους. Το επίκεντρο θα είναι ένας υπό σχηματισμό συνασπισμός περισσότερων από 40 χωρών από την Ευρώπη και όχι μόνο, ο οποίος την περασμένη εβδομάδα δεσμεύτηκε να διασφαλίσει το Ορμούζ.
Ωστόσο, δεν αναμένεται να συμβάλει εξίσου κάθε χώρα. Η αποναρκοθέτηση και η συνοδεία πλοίων είναι δαπανηρές επιχειρήσεις που μόνο συγκεκριμένες χώρες μπορούν να αντέξουν οικονομικά.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε την Τετάρτη ότι περίπου 15 χώρες θα εργαστούν σε μια "αυστηρά αμυντική αποστολή, σε συντονισμό με το Ιράν, όταν θα πληρούνται οι προϋποθέσεις για να επιτραπεί η επανέναρξη της ναυσιπλοίας", χωρίς να δώσει συγκεκριμένες λεπτομέρειες.
Η διέλευση μέσω του Ορμούζ είναι απίθανο να επιστρέψει στο προπολεμικό status quo σύντομα. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν Αμπάς Αραγτσί έχει ήδη δηλώσει ότι ο ιρανικός στρατός θα εξακολουθήσει να εμπλέκεται στην απόφαση για το ποιος περνάει και υπό ποιες συνθήκες.
Εν τω μεταξύ, ο Τραμπ επανέφερε στο προσκήνιο την ιδέα μιας "κοινής επιχείρησης" με το Ιράν για την επιβολή τελών στα πλοία που διασχίζουν τα στενά, ένα σύστημα που η Τεχεράνη έχει ήδη καθιερώσει μονομερώς μετά την έναρξη του πολέμου.
"Είναι ένας τρόπος να το διασφαλίσουμε", δήλωσε ο Τραμπ στο ABC μετά την είδηση της κατάπαυσης του πυρός. "Είναι ένα όμορφο πράγμα".
Για τους Ευρωπαίους, οποιοδήποτε σύστημα τελών διέλευσης, ανεξάρτητα από το ποιος το διαχειρίζεται, θα ήταν μη αποδεκτό.
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) απαγορεύει την επιβολή τελών για απλή διέλευση. Ενώ οι ΗΠΑ και το Ιράν είναι από τις λίγες χώρες που δεν έχουν επικυρώσει την UNCLOS, οι κανόνες της αποτελούν εθιμικό δίκαιο παγκοσμίως.
Η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ Κάγια Κάλας δήλωσε προηγουμένως ότι το Ορμούζ, ως παγκόσμιο δημόσιο αγαθό, δεν μπορεί να υπόκειται σε "συστήματα πληρωμών για τη διέλευση".
Τι γίνεται με τις κυρώσεις;
Ένα άλλο ερώτημα που αναπόφευκτα θα απασχολήσει τους Ευρωπαίους είναι η άρση των κυρώσεων, κάτι που η Τεχεράνη ισχυρίζεται ότι αποτελεί ένα από τα 10 σημεία της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός.
Η ΕΕ εφαρμόζει ένα ευρύ καθεστώς κυρώσεων κατά του Ιράν, που καλύπτει τη διάδοση των πυρηνικών όπλων, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την καταστολή των διαδηλώσεων καθώς και τη στρατιωτική υποστήριξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία.
Νωρίτερα φέτος, τα 27 κράτη μέλη συμφώνησαν να χαρακτηρίσουν το Σώμα Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) του Ιράν τρομοκρατική οργάνωση. Το IRGC είναι επιφορτισμένο με τη διασφάλιση της επιβίωσης του θεοκρατικού καθεστώτος και σήμερα ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ.
Στο πλαίσιο μιας συμφωνίας του 2015, το Ιράν είχε συμφωνήσει να περιορίσει το πυρηνικό του πρόγραμμα με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων από τη Δύση. Η ΕΕ έκανε το καθήκον της, αλλά αναγκάστηκε να επιβάλει εκ νέου περιορισμούς αφού ο Τραμπ ακύρωσε τη συμφωνία και η Τεχεράνη παραβίασε τις πυρηνικές της υποχρεώσεις.
Οι Βρυξέλλες ενδέχεται σύντομα να βρεθούν αντιμέτωπες με ένα παρόμοιο δίλημμα: πότε και πώς να αποσύρουν τις κυρώσεις στο Ιράν. Παράγοντας κλειδί είναι η όποια απόφαση λάβει η Ουάσινγκτον κατά τη διάρκεια των επικείμενων διαπραγματεύσεων. Αφού απείλησε με "διαγραφή του πολιτισμού του Ι΄ραν", ο πρόεδρος των ΗΠΑ υιοθέτησε ξαφνικά θετικό τόνο, υποσχόμενος ότι "θα βγάλουμε πολλά λεφτά".
"Μιλάμε και θα μιλήσουμε για δασμολογικές και ελαφρύνσεις κυρώσεων με το Ιράν", ανέφερε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Μια ξαφνική αλλαγή στάσης υπέρ του Ιράν θα μπορούσε να βάλει τους Ευρωπαίους σε δύσκολη θέση, δεδομένης της συνεχιζόμενης υποστήριξης της Τεχεράνης στον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, τον οποίο η συμφωνία δεν φαίνεται να καλύπτει.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αρνήθηκε να σχολιάσει το θέμα, υποστηρίζοντας ότι η συζήτηση για την ελάφρυνση των κυρώσεων σε αυτό το στάδιο ήταν "καιροσκοπική και υποθετική".
Τι γίνεται με τον Λίβανο;
Οι Ευρωπαίοι παρακολουθούν επίσης με νευρικότητα τις εξελίξεις στον Λίβανο, μια εύθραυστη χώρα που έχει πληγεί σοβαρά από τη στρατιωτική δράση του Ισραήλ, πρώτα στη Γάζα και στη συνέχεια στο Ιράν.
Ο ισραηλινός στρατός έχει επεκτείνει τις χερσαίες επιχειρήσεις του στο νότιο Λίβανο με χερσαίες και αεροπορικές επιδρομές κατά της Χεζμπολάχ, της σιιτικής πολιτοφυλακής που υποστηρίζεται από το Ιράν. Η επίθεση έχει εκτοπίσει περισσότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους και έχει ανοίξει το δρόμο για μακροχρόνια κατοχή εδαφώντου Λιβάνου από το Ισραήλ.
Όταν ανακοίνωσε την κατάπαυση του πυρός, ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ υπογράμμισε ότι οι διατάξεις της θα καλύπτουν τον Λίβανο "και αλλού, με άμεση ισχύ".
Αλλά λίγο αργότερα, το γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπέντζαμιν Νετανιάχου διέψευσε τον ισχυρισμό, λέγοντας ότι "η εκεχειρία δύο εβδομάδων δεν περιλαμβάνει τον Λίβανο". Στη συνέχεια, ο ισραηλινός στρατός εξαπέλυσε νέο κύμα αεροπορικών επιδρομών στο νότιο Λίβανο.
Η συνέχιση των επιθέσεων στο Λίβανο έχει ανησυχήσει τους Ευρωπαίους, οι οποίοι εκτιμούν ότι η επιδείνωση της αστάθειας θα μπορούσε να εκτροχιάσει τις προσπάθειες της κυβέρνησης να ενισχύσει τον εθνικό στρατό και να αποδυναμώσει την επιρροή της Χεζμπολάχ.
Η περαιτέρω επιδείνωση ενέχει επίσης τον κίνδυνο να προκαλέσει μεταναστευτικό κύμα προς την Ευρώπη.
"Καλούμε το Ισραήλ να σταματήσει τις επιχειρήσεις του στο Λίβανο, σεβόμενο την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα του Λιβάνου", δήλωσε την Τετάρτη εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Ο Εμανουέλ Μακρόν επανέλαβε το μήνυμα αυτό. "Επιθυμία μας σε αυτό το πλαίσιο είναι να διασφαλιστεί ότι η κατάπαυση του πυρός περιλαμβάνει πλήρως τον Λίβανο", δήλωσε.
Η ΕΕ έχει διαθέσει 1 δισεκατομμύριο ευρώ σε οικονομική βοήθεια προς τον Λίβανο από το 2024 έως το 2027. Ένα μέρος των κονδυλίων προορίζεται για τη διαχείριση των συνόρων.