Αποκάλυψη: Το παρασκήνιο της συμφωνίας που έριξε το ουγγρικό βέτο στην ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ

Οι πρεσβευτές στις Βρυξέλλες βρίσκονταν στην αίθουσα σχεδόν δώδεκα συνεχόμενες ώρες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ο κατάλογος των θεμάτων φαινόταν ατελείωτος – ανταγωνιστικότητα, άμυνα, μετανάστευση, κλιματική δράση, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και ακόμη μια οδηγία για τη φορολογία του καπνού – και οι διπλωμάτες άρχισαν να αισθάνονται την πίεση.

Ύστερα, τη στιγμή που η συνεδρίαση πλησίαζε στο τέλος της, προστέθηκε ένα νέο θέμα στην ημερήσια διάταξη.

Η Κύπρος, η χώρα που ασκεί αυτή την περίοδο την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, είχε λάβει το σήμα που περίμενε με αγωνία εδώ και μέρες: η Ουγγαρία ήταν έτοιμη να άρει το αμφιλεγόμενο βέτο της στην προσχώρηση της Ουκρανίας.

Η αφήγηση που ακολουθεί βασίζεται σε συνεντεύξεις με πολλούς αξιωματούχους και διπλωμάτες, οι οποίοι μίλησαν υπό τον όρο της ανωνυμίας για να αποκαλύψουν τα γεγονότα που οδήγησαν στην ανατροπή του αδιεξόδου.

Για δύο χρόνια, το βέτο αποδείχθηκε ανυπέρβλητο. Η Πολωνία και η Δανία, που είχαν τις δύο προηγούμενες προεδρίες, είχαν δεσμευθεί να σπάσουν το αδιέξοδο ως απόλυτη προτεραιότητα. Παρά τις προσπάθειές τους, δεν τα κατάφεραν και το μπλόκο παρέμενε.

Η Κύπρος ήταν αποφασισμένη να μη γνωρίσει την τύχη των προκατόχων της. Στη χώρα δόθηκε μια ευκαιρία «τώρα ή ποτέ» μετά τις εκλογές της 12ης Απριλίου στην Ουγγαρία, που απομάκρυναν από την εξουσία τον Βίκτορ Όρμπαν, αρχιτέκτονα του βέτο, και έφεραν στην εξουσία τον Πέτερ Μάγιαρ.

Η αλλαγή εξουσίας πυροδότησε έναν καταιγισμό διαβουλεύσεων κεκλεισμένων των θυρών σε Βρυξέλλες, Βουδαπέστη και Κίεβο, που κατέληξαν σε ένα και μόνο ερώτημα το βράδυ της Τετάρτης.

«Έχει κανείς κάποια αντίρρηση;» ρώτησε τους παρευρισκόμενους ο Κύπριος πρεσβευτής.

Η ερώτηση αντιμετωπίστηκε με σιωπή και αυτή η σιωπή σήμανε την άρση του βέτο.

Ο πρεσβευτής έλαβε στη συνέχεια την εντολή να στείλει δύο επιστολές στην Ουκρανία και τη Μολδαβία, ενημερώνοντάς τες για την ετοιμότητα να ανοίξει το πρώτο «πακέτο» ενταξιακών διαπραγματεύσεων της ΕΕ, το λεγόμενο cluster των «θεμελιωδών ζητημάτων», που καλύπτει το κράτος δικαίου, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δικαιοσύνη.

Στα χαρτιά, επρόκειτο απλώς για ένα τυπικό διαδικαστικό βήμα. Στην πράξη, όμως, ήταν ένα σημαντικό επίτευγμα που έβαλε τέλος σε δύο δύσκολα χρόνια παράλυσης και απογοήτευσης.

Στην αίθουσα δεν ακούστηκε χειροκρότημα. Η ανακούφιση, όμως, ήταν έκδηλη.

«Όλες οι Βρυξέλλες το περίμεναν αυτό», είπε ένας διπλωμάτης. «Είναι απίστευτο. Είναι καλά νέα».

Η επίσημη έναρξη του πρώτου cluster έχει προγραμματιστεί για τις 15 Ιουνίου στο Λουξεμβούργο.

Η αξία του διαλόγου

Οι σπόροι της προόδου που καταγράφηκε την Τετάρτη μπήκαν στις αρχές Μαΐου, όταν η Ουγγαρία και η Ουκρανία άρχισαν διαβουλεύσεις για τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Ο πρώτος γύρος συνομιλιών μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά στις 20 Μαΐου, σε θετικό κλίμα.

Η κατάσταση της ουγγρικής μειονότητας στην περιοχή Υπερκαρπαθία, στα δυτικά της Ουκρανίας, αποτελεί εδώ και χρόνια πηγή έντονων τριβών μεταξύ των δύο χωρών, ένα ζήτημα ιδιαίτερα ευαίσθητο λόγω του εθνικιστικού κλίματος και στις δύο πλευρές.

Στην Ουγγαρία, το θέμα συγκεντρώνει ευρεία στήριξη σε όλο το πολιτικό φάσμα. Μετά την ήττα της στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η χώρα υπέγραψε τη Συνθήκη του Τριανόν το 1920, χάνοντας τα δύο τρίτα της επικράτειάς της μαζί με πάνω από τρία εκατομμύρια Ούγγρους. Το γεγονός θεωρείται μία από τις καθοριστικές εθνικές τραυματικές εμπειρίες της ουγγρικής ιστορίας.

Η Βουδαπέστη άσκησε δριμεία κριτική στην προσπάθεια του Κιέβου να ενισχύσει τη χρήση της κρατικής γλώσσας μετά την παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία. Ο ουκρανικός νόμος για την εκπαίδευση του 2017 προκάλεσε ιδιαίτερη οργή στην Ουγγαρία, καθώς ενίσχυε τη χρήση της ουκρανικής στις ανώτερες τάξεις. Αργότερα, το Κίεβο υιοθέτησε και νόμο για τη γλώσσα, που ενίσχυσε περαιτέρω την ουκρανική στη δημόσια διοίκηση.

Το 2023, η Ουκρανία τροποποίησε τον νόμο για τις εθνικές μειονότητες (Κοινότητες), ώστε να ευθυγραμμιστεί με τα κριτήρια ένταξης στην ΕΕ και τις συστάσεις της Επιτροπής της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης. Το νέο νομοσχέδιο επέτρεψε τη χρήση γλωσσών της ΕΕ και των εθνικών μειονοτήτων στην πολιτική διαφήμιση, στα ιδιωτικά σχολεία, στα πανεπιστήμια, στις φοιτητικές οργανώσεις που εκπροσωπούν μειονότητες, καθώς και στον τομέα των μέσων ενημέρωσης.

Παράλληλα, η διδασκαλία της ουκρανικής ως κρατικής γλώσσας παρέμεινε υποχρεωτική σε όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, παρότι η διδασκαλία μπορούσε να γίνεται σε γλώσσες της ΕΕ.

Παρά ταύτα, η ένταση παρέμενε υψηλή.

Με την έναρξη των διαβουλεύσεων, οι δύο πλευρές επιδίωξαν έναν συμβιβασμό για να αποκλιμακώσουν την ένταση και να αποκαταστήσουν τις διμερείς σχέσεις, οι οποίες είχαν φτάσει στο ναδίρ λόγω των επανειλημμένων βέτο του Όρμπαν. Σύμφωνα με αξιωματούχους και διπλωμάτες, οι συνομιλίες προχώρησαν με καλή πίστη και σε ταχύ ρυθμό, με την ελπίδα για συμφιλίωση να μεγαλώνει μέρα με τη μέρα.

Παράλληλα, η Κύπρος άνοιξε ένα ξεχωριστό κανάλι συζητήσεων ανάμεσα στην προεδρία, την Κομισιόν και την Ουγγαρία, ώστε να προετοιμαστεί το έδαφος για το άνοιγμα του πρώτου cluster. Η Βουδαπέστη ήθελε να διασφαλίσει ότι οποιαδήποτε διμερής συμφωνία θα αποτυπωθεί στη διαδικασία ένταξης, ενώ η Κύπρος και η Επιτροπή επιδίωκαν να αποφύγουν αθέμιτες παραχωρήσεις προς την Ουκρανία. Στόχος ήταν μια λύση «win-win» για όλους.

Στις 26 Μαΐου, ο Τάρας Κάτσκα, αντιπρόεδρος της ουκρανικής κυβέρνησης αρμόδιος για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, δήλωσε στο Euronews ότι η χώρα του πρόσφερε στον Μάγιαρ ό,τι είχε προσφέρει και στον Όρμπαν.

«Η Ουκρανία αντιμετωπίζει την ουγγρική κοινότητα στην επικράτειά της με απόλυτο σεβασμό. Όλες οι ανάγκες της ικανοποιούνται πλέον», είπε ο Κάτσκα στη συνέντευξη. «Άρα δεν μιλάμε για δέσμευση, μιλάμε για πραγματικότητα».

«Για εμάς, η ουγγρική μειονότητα είναι απολύτως αναπόσπαστο κομμάτι της ουκρανικής κοινωνίας, με πλήρη σεβασμό στην εθνική της ταυτότητα», πρόσθεσε.

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 29 Μαΐου, ο Πέτερ Μάγιαρ συναντήθηκε στις Βρυξέλλες με την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προκειμένου να απελευθερωθούν 16,4 δισ. ευρώ από ταμείο ανάκαμψης και διαρθρωτικά ταμεία που είχαν παγώσει εξαιτίας της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης.

Στη συνέντευξη Τύπου που ακολούθησε την πολυδιαφημισμένη συνάντηση, τόσο ο Μάγιαρ όσο και η φον ντερ Λάιεν αρνήθηκαν ότι η εκταμίευση των κονδυλίων συνδέθηκε με την άρση του ουγγρικού βέτο στην ένταξη. Ο Μάγιαρ, ωστόσο, δήλωσε ότι αναμένει «εγγυήσεις» από το Κίεβο για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, ένας όρος που δεν έφτανε στο σημείο να ζητά συνταγματικές αλλαγές. (Η Ουκρανία δεν μπορεί να τροποποιήσει το Σύνταγμα ενόσω ισχύει ο στρατιωτικός νόμος.)

Κατά τη διάρκεια της παραμονής της στις Βρυξέλλες, η υπουργός Εξωτερικών του Μάγιαρ συναντήθηκε με την επίτροπο Διεύρυνσης, Μάρτα Κος, και την ενημέρωσε για την πρόοδο των διαβουλεύσεων.

Η τελική έγκριση από τον Μάγιαρ

Οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν μετά τη συνάντηση του Μάγιαρ με τη φον ντερ Λάιεν. Τις επόμενες ημέρες, η Ουγγαρία και η Ουκρανία κατέληξαν σε προκαταρκτική συμφωνία σε τεχνικό επίπεδο.

Τα νέα έφτασαν στις Βρυξέλλες, ανεβάζοντας στα ύψη τις προσδοκίες.

«Ξέραμε ότι θα υπάρξει συμφωνία», είπε ένας ανώτερος διπλωμάτης, σημειώνοντας ότι η αποδέσμευση των ευρωπαϊκών κονδυλίων βοήθησε τη διαδικασία. «Αλλά έφτασε μέχρι το ανώτατο επίπεδο».

Και αυτό το ανώτατο επίπεδο ήταν ο ίδιος ο Μάγιαρ.

Την Τρίτη βρέθηκε στο Βερολίνο με τον Γερμανό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς. Εκεί, ο Ούγγρος ηγέτης δήλωσε «πολύ αισιόδοξος» για τις διαβουλεύσεις και εξέφρασε βεβαιότητα ότι θα συναντήσει σύντομα τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος πιέζει εδώ και καιρό για την έναρξη των ενταξιακών συνομιλιών.

«Είμαι έτοιμος να συναντήσω τον πρόεδρο της Ουκρανίας στις αρχές της επόμενης εβδομάδας, αν καταφέρουμε να συμφωνήσουμε σε αυτά τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα», είπε.

Την Τετάρτη, την ώρα που οι πρεσβευτές συγκεντρώνονταν στις Βρυξέλλες για τον μαραθώνιο τους, ο Μάγιαρ προσγειωνόταν στο Παρίσι για συνομιλίες με τον πρόεδρο της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν. Στο τέλος της συνάντησης, ο Μάγιαρ έδωσε την προσωπική του έγκριση στην τεχνική συμφωνία.

Την ώρα που η κυπριακή προεδρία λάμβανε το πράσινο φως για να προχωρήσει στις προετοιμασίες για το πρώτο cluster, ο Μάγιαρ ανάρτησε στον λογαριασμό του στο Facebook ένα βίντεο γυρισμένο στο Παρίσι, με το οποίο επιβεβαίωνε τα «πολύ καλά νέα» της συμφωνίας.

«Εκατό χιλιάδες Ούγγροι ανακτούν τα θεμελιώδη δικαιώματά τους», είπε ο Μάγιαρ.

Η συμφωνία, η οποία δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί, καλύπτει την ελεύθερη χρήση των ουγγρικών εθνικών συμβόλων και το δικαίωμα στην έκδοση σχολικών πιστοποιητικών στα ουγγρικά, ανέφερε ο ίδιος.

Το σημαντικότερο βήμα είναι, πιθανότατα, η θέσπιση καθεστώτος μειονοτικού σχολείου. Η διοίκηση των σχολείων θα γίνεται στη μητρική γλώσσα και οι γονείς θα μπορούν να μπλοκάρουν οποιαδήποτε επέκταση της χρήσης της ουκρανικής, εξήγησε.

Στις πόλεις όπου οι μειονότητες αποτελούν πάνω από το 10% του πληθυσμού, η ουγγρική θα επιτρέπεται στη δημόσια διοίκηση, καθιστώντας την de facto επίσημη γλώσσα. Η πολιτική δραστηριότητα και οι προεκλογικές εκστρατείες θα μπορούν επίσης να διεξάγονται σε γλώσσες των μειονοτήτων.

Καίριο στοιχείο είναι ότι η συμφωνία καλύπτει όλες τις εθνικές μειονότητες που συνδέονται με κράτη μέλη της ΕΕ, αφήνοντας ουσιαστικά εκτός τους Ρώσους.

«Μέσα σε τρεις μόλις εβδομάδες πετύχαμε ό,τι ο Βίκτορ Όρμπαν και η κυβέρνησή του δεν κατάφεραν σε δέκα χρόνια», είπε ο Μάγιαρ.

Οι Ουκρανοί αξιωματούχοι, που συνήθως αντιδρούν γρήγορα στα θετικά νέα, αυτή τη φορά απάντησαν με ασυνήθιστη συγκράτηση. Όταν το Euronews επικοινώνησε με το υπουργείο Εξωτερικών, δεν υπήρξε άμεση τοποθέτηση, παρά τους τίτλους που έρχονταν από τις Βρυξέλλες.

Πρώτος αντέδρασε ο Τάρας Κάτσκα, αν και αρκετά αργότερα από την ανακοίνωση της είδησης, ευχαριστώντας την κυπριακή προεδρία για τις προσπάθειές της. Με προσεκτική διατύπωση έκανε λόγο για ένα «βήμα προς» το άνοιγμα του πρώτου cluster. Δεν αναφέρθηκε ούτε στην Ουγγαρία ούτε στη συμφωνία με τη Βουδαπέστη.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Αντρίι Σιμπίχα, που συμμετείχε άμεσα στις διαβουλεύσεις, δεν έκανε δική του δήλωση παρά μόνο το πρωί της Πέμπτης.

«Ανοίγουμε ένα νέο κεφάλαιο στις σχέσεις Ουκρανίας–Ουγγαρίας, βασισμένο στον αμοιβαίο σεβασμό, την εμπιστοσύνη και το κοινό μας ευρωπαϊκό μέλλον», είπε. «Η Ουκρανία προχωρά».

Οι ουκρανικές αρχές δεν σχολίασαν την ουσία της συμφωνίας και δεν έχουν αποκαλύψει ποια μέτρα ή ποιον συμβιβασμό έχουν συμφωνήσει με την Ουγγαρία.

Παρά ταύτα, στην πράξη, το βέτο είχε αρθεί.

Αξιωματούχοι και διπλωμάτες στις Βρυξέλλες συνόψισαν το συναίσθημά τους σε μία λέξη: «Επιτέλους».