Λειτουργίες στα social media, όπως το ατελείωτο scroll και οι προσωποποιημένες ροές, τροφοδοτούν εθιστική χρήση. Ειδικοί καλούν τις Big Tech να αλλάξουν μοντέλο για ουσιαστική αλλαγή
Μια πρόσφατη απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σύμφωνα με την οποία ο «εθιστικός σχεδιασμός» του TikTok παραβιάζει τη νομοθεσία της ΕΕ, έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση για το κατά πόσο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πράγματι εθιστικά.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι ειδοποιήσεις και μια εξατομικευμένη ροή περιεχομένου επισημάνθηκαν από την Επιτροπή ως δυνητικά επιβλαβείς για την ψυχική και σωματική ευημερία των χρηστών.
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, μια δίκη στην Καλιφόρνια για την «εξάρτηση» από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εξετάζει παρόμοιες καταγγελίες κατά των πλατφορμών της Google και της Meta.
Η ενάγουσα, γνωστή με τα αρχικά KGM, και οι δικηγόροι της υποστηρίζουν ότι εφαρμογές όπως το Instagram έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα ώστε να κρατούν τους νεαρούς χρήστες «κολλημένους».
Είναι πράγματι αυτές οι πλατφόρμες σχεδιασμένες για να προκαλούν εθισμό και, αν ναι, τι μπορεί να γίνει για να τον αντιμετωπίσουμε;
Είναι εθιστικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο με τα φρουτάκια, καθώς προσφέρουν απρόβλεπτες ανταμοιβές και άμεση ανατροφοδότηση, όπως σχόλια και «like», εξηγεί η Νατάσα Σουλ, αναπληρώτρια καθηγήτρια μέσων, πολιτισμού και επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.
Στοιχεία σχεδιασμού στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, όπως το κουμπί «like», οι σελίδες «For You» που προτείνουν νέο περιεχόμενο και η «ατελείωτη κύλιση», όπου η ροή δεν τελειώνει ποτέ, μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε εμμονική χρήση των πλατφορμών, σημειώνει ο Κρίστιαν Μόνταγκ, καθηγητής γνωσιακών και εγκεφαλικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Μακάο στην Κίνα.
«Το να παίρνεις ένα like σε κάνει να νιώθεις καλά», δήλωσε ο Μόνταγκ στο Euronews Next. «Μετά θέλουν να νιώσουν ξανά καλά, οπότε ανεβάζουν πάλι κάτι, κάτι που μπορεί να οδηγήσει στη διαμόρφωση συνήθειας».
Το TikTok προσθέτει στο μείγμα την αυτόματη αναπαραγωγή και τα βίντεο μικρής διάρκειας, δημιουργώντας έναν ακόμη ταχύτερο κύκλο ανταμοιβής.
«Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανταποκρίνεται έντονα σε οτιδήποτε καινούριο και εδώ συμβαίνει κάτι νέο κάθε 15 δευτερόλεπτα», είπε ο Μόνταγκ. «Άρα, ακόμα κι αν το τωρινό βιντεάκι δεν είναι σπουδαίο, βρίσκομαι ήδη σε κατάσταση προσδοκίας ότι το επόμενο τουλάχιστον μπορεί να είναι».
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προειδοποίησε στην απόφασή της ότι οι χρήστες μπορούν εύκολα να περάσουν σε μια κατάσταση «αυτόματου πιλότου» σε πλατφόρμες όπως το TikTok, όπου καταναλώνουν το περιεχόμενο παθητικά, αντί να αλληλεπιδρούν ενεργά με αυτό, εξηγεί η Ντάρια Κους, υπεύθυνη προγραμμάτων στο Πανεπιστήμιο Νότιγχαμ Τρεντ στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Αυτός ο τύπος κατανάλωσης μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει συνδεθεί με «χειρότερη ψυχική υγεία, συμπεριλαμβανομένου του εθισμού, της ανοδικής κοινωνικής σύγκρισης, του φόβου ότι θα μείνουμε εκτός (FOMO), της κοινωνικής απομόνωσης και της μοναξιάς», λέει η Κους.
Το TikTok απέρριψε τον χαρακτηρισμό της Επιτροπής ότι η πλατφόρμα του είναι εθιστική, κάνοντας λόγο για συμπεράσματα που είναι «κατηγορηματικά εσφαλμένα». Η εταιρεία τονίζει ότι προσφέρει ρυθμίσεις για τον χρόνο οθόνης και άλλα εργαλεία, ώστε οι χρήστες να μπορούν να ελέγχουν πόσο χρόνο περνούν online.
Αλλάζει το επιχειρηματικό μοντέλο, αλλάζει και η συμπεριφορά
Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι εταιρείες μέσων κοινωνικής δικτύωσης μετρούν την επιτυχία τους με βάση τον χρόνο που περνούν οι χρήστες στη συσκευή, κάτι που στη συνέχεια τροφοδοτεί τα διαφημιστικά έσοδα. Τόσο ο Μόνταγκ όσο και η Σουλ σημειώνουν ότι αυτό το μοντέλο, εκ φύσεως, επιβραβεύει τη μέγιστη δυνατή «εμπλοκή» των χρηστών.
«Αν ρωτήσετε [τις εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης] αν σχεδιάζουν εσκεμμένα για να εθίσουν τον κόσμο, θα σας πουν “σε καμία περίπτωση, σχεδιάζουμε εσκεμμένα για να βελτιστοποιήσουμε την εμπλοκή”», λέει η Σουλ, επισημαίνοντας ότι οι εταιρείες πιθανότατα δεν έθεσαν εξαρχής ως στόχο να δημιουργήσουν εθισμούς.
Ο Μόνταγκ και η Σουλ προτείνουν οι πλατφόρμες να στραφούν σε συνδρομητικά μοντέλα. Αν οι χρήστες πλήρωναν ένα μικρό αντίτιμο, οι πλατφόρμες δεν θα εξαρτώνταν πλέον από τη διαφήμιση και την παρακολούθηση προσωπικών δεδομένων για το κέρδος, πράγμα που σημαίνει ότι ορισμένα από αυτά τα χαρακτηριστικά θα μπορούσαν να καταργηθούν.
Έρευνα του Μόνταγκ έδειξε ότι οι άνθρωποι δεν είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν για συνδρομές σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επειδή δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτή την ιδέα. Ωστόσο, όταν οι συμμετέχοντές του ενημερώθηκαν πώς ένα τέτοιο μοντέλο θα μπορούσε να μειώσει τον χρόνο μπροστά στην οθόνη ή να επιτρέψει την πρόσληψη ελεγκτών γεγονότων για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, ήταν πολύ πιο πιθανό να δεχτούν να πληρώσουν, σημειώνει.
Μια άλλη δυνατότητα, προσθέτει, θα ήταν να κατευθυνθεί μέρος της δημόσιας χρηματοδότησης που λαμβάνουν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και προς εναλλακτικές πλατφόρμες.
Ορισμένοι δημόσιοι φορείς έχουν ήδη επιχειρήσει κάτι τέτοιο. Το 2022, ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων (EDPS) δημιούργησε τα EU Voice και EU Video, δύο ευρωπαϊκά κανάλια κοινωνικής δικτύωσης για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Οι πλατφόρμες έκλεισαν το 2024 λόγω έλλειψης χρηματοδότησης.
Ο οργανισμός Public Spaces Incubator, μια ομάδα εργασίας (πηγή στα Αγγλικά) δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών φορέων από το Βέλγιο, τη Γερμανία, την Ελβετία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και την Αυστραλία, αναφέρει ότι ανέπτυξε πάνω από 100 πρωτότυπες εφαρμογές με στόχο τη βελτίωση της διαδικτυακής συζήτησης.
Ένα παράδειγμα από τη δημόσια ραδιοτηλεόραση του Καναδά (CBC) παρουσιάζει (πηγή στα Αγγλικά) μια «θέα δημόσιας πλατείας» ενσωματωμένη σε ζωντανή ροή βίντεο. Η λειτουργία αυτή επιτρέπει στους χρήστες να παρακολουθούν μαζί και να σχολιάζουν σε πραγματικό χρόνο, προσφέροντας πιο λεπτομερείς επιλογές έκφρασης γνώμης, όπως «διαφωνώ με σεβασμό», «με έβαλε σε σκέψη» ή «μου άλλαξε γνώμη». Προς το παρόν δεν είναι σαφές ποια από αυτά τα εργαλεία, αν υπάρχει κάποιο, έχουν τεθεί σε εφαρμογή ή αν θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η Σουλ εκτιμά ότι ουσιαστική αλλαγή στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης των Big Tech ίσως έρθει μόνο μέσω νομικών παρεμβάσεων.
«Αν είστε σχεδιαστής και δουλεύετε για μια εταιρεία, ο σκοπός σας είναι να αυξήσετε την εμπλοκή … και ο μόνος τρόπος, πιστεύω, για να σταματήσει αυτό είναι να επιβληθούν σκληρά και ξεκάθαρα όρια: όρια στον χρόνο, στην πρόσβαση και στην ηλικία», είπε.
Υπάρχουν εναλλακτικές;
Το Fediverse, ένα αποκεντρωμένο δίκτυο μέσων κοινωνικής δικτύωσης όπου ανεξάρτητες πλατφόρμες συνδέουν χρήστες χωρίς διαφημίσεις, παρακολούθηση ή ανταλλαγή δεδομένων, προσφέρει εναλλακτικές στα μέσα των Big Tech.
Σε αυτούς τους ιστότοπους συγκαταλέγονται το Mastodon, που προβάλλεται ως αντικαταστάτης του X (πρώην Twitter), το Pixelfed, μια εφαρμογή διαμοιρασμού φωτογραφιών στα πρότυπα του Instagram, και το PeerTube, μια εφαρμογή βίντεο παρόμοια με το YouTube.
Στις 24 Φεβρουαρίου, υπήρχαν 15 εκατομμύρια λογαριασμοί (πηγή στα Αγγλικά) στο Fediverse, με το 66% εξ αυτών στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης Mastodon.
Το Mastodon κέρδισε σε δημοτικότητα όταν ο δισεκατομμυριούχος Έλον Μασκ εξαγόρασε το Twitter, που πλέον ονομάζεται X, το 2022. Ωστόσο, ο Μόνταγκ επισημαίνει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι πιο υπεύθυνες εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης.
«[Πιστεύω ότι] θα είναι πραγματικά πολύ δύσκολο, για να είμαι ειλικρινής, να δημιουργηθούν πλατφόρμες που από τη μία να είναι βολικές και από την άλλη να μην το παρακάνουν ως προς την εμπλοκή των χρηστών και την παράταση του χρόνου online», συνεχίζει ο Μόνταγκ.
Πώς να περιορίσετε το λεγόμενο «doomscrolling»
Και οι ίδιοι οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να μειώσουν το εμμονικό σκρολάρισμα.
Η Σουλ συνιστά να κάνουμε όσο το δυνατόν πιο δύσκολη την πρόσβαση στις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης. Μια τακτική είναι να μετακινήσουν οι χρήστες τις εφαρμογές σε έναν φάκελο με την ένδειξη «social media» στην τελευταία σελίδα της οθόνης του κινητού τους, ώστε να είναι πιο δύσκολο να τις βρουν. Συμβουλεύει επίσης τη ρύθμιση ορίων χρόνου οθόνης στα τηλέφωνα.
Μπορεί κανείς, όπως προτείνουν η Κους και ο Μόνταγκ, να εξετάσει και το ενδεχόμενο διαγραφής των εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης από τα έξυπνα κινητά εντελώς. Αν οι χρήστες θέλουν να μπουν στα social media, μια καλύτερη λύση θα ήταν να τα επισκέπτονται από έναν επιτραπέζιο υπολογιστή, προσθέτει ο Μόνταγκ, ώστε η πρόσβαση να είναι λιγότερο βολική.
«Δεν λέω να μην χρησιμοποιείτε καθόλου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά να μην τα έχετε διαθέσιμα ανά πάσα στιγμή, γιατί έτσι μπορεί να μειωθεί ο χρόνος online», τονίζει ο Μόνταγκ, προσθέτοντας ότι οι χρήστες θα πρέπει να απενεργοποιήσουν τις ειδοποιήσεις για τις εφαρμογές που θέλουν να κρατήσουν στο τηλέφωνό τους.
Ο Μόνταγκ προτείνει επίσης οι χρήστες, όπου είναι δυνατόν, να αντικαθιστούν το κινητό τους με αναλογική τεχνολογία, για παράδειγμα να χρησιμοποιούν παραδοσιακό ξυπνητήρι ή ρολόι χειρός για να ελέγχουν την ώρα.
Αν όλα τα άλλα αποτύχουν, μπορεί να βοηθήσει ακόμη και το να βγει το τηλέφωνο από το οπτικό πεδίο του χρήστη σε «καθημερινές καταστάσεις», προσθέτει η Κους.
Ωστόσο, τόσο ο Μόνταγκ όσο και η Σουλ υπογραμμίζουν ότι η ευθύνη δεν θα έπρεπε να βαραίνει τον καταναλωτή, ο οποίος καλείται να αυτορρυθμιστεί, αλλά τις ίδιες τις πλατφόρμες, που πρέπει να αλλάξουν.