Φτάνοντας επιτέλους στην Ευρώπη με κλιμακωμένη κινηματογραφική κυκλοφορία, αυτό το ντοκιμαντέρ είναι τόσο παράξενο και συναρπαστικό όσο έχετε ακούσει.
Σημείωση: Πρόκειται για κριτική χωρίς αποκαλύψεις της πλοκής.
Το 2015, το περιοδικό Forbes ανακήρυξε την επιχειρηματία στον χώρο της βιοϊατρικής Ελίζαμπεθ Χολμς τη νεότερη και πλουσιότερη αυτοδημιούργητη γυναίκα δισεκατομμυριούχο στις ΗΠΑ, βάσει αποτίμησης 9 δισ. δολαρίων της εταιρείας της, της Theranos.
Όλα γκρεμίστηκαν όταν αποκαλύφθηκε ότι η «επανάσταση» της εταιρείας στις αιματολογικές εξετάσεις από μία μόνο σταγόνα αίματος ήταν απάτη. Η Χολμς κρίθηκε ένοχη ότι παραπλάνησε τους πάντες, καταδικάστηκε για εξαπάτηση επενδυτών και το 2022 της επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης άνω των 11 ετών.
Η θεαματική άνοδος και πτώση της ατιμασμένης πλέον επιχειρηματία εξελίχθηκε σε προειδοποιητική ιστορία της Σίλικον Βάλεϊ, η οποία έχει μεταφερθεί σε πολυάριθμα podcast και βιβλία, αλλά και σε ντοκιμαντέρ του HBO σε σκηνοθεσία του Άλεξ Γκίμπνεϊ με τίτλο The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley, καθώς και στη μίνι σειρά The Dropout, για την οποία η Αμάντα Σέιφριντ κέρδισε βραβείο Έμι για την ερμηνεία της Χολμς.
Αφού εξάντλησε τις πολλαπλές εφέσεις της, το You Can See Everything ξεκινά 34 ημέρες πριν η διαβόητη απατεώνισσα παρουσιαστεί σε ομοσπονδιακή φυλακή, τον Μάιο του 2023.
Η ιδρύτρια της Theranos και ο σύζυγός της, Μπίλι Έβανς, προσκαλούν ένα κινηματογραφικό συνεργείο για να καταγράψει τη ζωή της. Οι δύο σκηνοθέτες, Νέιθαν Φίλντερ και Λανς Όπενχαϊμ, μπαίνουν στο νοικιασμένο τους σπίτι με την υπόσχεση «ριζικής διαφάνειας».
Για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτά τα ονόματα, το έργο του Όπενχαϊμ έχει συνδυάσει την τεχνική της μη μυθοπλαστικής αφήγησης με κινηματογραφικό φορμαλισμό, με ντοκιμαντέρ όπως τα Some Kind Of Heaven και Spermworld, και είναι ίσως περισσότερο γνωστός για το αφηγηματικό σκηνοθετικό του ντεμπούτο Primetime.
Όσο για τον Φίλντερ, έχει χτίσει τη φήμη του ως δημιουργός και παρουσιαστής της σατιρικής docu-reality σειράς Nathan For You, στην οποία υποδύεται μια φανταστική εκδοχή του εαυτού του. Η επόμενη σειρά του, The Rehearsal, είναι ένα ακόμη docu-comedy πρόγραμμα που συνδυάζει άβολη κωμωδία και ειρωνεία, επιχειρώντας σατιρικά να εξερευνήσει τη θολή σχέση μεταξύ πραγματικότητας, κατασκευής και ερμηνείας.
Τρεις λέξεις που τον κάνουν, μαζί με τον Όπενχαϊμ, ιδανικούς συν-σκηνοθέτες μιας ταινίας για την Ελίζαμπεθ Χολμς. Οι δύο τους έχουν δημιουργήσει μια συναρπαστική ταινία που αρνείται τις εύκολες περιλήψεις ή εξηγήσεις. Είναι απλώς ένα έργο που πρέπει να βιωθεί και που θα πυροδοτήσει ατελείωτες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις.
Κι όμως, ας επιχειρήσουμε, χωρίς αποκαλύψεις.
Στο πρώτο μέρος του You Can See Everything, ο Φίλντερ τριγυρίζει στο νοικιασμένο σπίτι στην παραλία, παρατηρεί την καθημερινότητα της Χολμς και του Έβανς και θέτει ευθείες ερωτήσεις για την Theranos και τη ζωή μετά την καταδίκη. Η Χολμς θολώνει τις απαντήσεις, καρφώνει τον δύσπιστο Φίλντερ με τα γουρλωμένα της μάτια και με αταλάντευτη βεβαιότητα υποστηρίζει ότι «ο κόσμος πιστεύει μια εκδοχή της πραγματικότητας για μένα που δεν είναι αληθινή».
Η καταδικασμένη απατεώνισσα επιμένει ότι δεν έχει διαπράξει έγκλημα, σε βαθμό που δείχνει κάτι παραπάνω από παθολογική ψεύτρα. Η Χολμς φαίνεται να πιστεύει τη δική της εκδοχή των γεγονότων και μοιάζει να έχει προσπεράσει την πραγματικότητα της χειραγώγησής της. Είτε είναι μια δεινή αφηγήτρια, όπως ο Όπενχαϊμ και ο Φίλντερ, είτε ζει σε κάποιας μορφής εναλλακτική πραγματικότητα που έχει η ίδια δημιουργήσει. Ίσως και τα δύο.
Σε όλη τη διάρκεια, ο Φίλντερ λέει δυνατά αυτά που συνήθως μένουν ψιθυριστά και φτάνει στο σημείο να «στριμώξει» τον Έβανς, ρωτώντας τον: «Γιατί είσαι τόσο περίεργος και αινιγματικός με τα λόγια σου;»
Το υλικό είναι αποκαλυπτικό, τεταμένο, κάποιες στιγμές σοκαριστικό και συχνά στεγνά ξεκαρδιστικό.
Στη μέση περίπου της ταινίας, η Χολμς οδηγείται στη φυλακή. Περνούν δύο χρόνια. Το κλειστοφοβικό huis clos τελειώνει και οι οπτικές γωνίες αλλάζουν, όχι για τελευταία φορά, καθώς ο Έβανς αναλαμβάνει ουσιαστικά τη θέση της συζύγου του ως δευτερεύον αλλά ανατριχιαστικό αντικείμενο της καταγραφής.
Ήδη από την παραμονή τους στο σπίτι στην παραλία ήταν μια ανησυχητική παρουσία, προφανώς εξίσου χειριστικός με τη Χολμς και χωρίς κανέναν ενδοιασμό να κινηματογραφηθεί στο ντους, με ένα ολόσωμο γυμνό πλάνο που κανείς δεν είχε ζητήσει.
Και, σοβαρά τώρα: Τι είδους κοινωνιοπαθής βουρτσίζει τα δόντια του ενώ κάνει ντους;
Όπως και η με τα μάτια-πιατάκια σύζυγός του, ο Έβανς μοιάζει να μην ανοιγοκλείνει ποτέ τα βλέφαρά του, και τον βλέπουμε να προσπαθεί να ελέγξει το αφήγημα του ντοκιμαντέρ. Παράλληλα, δηλώνει ότι μπορεί να μιλά εκ μέρους της Χολμς και ότι έχει μετατρέψει την φυλάκισή της σε ένα είδος επιχειρηματικού μοντέλου, πιστεύοντας ότι η Theranos 2.0 είναι καθ' οδόν.
Ό,τι ακολουθεί, όπως και η ταινία συνολικά, αξίζει να μείνει αμόλυντο από αποκαλύψεις και να το δει κανείς χωρίς καμία προϊδεάση.
Το συναρπαστικό με το You Can See Everything είναι οι ολοένα βαθύτερες στρώσεις του και ο τρόπος με τον οποίο ανατρέπει τον εαυτό του και τις αντιλήψεις του κοινού μέσα από τις πολύ μελετημένες κινήσεις του.
Ξεκινά ως ιστορία δύο ανθρώπων που κάνουν gaslighting στον εαυτό τους και στους άλλους. Από αυτό πηγάζει μια γερή δόση schadenfreude, καθώς η παρακολούθηση του επικείμενου τελευταίου πράξη μιας πωλήτριας «θαυματουργών» θεραπειών μοιάζει με δίκαιη ανταπόδοση.
Ωστόσο, μοιάζει με ένα τεταμένο παιχνίδι «Ποιος χειραγωγεί ποιον;», με την folie à deux που μοιράζονται η Χολμς και ο Έβανς να μετατρέπεται γρήγορα σε folie à trois με τον Φίλντερ. Στη συνέχεια εξελίσσεται σε μια ανησυχητική folie à plenty για τους θεατές, καθώς η παρακολούθηση του υλικού ισοδυναμεί με βουτιά στην παράλληλη πραγματικότητα κάποιου άλλου, όπου η παραίσθησή του έχει ριζώσει και απειλεί να εξαπλωθεί.
Έπειτα μεταμορφώνεται από πορτρέτο μιας χειραγωγού που έχει πείσει τον εαυτό της ότι δεν χειραγωγεί κανέναν, σε ιστορία μιας γυναίκας που φαίνεται να χειραγωγείται από έναν σύντροφο ο οποίος προσπαθεί να χειραγωγήσει άλλους μέσω της χειραγώγησης του ίδιου του ντοκιμαντέρ και των δημιουργών του, οι οποίοι αντιλαμβάνονται τη χειραγώγηση και οδηγούν το κοινό πίσω στο ερώτημα: Ποιος χειραγωγεί ποιον;
Μαζί μας ακόμη;
Ωραία. Και ακριβώς τη στιγμή που πιστεύετε ότι έχετε «διαβάσει» το You Can See Everything, εμφανίζεται ένα απρόσμενο guest star ή μια νέα θεματική γραμμή, που οδηγεί σε ακόμη περισσότερους στοχασμούς σε αυτό που μόνο ως συνεχώς πολλαπλασιαζόμενη κούκλα ματριόσκα μπορεί να περιγραφεί.
Καθώς η συναρπαστική mise en abyme αγγίζει την έννοια της εξαπάτησης, εξερευνά παράλληλα τα όρια της ερμηνείας, της γλώσσας και της επικοινωνίας. Από το μήνυμα που στέλνει η Χολμς στον Φίλντερ, «You can totally see everything» (με τη λέξη 'can' να σηκώνει όλο το βάρος), μέχρι εκείνη τη σκηνή-κορύφωση όπου ο Φίλντερ δείχνει στο ζευγάρι το περίφημο νούμερο των Άμποτ και Κοστέλο «Who's on First?», μια μόνο λέξη ή μια υποτιθέμενη παρεξήγηση can να χρησιμοποιηθεί ως παραθυράκι. Ή, χειρότερα, can να διαστραφεί ώστε να αλλοιώσει την αντίληψη.
Κι όμως, το You Can See Everything δεν καταλήγει στον μηδενισμό, δεν υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν γνωστές αλήθειες και δεν αγνοεί το κρίσιμο ζήτημα της λογοδοσίας. Απλώς τολμά να αμφισβητήσει και να προχωρήσει παραπέρα. Στις τελευταίες του στιγμές, αποκαλύπτει απρόσμενα ένα στιγμιαίο, σχεδόν ανεπαίσθητο εύρημα που αφορά τα αυθαίρετα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και μη μυθοπλασίας, αντιπαραθέτοντας τη φύση της αντικειμενικότητας μέσα στο ντοκιμαντέρ και θέτοντας υπό ερώτηση τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι κρίσεις μας.
Ακούγεται πολλά. Και πράγματι είναι ένα ταξίδι-στο-κεφάλι όταν αναπλάθεις την ταινία στη μνήμη ή τη συζητάς με κάποιον άλλον σινεφίλ. Όπως λέει ο Φίλντερ στα τελευταία δευτερόλεπτα της ταινίας: «Είναι πολύ περίπλοκο». Όμως, όσο προκλητικό για τη σκέψη, αποπροσανατολιστικό και εγκεφαλικό κι αν You Can See Everything can είναι, παραμένει απλώς μια παραδόξως αστεία και γοητευτική εμπειρία από την αρχή μέχρι το τέλος.
Όσο βαθιά κι αν επιλέξετε να κατεβείτε στη συγκεκριμένη «λαγότρυπα», μπορείτε να το κατατάξετε δίπλα σε έργα όπως τα Cameraperson, Grizzly Man, Citizenfour, The Act Of Killing, The Imposter και No Other Land ως ένα καθοριστικό δείγμα σύγχρονης ντοκιμαντερίστικης δημιουργίας. Μπορείτε επίσης να ελπίζετε ότι θα γραφτεί ιστορία όταν έρθει η ώρα των υποψηφιοτήτων της Ακαδημίας. Κανένα ντοκιμαντέρ δεν έχει ποτέ προταθεί για το βραβείο Καλύτερης Ταινίας στα Όσκαρ. Ίσως αυτό can να αλλάξει με μία από τις πιο αλλόκοτες και μαγνητικές ταινίες της χρονιάς.
You Can See Everything προβάλλεται ήδη στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρλανδία και τη Νορβηγία. Η σταδιακή του έξοδος στις ευρωπαϊκές αίθουσες συνεχίζεται φέτος, με προβολές στην Ιταλία (27 Νοεμβρίου), τη Γερμανία (3 Δεκεμβρίου), την Ισπανία (25 Δεκεμβρίου) και σε Γαλλία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο (30 Δεκεμβρίου).