Τον Σεπτέμβριο, η Αιθιοπία εγκαινίασε το μεγάλο φράγμα της "Αιθιοπικής Αναγέννησης", αλλά το Σουδάν και η Αίγυπτος το κατήγγειλαν ως "υπαρξιακή απειλή". Το Euronews διερευνά γιατί κατασκευάστηκε και τι σημαίνει για την περιοχή
Όταν ο πρωθυπουργός της Αιθιοπίας Άμπιι Αχμέτ εγκαινίασε το φαραωνικών διαστάσεων Φράγμα της Αναγέννησης στα δυτικά της χώρας στις 9 Σεπτεμβρίου, δεν μάσησε τα λόγια του.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
"Αυτή η λίμνη έφερε μαζί της έναν πλούτο μεγαλύτερο από το ΑΕΠ της Αιθιοπίας. Αυτή η γενιά πέτυχε ένα μεγάλο κατόρθωμα με το Φράγμα της Αναγέννησης. Η εποχή της επαιτείας έχει τελειώσει", δήλωσε σε ομάδα συγκεντρωμένων αξιωματούχων, μέσων ενημέρωσης και περιφερειακών ηγετών.
Πίσω του, τόνοι υδάτων έπεφταν πάνω στο σκυρόδεμα του ταμιευτήρα, ο οποίος συγκρατεί σχεδόν 74 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού σε μια επιφάνεια περίπου στο μέγεθος του Λονδίνου.
Ο πρωθυπουργός της ΑΙθιοπίας συνέχισε να αποκαλεί το μεγα-φράγμα, το οποίο αναμένεται να παράγει κάπου μεταξύ 5.000 και 6.000 μεγαβάτ ηλεκτρικής ενέργειας, μια "κοινή ευκαιρία" για την περιοχή.
Ωστόσο από τα εγκαίνια απουσίαζαν οι εκπρόσωποι των δύο χωρών που βρίσκονται κοντά στο φράγμα, του Σουδάν και της Αιγύπτου.
Μόλις ένα μήνα μετά τα εγκαίνια, ο Αιγύπτιος πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι δήλωσε σε συνέδρια στο Κάιρο ότι η Αίγυπτος "δεν θα μείνει με σταυρωμένα χέρια" σε αυτό που χαρακτήρισε "ανεύθυνες" τις ενέργειες της Αιθιοπίας.
Το ζήτημα της διανομής του νερού του Νείλου αποτελούσε διπλωματικό μήλον της έριδος εδώ και χρόνια, πριν καν σχεδιαστεί το φράγμα, πόσο μάλλον όταν ξεκίνησε η κατασκευή του το 2011.
Ιστορικό προηγούμενο
"Υπήρξαν πολλαπλές συμφωνίες για τον Νείλο και η Αιθιοπία τις παραβιάζει συνεχώς", δήλωσε στο Euronews ο καθηγητής γεωλογίας και υδάτινων πόρων στο Πανεπιστήμιο του Καΐρου και εξέχων επικριτής του GERD (Μεγάλο Φράγμα Αιθιοπικής Αναγγένησης) Abbas Sharaky.
Έως και το 85% των υδάτων του Νείλου που συγκλίνουν στο Χαρτούμ ρέουν από τα υψίπεδα της Αιθιοπίας, στον λεγόμενο κλάδο του Γαλάζιου Νείλου, παρά τη φήμη του ότι είναι πιο λασπώδης και πιο αργιλώδης σε σχέση με τον άλλο κλάδο του Λευκού Νείλου που ρέει από την κοιλάδα του Ριφτ.
Για το λόγο αυτό, η διπλωματία του νερού σχετικά με τον ποταμό έχει επικεντρωθεί συχνότερα στον έλεγχο της Αιθιοπίας.
Όταν το πρώτο μεγάλο φράγμα κατασκευάστηκε το 1902 στο Ασουάν κατά την περίοδο της βρετανικής αποικιοκρατίας, το Ηνωμένο Βασίλειο υπέγραψε συμφωνία με την Αιθιοπία για λογαριασμό των αποικιών του, η οποία έδινε στις πρώτες δικαίωμα βέτο σε οποιαδήποτε κατασκευή "που θα σταματούσε τη ροή των υδάτων τους στο Νείλο".
Οι μεταγενέστερες συνθήκες του 1929 και του 1959 θεωρείται ότι ευνόησαν σε μεγάλο βαθμό την Αίγυπτο, χορηγώντας της τελικά 55,6 δισεκατομμύρια κυβικλα μέτρα, ή το 66% της ροής του Νείλου.
Ο Αιγύπτιος ακαδημαϊκός και αναλυτής Ahmed Morsey δήλωσε στο Euronews ότι αυτό ίσχυε για μεγάλο χρονικό διάστημα επειδή "υπήρχε αυτή η κατανόηση από τους Αιγύπτιους, και σε κάποιο βαθμό από τους Σουδανούς, ακόμη και από ορισμένους από τους προηγούμενους Αιθίοπες ηγέτες, ότι αυτές οι παλαιότερες ρυθμίσεις ήταν εδώ για να μείνουν".
Ο συνεργάτης του Συμβουλίου Μέσης Ανατολής για τις Παγκόσμιες Υποθέσεις δήλωσε ότι με την κατασκευή του GERD ήταν η πρώτη φορά που αυτές οι συνθήκες, οι οποίες διέπουν εδώ και δεκάδες χρόνια την διαχείριση των υδάτων του Νείλου, τέθηκαν πραγματικά υπό αμφισβήτηση.
Ο Αιθίοπας συνάδελφός του Tsedenya Girmay εξήγησε ότι αυτό δεν συνέβαινε πάντοτε, επισημαίνοντας μια δήλωση αρχών του 2015 που αποσκοπούσε στον τερματισμό της μακροχρόνιας διαμάχης, έτσι ώστε "η Αιθιοπία να συνεχίσει το φράγμα, αλλά με τρόπο που δεν θα προκαλούσε ζημιά στις χώρες που βρίσκονται κοντά στον ποταμό".
"Αλλά στη συνέχεια τα εσωτερικά ζητήματα είχαν αντίκτυπο στην αποτυχία των διπλωματικών προσπαθειών", δήλωσε ο Tsedenya.
Όχι μόνο εσωτερικό ζήτημα
Στην Αιθιοπία, την Αίγυπτο και το Σουδάν, πολλά έχουν αλλάξει μετά τη συμφωνία του 2015. Μόνο ένας από τους τρεις ηγέτες που υπέγραψαν τη δήλωση του 2015, ο Αιγύπτιος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι, παραμένει στην εξουσία. Καθώς η πολιτική στην Αντίς Αμπέμπα και το Κάιρο έχει διολισθήσει σε μεγαλύτερο αυταρχισμό, το Σουδάν βρίσκεται σε εμφύλιο πόλεμο.
Το ζήτημα του φράγματος έχει καταστή ζήτημα εθνικής ενότητας αλλά και διασυνοριακή διαμάχη.
Ο Tsedenya Girmay ταξίδεψε πρόσφατα στην πρωτεύουσα της Αιθιοπίας, όπου, όπως είπε, το διαπίστωσε από κοντά:
"Μίλησα με ανθρώπους από το Υπουργείο Εξωτερικών και φαίνεται ότι είναι το μόνο πράγμα που ενώνει την όποια πολιτική μας. Το ίδιο το φράγμα είναι το μόνο πράγμα που μας ενώνει", δήλωσε στο Euronews, σημειώνοντας τις εσωτερικές διαμάχες στην αφρικανική χώρα, συμπεριλαμβανομένης της καταστροφικής σύγκρουσης στο Τιγκράι.
Σύμφωνα με τον Tsedenya, η κεντρική θέση του φράγματος στο σχολικό πρόγραμμα σπουδών της Αιθιοπίας αποτελεί απόδειξη της ιδιότητάς του ως μέσο εθνικής συσπείρωσης, ιδίως σε μια χώρα όπου σχεδόν 60 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα.
Στην Αίγυπτο, ο καθηγητής Sharaky δήλωσε στο Euronews ότι ο Νείλος αντιπροσωπεύει τη "ζωή" για έναν αναπτυσσόμενο πληθυσμό άνω των 115 εκατομμυρίων ανθρώπων, το 95% των οποίων είναι στοιβαγμένο στο 5% της γης κατά μήκος του ποταμού.
Γι' αυτό το λόγο θεωρείται υπαρξιακή απειλή για τη χώρα που καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό από έρημο, με τον αλ Σίσι να προειδοποιεί το 2021 ότι "κανείς δεν μπορεί να πάρει ούτε μια σταγόνα νερό από την Αίγυπτο".
Παρά το γεγονός ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ πρότεινε στην Αίγυπτο το 2020 να "ανατινάξει" το φράγμα, ο Σίσι υποστήριζε πάντα ότι ήταν αποφασισμένος να επιλύσει το ζήτημα με διπλωματικά μέσα.
Ωστόσο, ένας πρώην ανώτερος αξιωματούχος των ΗΠΑ που διαμεσολάβησε για το GERD κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης Μπάιντεν, ο οποίος μίλησε υπό τον όρο της ανωνυμίας, καθώς εξακολουθεί να εργάζεται στην περιοχή, επέρριψε μεγάλο μέρος της ευθύνης για την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων στην Αίγυπτο.
"Αυτό στο οποίο καταλήξαμε ... είναι ότι τελικά οι Αιγύπτιοι στην πραγματικότητα δεν ήθελαν συμφωνία. Όπως, δεν υπήρχε καμία συμφωνία στο τραπέζι που θα τους ικανοποιούσε", είπαν, παραδεχόμενος ωστόσο ότι και η Αιθιοπία "δεν επρόκειτο να κάνει εύκολα μια συμφωνία".
Είπε στο Euronews ότι "ο Αλ Σίσι στην πραγματικότητα επωφελείται από αυτή την απειλή ενός εξωτερικού εχθρού", ειδικά καθώς η οικονομία της Αιγύπτου παραπαίει και ο πληθυσμός αντιμετωπίζει πληθωρισμό, ιδίως μετά την εκτόξευση των εισαγωγών βασικού σιταριού στα ύψη συνεπεία της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
Η Αιθιοπία έχει επίσης κατηγορήσει την Αίγυπτο ότι παρεμβαίνει στην εσωτερική της πολιτική. Ο Αιγύπτιος ακαδημαϊκός και αναλυτής Ahmed Morsey αντιτείνει ότι η Αντίς Αμπέμπα εκμεταλλεύεται την Αίγυπτο για εσωτερικό όφελος, λέγοντας ότι οι ισχυρισμοί είναι ανυπόστατοι.
Ο Σουδανός ακτιβιστής και αναλυτής Kholood Khair υποστήριξε επίσης ότι ο εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν είχε ωθήσει τις de facto αρχές και τις σουδανικές ένοπλες δυνάμεις (SAF) πιο κοντά στο Κάιρο και τη θέση του για το φράγμα.
Ο Khair διευθύνει μια δεξαμενή σκέψης με επίκεντρο το Σουδάν, η οποία είχε την έδρα της στο Χαρτούμ μέχρι τον πόλεμο. Υποστηρίζει ότι "η εναντίωση στο GERD έγινε πολύ περισσότερο όχημα για να αποκτήσει μεγαλύτερη αιγυπτιακή υποστήριξη παρά είχε να κάνει με το ίδιο το GERD", λέγοντας ότι οι αρχές πριν τον πόλεμο έβλεπαν την πιθανότητα το έργο να είναι "καλό για το Σουδάν", λόγω των υποσχέσεων της Αιθιοπίας να μοιραστεί την παραγόμενη ηλεκτρική ενέργεια με το Χαρτούμ.
Ωστόσο, όταν ο ηγέτης των SAF Αμπντέλ Φατάχ Αλ-Μπουρχάν συναντήθηκε με τον Αλ-Σίσι στο Κάιρο στις 15 Οκτωβρίου, στον απόηχο των πλημμυρών στο Σουδάν και την Αίγυπτο, μεγάλο μέρος της ευθύνης αποδόθηκε στο GERD, κάτι που η Αιθιοπία αρνείται σθεναρά. Οι δύο συζήτησαν μια όλο και πιο συντονισμένη θέση σχετικά με το φράγμα.
Επενδύουν οι Βρυξέλλες στον Νείλο;
Οι Βρυξέλλες φαίνεται να προσεγγίζουν περισσότερο την πλευρά του Καΐρου σχετικά με το GERD. Όταν η ΕΕ υποδέχτηκε τον Αλ Σίσι με ανοιχτές αγκάλες σε μια υψηλού επιπέδου σύνοδο κορυφής στη βελγική πρωτεύουσα τον Οκτώβριο, εξέδωσε κοινή δήλωση στην οποία εξέφραζε την επιθυμία της για μελλοντική συνεργασία.
Κρυμμένη προς το τέλος, η δήλωση υπογράμμιζε ότι "η ΕΕ επαναλαμβάνει την υποστήριξή της στην ασφάλεια των υδάτων της Αιγύπτου και τη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο, μεταξύ άλλων όσον αφορά το φράγμα της Αιθιοπίας".
Ο Corrado Čok από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων υποστήριξε ότι αυτό σηματοδοτεί μια αλλαγή στην πολιτική της ΕΕ, η οποία συνήθιζε να "κρατά ίσες αποστάσεις μεταξύ Αιγύπτου και Αιθιοπίας ... με επίκεντρο την αποπολιτικοποίηση του ζητήματος για την προώθηση μιας τεχνικής προσέγγισης".
Αυτό περιελάμβανε τη "διπλωματική, τεχνική και οικονομική" υποστήριξη ανεξάρτητων ερευνητικών ομάδων σχετικά με τις επιπτώσεις του φράγματος.
Ο Čok βλέπει την αιτιολόγηση για την πολιτική στροφή ως διττή, σημειώνοντας πρώτα τον καταστροφικό πόλεμο στο Τιγκράι μεταξύ 2020 και 2022, για τον οποίο η κυβέρνηση στην Αντίς Αμπέμπα καταδικάστηκε σφόδρα.
"Οι διαφωνίες σχετικά με τη συμπεριφορά της Αιθιοπίας στον πόλεμο ώθησαν την ΕΕ να αναστείλει τα προγράμματα βοήθειας και, τελικά, ο διάλογος για το GERD παραπαίει", εξήγησε.
Αντίθετα, το μπλοκ εξαρτάται όλο και περισσότερο από την Αίγυπτο. "Το Κάιρο γίνεται εξέχων εταίρος για πολλούς λόγους, όπως η αντιμετώπιση των πολέμων στη Γάζα, το Σουδάν και τη Λιβύη, η υποστήριξη της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης μέσω του φυσικού αερίου και των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η συγκράτηση των μεταναστευτικών ροών", υποστήριξε ο Čok.
Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό σήμαινε ότι η ΕΕ είχε καταλήξει να "αποδεχθεί" τα αιτήματα της Αιγύπτου για διπλωματική υποστήριξη σχετικά με το φράγμα.
Δεν είναι μόνο οι Βρυξέλλες που έχουν προσεγγίσει το Κάιρο. Πρώην διπλωμάτης των ΗΠΑ υποστήριξε ότι ο αλ Σίσι είχε επίσης χρησιμοποιήσει το θέμα ως διαπραγματευτικό χαρτί με την Ουάσινγκτον. "Τον βοηθάει με τις Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή είναι ένα μέσο εκτροπής", είπε.
"Οι ΗΠΑ θα έρθουν και θα πουν, "σταμάτα να κάνεις παιχνίδι με τους Ρώσους", και αυτός θα πει, "θα ήθελα πολύ να το κάνω αυτό, αλλά δεν μπορώ να το κάνω αν δεν με βοηθήσεις με αυτή την υπαρξιακή απειλή του GERD".
Ωστόσο, με το φράγμα να έχει πλέον κατασκευαστεί και να χρησιμοποιείται, όλες οι πλευρές βρίσκονται σε πολιτικό αδιέξοδο. Ο Αιγύπτιος ακαδημαϊκός και αναλυτής Ahmed Morsey κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Αίγυπτος "θα πρέπει απλώς να το αντιμετωπίσει", έως ότου οι αντίπαλοι συμφωνήσουν να παραδώσουν τον έλεγχο σε τεχνοκράτες.
Ακόμη και ο καθηγητής Sharaky ήταν δεκτικός στην ιδέα, αλλά αμφισβήτησε την πιθανότητά της, με τους διαμεσολαβητές να τείνουν ακόμη και προς μια πιο πολιτική προσέγγιση.
"Θα μιλούσα με άλλους συναδέλφους και γεωλόγους στην Αιθιοπία. Απλώς δεν νομίζω ότι θα μου έδιναν βίζα", γέλασε πριν κλείσει το τηλέφωνο.
Το Euronews επικοινώνησε με το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών για σχόλιο.