Ποιοι έχουν στο παρελθόν χαρίσει ή πωλήσει το βραβείο Νόμπελ τους

Σε μια εν πολλοίς ασυνήθιστη κίνηση, η ηγέτιδα της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας Μαρία Κορίνα Ματσάδο παρέδωσε το μετάλλιο του Νόμπελ Ειρήνης στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο την Πέμπτη, ως "αναγνώριση της μοναδικής δέσμευσής του για την ελευθερία μας", όπως είπε.

Η Ματσάδο τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης του 2025 για την ηγεσία της στο κίνημα της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας εν μέσω της καταστολής από τον Νικολάς Μαδούρο, κυρίως στις προεδρικές εκλογές του 2023 στη χώρα της Νότιας Αμερικής.

Ο Τραμπ διέταξε στρατιωτική επιχείρηση στις 3 Ιανουαρίου που είχε ως αποτέλεσμα τη σύλληψη του Μαδούρο. Ο ίδιος και η σύζυγός του αντιμετωπίζουν τώρα κατηγορίες στη Νέα Υόρκη που σχετίζονται με τη διακίνηση ναρκωτικών.

"Παρέδωσα στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών το μετάλλιο, το Νόμπελ Ειρήνης", δήλωσε η Ματσάδο στους δημοσιογράφους κατά την αποχώρησή της από τον Λευκό Οίκο.

Ο Τραμπ επιβεβαίωσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η Ματσάδο του άφησε το μετάλλιο για να το κρατήσει και δήλωσε ότι ήταν τιμή του που τη συνάντησε.

"Είναι μια υπέροχη γυναίκα που έχει περάσει τόσα πολλά. Η Μαρία μου χάρισε το Νόμπελ Ειρήνης για το έργο που έχω κάνει", ανέφερε ο Τραμπ στην ανάρτησή του. "Μια τόσο υπέροχη χειρονομία αμοιβαίου σεβασμού. Σε ευχαριστώ Μαρία".

Αν και η χειρονομία της Ματσάδο σηματοδοτεί μια σπάνια περίπτωση ενός εν ζωή βραβευμένου που αποχωρίζεται το μετάλλιό του λίγο μετά την παραλαβή του, δεν είναι πρωτοφανής και οι κανόνες αναφέρουν ότι η Ματσάδο θα μπορούσε να δώσει το ίδιο το μετάλλιο, αλλά όχι την τιμή που αντιπροσωπεύει.

Σύμφωνα με το καταστατικό του Ιδρύματος Νόμπελ και τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ, από τη στιγμή που απονέμεται, ο τίτλος του νικητή ανήκει προσωπικά στο άτομο και δεν μπορεί να μοιραστεί ή να μεταβιβαστεί νομικά σε άλλο πρόσωπο.

Το μετάλλιο ή το έγγραφο δίπλωμα μπορεί να δοθεί φυσικά, να πωληθεί ή να δημοπρατηθεί, αλλά αυτό δεν μεταβιβάζει τον τίτλο του βραβείου σε κανέναν άλλον.

Αρκετοί άλλοι νομπελίστες έχουν στο παρελθόν χαρίσει ή πουλήσει τα μετάλλιά τους, αν και οι περιστάσεις και τα κίνητρα ποικίλλουν.

Δημοπρασία για τους Ουκρανούς πρόσφυγες

Ο Ρώσος δημοσιογράφος Ντμίτρι Μουράτοφ, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης το 2021 -μαζί με τη Μαρία Ρέσα από τις Φιλιππίνες- για τις προσπάθειές του να διασφαλίσει την ελευθερία της έκφρασης στη Ρωσία, δημοπράτησε το μετάλλιό του τον Ιούνιο του 2022 έναντι του ποσού ρεκόρ των 103,5 εκατομμυρίων δολαρίων (89,1 εκατ. ευρώ).

Όλα τα έσοδα από την πώληση που πραγματοποιήθηκε στο δημοπρατήριο Heritage Auctions στη Νέα Υόρκη σε ανώνυμο αγοραστή διατέθηκαν στο ταμείο της UNICEF για τα παιδιά πρόσφυγες της Ουκρανίας μετά την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Η δημοπρασία πραγματοποιήθηκε λίγους μήνες αφότου η Ρωσία ξεκίνησε την πλήρους κλίμακας εισβολή της στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022.

Ο Μουράτοφ είναι αρχισυντάκτης της Novaya Gazeta, μιας από τις τελευταίες ανεξάρτητες εφημερίδες της Ρωσίας.

Η έκδοση ανέστειλε τη λειτουργία της τον Μάρτιο του 2022, αφού έλαβε προειδοποιήσεις από τις ρωσικές αρχές εν μέσω της καταστολής των διαφωνιών και της κριτικής για τις ενέργειες του Κρεμλίνου κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου.

Συγκέντρωση κεφαλαίων κατά τη διάρκεια του πολέμου και διαβόητες χειρονομίες

Τις πρώτες ημέρες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, τα μετάλλια Νόμπελ που ανήκαν στους Δανούς φυσικούς Νιλς Μπορ και Αύγουστο Κρογκ, οι οποίοι τα κέρδισαν το 1922 και το 1920 αντίστοιχα, δημοπρατήθηκαν για να συγκεντρωθούν χρήματα για την ανακούφιση των Φινλανδών πολιτών κατά τη διάρκεια του χειμερινού πολέμου μεταξύ της Φινλανδίας και της Σοβιετικής Ένωσης το 1939-1940.

Τα μετάλλια δωρίστηκαν αργότερα σε μουσεία της Δανίας.

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι Γερμανοί φυσικοί Μαξ φον Λάουε και Τζέιμς Φρανκ, αμφότεροι νομπελίστες, έδωσαν τα μετάλλιά τους στον Νιλς Μπορ για να τα ασφαλίσει καθώς η ναζιστική Γερμανία κατείχε τις χώρες τους.

Για να μην πέσουν τα μετάλλια στα χέρια των Ναζί, ο Ούγγρος χημικός Τζόρτζ ντε Χέβεσι, ο οποίος εργαζόταν στο εργαστήριο του Μπορ, τα διέλυσε σε οξύ.

Μετά τον πόλεμο, ο χρυσός ανακτήθηκε και το Ίδρυμα Νόμπελ ανακατασκεύασε τα μετάλλια, τα οποία επιστράφηκαν στην οικογένεια των φον Λάουε και Φρανκ.

Ωστόσο, δεν είναι όλες οι ιστορίες γύρω από τα μετάλλια των βραβείων Νόμπελ θετικές και ορισμένες από τις επιλογές των βραβευθέντων ήταν αρκετά αμφιλεγόμενες.

Ο Νορβηγός συγγραφέας Κνουτ Χάμσουν, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1920, φέρεται να έδωσε το μετάλλιό του στον υπουργό Προπαγάνδας της ναζιστικής Γερμανίας Γιόζεφ Γκέμπελς κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Χάμσουν, ο οποίος συναντήθηκε με τον Αδόλφο Χίτλερ και τον Γκέμπελς το 1943, ήταν συμπαθών των Ναζί και υποστήριζε τη γερμανική κατοχή της Νορβηγίας. Ιστορικές αναφορές αναφέρουν ότι έδωσε το μετάλλιο Νόμπελ στον Γκέμπελς ως συμβολική χειρονομία υποστήριξης.

Η φήμη του Χάμσουν καταστράφηκε μετά τον πόλεμο, αν και τα λογοτεχνικά του έργα συνεχίζουν να μελετώνται.

Η περίπτωση του Τζέιμς Γουάτσον

Ο Τζέιμς Ντι Γουάτσον, ο οποίος κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 1962 μαζί με τους Φράνσις Κρικ και Μόρις Γουίλκινς για την ανακάλυψη της δομής του DNA, πούλησε το μετάλλιό του στον οίκο δημοπρασιών Christie's τον Δεκέμβριο του 2014 έναντι περίπου 4,8 εκατομμυρίων δολαρίων (4,13 εκατ. ευρώ).

Ο Γουάτσον δήλωσε ότι τα έσοδα θα στηρίξουν ιδρύματα επιστημονικής έρευνας και σκοπούς διατήρησης. Έγινε ο πρώτος εν ζωή νομπελίστας που είναι γνωστό ότι πούλησε το μετάλλιό του.

Ο Ρώσος δισεκατομμυριούχος Άλισερ Ουσμάνοφ αγόρασε το μετάλλιο μόνο για να το επιστρέψει στον Γουάτσον σε επίσημη τελετή στη Μόσχα το 2015, λέγοντας ότι ο επιστήμονας "άξιζε" να το έχει.

Η απόφαση του Γουάτσον να πουλήσει ήρθε εν μέσω οικονομικών δυσκολιών και μετά από αμφιλεγόμενες δηλώσεις σχετικά με τη φυλή και τη νοημοσύνη, ιδίως όσον αφορά τα άτομα αφρικανικής καταγωγής, που έβλαψαν τη φήμη του και οδήγησαν στην αποχώρησή του από το Εργαστήριο Cold Spring Harbor, όπου είχε διατελέσει κοσμήτορας.

Το εργαστήριο αφαίρεσε από τον Γουάτσον τους τίτλους του και έκοψε κάθε σχέση μαζί του το 2019. Ο Γουάτσον ζήτησε αρχικά συγγνώμη για τα σχόλιά του, αλλά αργότερα δήλωσε ότι οι απόψεις του παρέμειναν αμετάβλητες.

Η ΕΕ επέβαλε κυρώσεις στον Ουσμάνοφ το 2022, επιβάλλοντάς του ταξιδιωτική απαγόρευση σε όλο το μπλοκ και δεσμεύοντας όλα τα περιουσιακά του στοιχεία λόγω των δεσμών του με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν και την κυβέρνησή του. Ο Γουάτσον απολάμβανε στενούς δεσμούς με τη Ρωσία στα τέλη της καριέρας του.

Το μετάλλιο του βραβείου Νόμπελ του Κρικ, που κέρδισε μαζί με τον Γουάτσον και τον Γουίλκινς, πωλήθηκε επίσης σε δημοπρασία Heritage Auctions το 2013 έναντι 2,27 εκατομμυρίων δολαρίων (1,95 εκατ. ευρώ). Μέρος των εσόδων από την πώληση διατέθηκε στο Ινστιτούτο Francis Crick στο Λονδίνο.

Το μετάλλιο του Νόμπελ Ειρήνης του Νόρμαν Άνγκελ από το 1933, το οποίο κέρδισε για την προώθηση της διεθνούς κατανόησης, πωλήθηκε στον οίκο Sotheby's το 1983. Το μετάλλιο φυλάσσεται σήμερα στο Αυτοκρατορικό Πολεμικό Μουσείο του Λονδίνου.

Το μετάλλιο του Άγκε Μπορ, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Φυσικής το 1975, πωλήθηκε σε δημοπρασία το 2011 και ξανά το 2019. Ο Μπορ ήταν γιος του Νιλς Μπορ, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Φυσικής το 1922.

Δωρεές χρημάτων για το βραβείο

Ορισμένοι βραβευθέντες έχουν δωρίσει τα χρήματα του βραβείου Νόμπελ αντί να αποχωριστούν τα μετάλλιά τους.

Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Φυσικής το 1921, άφησε τα χρήματα του βραβείου του στην πρώτη του σύζυγο Μιλέβα Μάριτς και τα παιδιά τους στο πλαίσιο ενός προσυμφωνημένου διακανονισμού διαζυγίου. Η συμφωνία έγινε πριν ο Αϊνστάιν κερδίσει το βραβείο.

Ο Πολ Γκρίνγκαρντ, ο οποίος κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 2000, δώρισε το σύνολο των εσόδων του βραβείου του για να καθιερώσει το βραβείο Pearl Meister Greengard, ένα ετήσιο βραβείο υποστήριξης γυναικών επιστημόνων.

Ο Γκίντερ Μπλόμπελ, ο οποίος κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 1999, δώρισε τα χρήματα του βραβείου του για έργα αποκατάστασης της Δρέσδης και για την κατασκευή συναγωγής στη γενέτειρά του.

Ο E. Ντόναλ Τόμας, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 1990, δώρισε τα χρήματα του βραβείου του στο ερευνητικό του κέντρο για να στηρίξει τις τρέχουσες εργασίες στη μεταμόσχευση μυελού των οστών.

Το Βραβείο Νόμπελ περιλαμβάνει σήμερα χρηματικό βραβείο ύψους 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορονών (περίπου 1 εκατομμύριο ευρώ), αν και το ποσό έχει μεταβληθεί κατά τη διάρκεια των δεκαετιών.