Επέζησαν από φυλάκιση, βασανιστήρια και σεξουαλική βία. Στα «Ίχνη», έξι Ουκρανές γυναίκες αφηγούνται την ιστορία τους και μετατρέπουν τον πόνο σε δύναμη. Ένα ντοκιμαντέρ για τα ρωσικά εγκλήματα πολέμου και τον αγώνα για δικαιοσύνη
Πρόκειται για ένα ντοκιμαντέρ αφάνταστης σκληρότητας. Έξι γυναίκες από την Ουκρανία μιλούν για τις εμπειρίες τους στα χέρια Ρώσων στρατιωτών. Μία από αυτές, η Ιρίνα, πάλεψε για να επουλώσει τις πλήγες της και να δημιουργήσει μια νέα κοινότητα ελπίδας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Μια ταινία για την τρομερή πραγματικότητα των γυναικών σε ρωσική αιχμαλωσία, ένα φιλμ με ιστορίες γυναικών που δεν λύγισαν. Το ντοκιμαντέρ «Ίχνη» έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στην Berlinale.
«Ίχνη» που άφησε πίσω του ο πόλεμος
Στην ουκρανική πρεσβεία επικρατεί σιωπή καθώς ξεκινάει το τρέιλερ. Οι πρωταγωνίστριες κάθονται στην πρώτη σειρά, έξι γυναίκες που αφηγούνται όσα βίωσαν σε ρωσική αιχμαλωσία.
Μία από αυτές είναι η Ιρίνα. Όταν μιλάει, το κοινό ακούει με προσοχή. Μιλάει για τη φυλάκιση, την κακοποίηση και την προσπάθεια να διατηρήσει την αξιοπρέπειά της. Πρόκειται για περιγραφές βίας που είναι σχεδόν αδιανόητες στον ζεστό, ασφαλή χώρο στο κέντρο του Βερολίνου. Για την Ιρίνα, ωστόσο, είναι η πραγματικότητα. Επέζησε και μαζί της οι αναμνήσεις των όσων βίωσε.
«Απείλησαν να βιάσουν τον γιο μου και είπαν ότι άνθρωποι σαν εμάς δεν πρέπει να ζουν», είπε μια άλλη γυναίκα στο τροχόσπιτο. «Μετά από αυτό θα σας σκοτώσω με το παιδί. Ο χρόνος σταμάτησε και εγώ απλά στεκόμουν εκεί».
Αφορμή είναι η έναρξη της εκστρατείας «Traces», το ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στο πρόγραμμα «Panorama» της Berlinale. Εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών έχουν έρθει στην πρεσβεία, ένας εκπρόσωπος του ΟΗΕ και ο Ουκρανός πρέσβης Ολεξέι Μακέιεβ. Ωστόσο, η πλειονότητα των προσκεκλημένων είναι γυναίκες.
Στόχος της εκστρατείας είναι να επιστήσει την προσοχή στην τύχη των φυλακισμένων και κακοποιημένων Ουκρανών και να απαιτήσει πολιτικές και νομικές συνέπειες.
Πορτρέτο έξι γυναικών: «Θυσιάζουν την ιδιωτική τους ζωή»
Στην ταινία, η Ιρίνα μας μεταφέρει τη δική της μοίρα και τη μοίρα άλλων πέντε γυναικών που βρίσκονται σε ρωσική αιχμαλωσία. Έχουν επιβιώσει από βασανιστήρια, σεξουαλική και άλλες μορφές βίας, εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν από Ρώσους στρατιώτες.
Την Ιρίνα συνοδεύει η Αλίσα Κοβαλένκο. Η κινηματογραφίστρια πολέμησε κατά της κατοχής της Κριμαίας το 2014 και βίωσε τη ρωσική αιχμαλωσία. «Για να είμαι ειλικρινής, δεν ήθελα να γυρίσω αυτή την ταινία. Απλά είχα την αίσθηση ότι έπρεπε να την κάνω», λέει η Κοβαλένκο στο Euronews. «Ήξερα ότι θα ήταν πολύ, πολύ δύσκολο. Ότι θα υπέφερα. Αλλά ήξερα γιατί το έκανα. Για μένα άξιζε τον κόπο».
Κατά τη γνώμη της, οι γυναίκες έπρεπε να κάνουν και μια ακόμη θυσία. «Θυσίασαν την ιδιωτική τους ζωή. Αλλά ξέρουν για ποιο λόγο το έκαναν. Γιατί μιλούν και για εκείνους που εξακολουθούν να σιωπούν», συνεχίζει η Κοβαλένκο. Και όμως, η ταινία είναι απόδειξη της αξιοπρέπειας, της αλληλεγγύης και του κοινού αγώνα για δικαιοσύνη και αδελφότητα.
Σύμφωνα με την σκηνοθέτη, η Ιρίνα και οι άλλες γυναίκες κατάφεραν να μετατρέψουν τον πόνο τους σε δύναμη. «Πιστεύω λοιπόν ότι αυτή η ταινία μπορεί να προκαλέσει ενσυναίσθηση που ακολουθείται από δράση».
«Μίλησα γι' αυτό για πρώτη φορά μετά από πέντε χρόνια»
Λίγες γυναίκες έχουν δημοσιοποιήσει την ιστορία τους. Η Ιρίνα είναι μέλος της ένωσης «SEMA Ukraine», η οποία ενθαρρύνει τις γυναίκες να μοιραστούν τις εμπειρίες τους. «Μου πήρε πολλά χρόνια για να συγκεντρώσω αυτή τη δύναμη», λέει στο Euronews. «Μίλησα γι' αυτό πρώτη φορά πέντε χρόνια μετά την εμπειρία μου και αυτό δεν ήταν καθόλου εύκολο».
Τελικά, θέλει να καταγράψει τη χρήση της σεξουαλικής βίας κατά των γυναικών από τη Ρωσία ως όπλο πολέμου και καταγράφει συνεντεύξεις με άλλες πέντε γυναίκες. Κατά τη διάρκεια της ταινίας, ο θεατής όχι μόνο μαθαίνει τις σκληρές ιστορίες τους, αλλά αντιλαμβάνεται και τη δύναμη της κοινότητάς και της αλληλοϋποστήριξης. Σχετικά με την ταινία και την εκστρατεία, η Ιρίνα λέει: «Αυτή θα είναι η μικρή μας νίκη. Για άλλη μια φορά, αυτό θα είναι η απόδειξη ότι υπάρχει δικαιοσύνη».
Δεν παρουσιάζονται σαφείς απεικονίσεις βίας- αντίθετα, οι γυναίκες επιστρέφουν στα πρώην, εν μέρει βομβαρδισμένα και κατεστραμμένα σπίτια τους για να διηγηθούν τις ιστορίες τους. Βρίσκουν τοίχους με δεκάδες τρύπες από σφαίρες, τμήματα της στέγης να λείπουν, τον κήπο να έχει «τρυπήσει» από νάρκες. Σε μια σκηνή, μια φωτιά διακρίνεται στο βάθος, μετά ακούγεται ο συναγερμός της σειρήνας. Μερικοί από τους θεατές ξαφνιάζονται.
Η Αλίσα Κοβαλένκο απέφυγε να δείξει τις συνεντεύξεις: «Αποφάσισα ότι δεν θα κινηματογραφούσα καμία γυναίκα, αλλά θα έκανα μόνο ηχογραφήσεις», εξήγησε η σκηνοθέτης. Είναι πιο πιθανό να οικοδομήσεις εμπιστοσύνη «όταν μιλάς σε έναν άνθρωπο, όταν τον κοιτάς στα μάτια, όταν δεν είσαι πίσω από την κάμερα».
Ωστόσο, όταν βρέθηκε στην περιοχή της Χερσώνας είδε παντού ίχνη πολέμου. «Υπήρχαν ναρκοπέδια, φλεγόμενα χωράφια, κατεστραμμένα σπίτια, αλλά και τραυματίες». Τελικά, όμως, θέλησε να απεικονίσει και τις πληγές που δεν είναι ορατές με την πρώτη ματιά, όπως οι αναμνήσεις των γυναικών για τη βία που έζησαν.
Συνεχίζοντας ως απόδειξη ότι ο εχθρός είχε αποτύχει
Ωστόσο, ο στόχος δεν ήταν μόνο να γυριστεί μια ταινία ντοκιμαντέρ, αλλά και να αποτυπωθούν πιθανά ρωσικά εγκλήματα πολέμου. Η Ιρίνα, η Κοβαλένκο και οι άλλες γυναίκες δεν θέλουν απλώς να μάθει ο κόσμος τι έκαναν οι Ρώσοι στρατιώτες. Βρίσκονται στην ουκρανική πρεσβεία στη Γερμανία και χρησιμοποιούν το βήμα της Μπερλινάλε, ανάμεσα σε όλα τα κόκκινα χαλιά και τα χρυσά βραβεία και τους αστέρες του Χόλιγουντ, για να διασφαλίσουν ότι το μήνυμα της ταινίας τους είναι μόνο η αρχή.
«Ο καλύτερος τρόπος για να ξεπεράσεις ένα τραύμα είναι να κοιτάξεις μπροστά. Για μένα ήταν πολύ σημαντικό να μην με κάνει δυστυχισμένη», λέει μια γυναίκα στο τρέιλερ. «Αυτό είναι το όπλο που θα μπορούσα να δώσω σε άλλες γυναίκες. Το γεγονός ότι το ξεπέρασαν είναι η καλύτερη απόδειξη ότι ο εχθρός απέτυχε».
Στο περιθώριο της Μπερλινάλε, πολλοί εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών υποστήριξαν την πρωτοβουλία γυναικών με την ονομασία SEMA, η οποία μάχεται κατά της σεξουαλικής βίας ως όπλο πολέμου και στηρίζει τα θύματα.
Η οργάνωση απαιτεί να αναγνωριστεί ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί τη σεξουαλική βία και τη βία κατά φύλο (conflict-related sexual violence, CRSV) ως όπλο πολέμου. Η οργάνωση προσφέρει τόσο οικονομική όσο και ψυχολογική υποστήριξη στους πληγέντες.
Αναγνώριση της συστηματικής βίας ως έγκλημα πολέμου
Στο τέλος του ντοκιμαντέρ αναφέρεται ότι η Ρωσία πρέπει να μπει στον κατάλογο «ντροπής» του ΟΗΕ. Ο οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών έχει τον δικό του ορισμό της CRSV. Η βία που χρησιμοποιείται συνδέεται με μια σύγκρουση.
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΟΗΕ (πηγή στα Γερμανικά) για το 2023, στην Ουκρανία εντοπίστηκαν 85 περιπτώσεις σεξουαλικής βίας κατά αμάχων και αιχμαλώτων πολέμου που σχετίζονται με συγκρούσεις. Αυτή λέγεται ότι στρέφεται εξίσου κατά ανδρών και γυναικών.
«Στις περισσότερες από τις καταγεγραμμένες περιπτώσεις που αφορούσαν ενήλικα αρσενικά θύματα, η σεξουαλική βία χρησιμοποιήθηκε ως μέθοδος βασανισμού κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας τους από τις ρωσικές ένοπλες δυνάμεις και τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου», αναφέρει η έκθεση.
Η ουκρανική πλευρά φέρεται επίσης να έχει ανοίξει 10 τέτοιες υποθέσεις. Κυμαίνονται από την απειλή βίας έως την εκτέλεση. Η ένωση SEMA Ukraine υποθέτει ότι ο αριθμός των μη καταγεγραμμένων περιπτώσεων ρωσικής βίας CRSV είναι πολύ μεγάλος.
«Αυτό δεν είναι ένα ντοκιμαντέρ για το οποίο ο κόσμος θα μιλήσει. Πολλοί άνθρωποι προτιμούν να κάνουν τα στραβά μάτια», δήλωσε ο Ουκρανός πρέσβης στην εκδήλωση. Η κοινότητα των Ουκρανών γυναικών, «αυτή η αναζήτηση της αλήθειας» είναι γι' αυτόν «συστατικό στοιχείο της ουκρανικής ανθεκτικότητας».
«Οι Ουκρανοί σήμερα μπορούν να αποτελέσουν ένα καλό παράδειγμα για το πώς λειτουργεί η κοινωνία, πώς υπερασπίζεται η δημοκρατία και τι σημαίνουν στην πραγματικότητα οι ευρωπαϊκές αξίες που διέπουν τη συνείδησή μας στην Ευρώπη», συνέχισε ο Μακέιεβ.
Τόσο η παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας όσο και η παρουσίαση της εκστρατείας στην ουκρανική πρεσβεία άφησαν στο κοινό ένα αίσθημα ελπίδας και δύναμης. Ο τρόπος με τον οποίο οι γυναίκες έβγαλαν η μία την άλλη από τις σκληρές αναμνήσεις και στέκονται στις σκηνές του Βερολίνου, επίσης δείχνει τη δημιουργική δύναμη που προέκυψε από αυτή την τραγωδία. Βλέπουν τις φωνές τους ως σπαθί ενάντια στη βία των Ρώσων στρατιωτών.