Πυρκαγιές έκτης γενιάς: τι τις κάνει πιο επικίνδυνες και πώς τις αντιμετωπίζουμε

Οι πυρκαγιές που ξέσπασαν την τελευταία εβδομάδα σε Γαλλία και Ισπανία, που έχουν ήδη κάψει περισσότερα από 115 χιλιάδες εκτάρια και αναγκάσει πάνω από 320 χιλιάδες ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, ξεχωρίζουν για την ένταση και την έκταση των φλογών. Οι γαλλικές αρχές παραδέχονται ότι ενδέχεται να χρειαστούν μήνες μέχρι να σβήσουν πλήρως.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Πρόκειται για τα πιο πρόσφατα παραδείγματα αυτού που η επιχειρησιακή και η επιστημονική κοινότητα άρχισαν, από τα μέσα της δεκαετίας του 2010, να αποκαλούν «πυρκαγιές έκτης γενιάς», ιδίως μετά τις φωτιές στο Pedrógão Grande στην Πορτογαλία (2017) και στην Ελλάδα (2018), που προκάλεσαν, καθεμία, πάνω από 100 θανάτους.

Αυτό το νέο πρότυπο έγινε αρχικά πιο εμφανές στην Ευρώπη, αν και είχε επίσης παρατηρηθεί το 2017 στη Χιλή, όπου επανεμφανίστηκε, με ακόμη πιο συντριπτικό τρόπο, το 2024, χρονιά κατά την οποία καταγράφηκαν 137 θάνατοι. Παρόμοια χαρακτηριστικά παρατηρήθηκαν και σε άλλες περιοχές του κόσμου, ιδίως στην Αυστραλία (2019-20), στη δυτική ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών (2020) και στον Καναδά (2023).

Η μεγάλη αλλαγή στη συμπεριφορά της φωτιάς οφείλεται στις κλιματικές αλλαγές, εξηγεί στην Euronews ο Ντομίνγκος Ξαβιέρ Βιέγκας, καθηγητής στη Σχολή Επιστημών και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα (FCTUC) και ειδικός στις αγροτικές πυρκαγιές. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες, η μειωμένη βροχόπτωση και τα χαμηλότερα επίπεδα υγρασίας κάνουν το έδαφος και τη βλάστηση πιο ξηρά, αυξάνοντας τις «συνθήκες ανάφλεξης» και την «έκταση που είναι διαθέσιμη για καύση».

Τι ξεχωρίζει μια πυρκαγιά έκτης γενιάς;

Το καταστροφικό δυναμικό αυτών των μεγαπυρκαγιών προέρχεται από την ενέργεια που απελευθερώνουν, ικανή να μεταβάλει τις μετεωρολογικές συνθήκες γύρω τους και να εξαντλήσει τα παραδοσιακά μέσα κατάσβεσης, όσο ισχυρά κι αν είναι.

Όταν απελευθερώνονται περισσότερα από δέκα μεγαβάτ (MW) ανά μέτρο, η φωτιά δεν μπορεί πλέον να σβηστεί με την άμεση δράση των πυροσβεστών, διευκρινίζει ο Ξαβιέρ Βιέγκας. «Αν το μεταφράσουμε σε μήκος φλόγας, ένα μέτωπο που απελευθερώνει δέκα MW έχει περίπου δέκα μέτρα ύψος φλόγας», προσθέτει.

«Σήμερα, ωστόσο, έχουμε κατά διαστήματα πυρκαγιές που, σε ορισμένες φάσεις της εξάπλωσής τους, παρουσιάζουν εντάσεις τρεις, τέσσερις, πέντε, ακόμη και έξι φορές μεγαλύτερες. Δηλαδή, δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπιστούν φλόγες που φτάνουν τα 60 μέτρα σε μήκος», παρατηρεί ο ειδικός.

Τέτοιο θερμικό φορτίο καθιστά αυτό το είδος πυρκαγιάς αυτοτροφοδοτούμενο, με αποτέλεσμα να μην ελέγχεται πλέον μόνο από την τοπική ατμόσφαιρα, αλλά να την επηρεάζει και το ίδιο.

Δημιουργούνται εξαιρετικά πυκνά σύννεφα καπνού που μεταφέρουν μεγάλη θερμότητα, αλλάζουν την κατεύθυνση των ανέμων, προκαλούν ηλεκτρικές εκκενώσεις και εκτοξεύουν καύτρες σε απόσταση αρκετών χιλιομέτρων, προκαλώντας νέες εστίες.

Εκτός εποχής και σε ασυνήθιστες περιοχές

Οι πυρκαγιές έκτης γενιάς γίνονται ολοένα και πιο συχνές και, όπως λέει ο ειδικός του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα, «δεν είναι πια ένα μεμονωμένο γεγονός του καλοκαιριού». Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Pedrógão Grande, πριν από εννέα χρόνια, όταν οι φλόγες ξέσπασαν πρώτα τον Ιούνιο, ακόμη την άνοιξη, και αργότερα τον Οκτώβριο, ήδη το φθινόπωρο.

Επιπλέον, εκδηλώνονται σε ολοένα και μεγαλύτερη γεωγραφική έκταση, σημειώνει ο Ξαβιέρ Βιέγκας. «Στην Πορτογαλία, αυτές οι πυρκαγιές εμφανίζονταν συνήθως στο βορρά και στο κέντρο, και τώρα, κατά διαστήματα, εμφανίζονται και στα παράλια και στο Αλεντέζου, σε λιγότερο συνηθισμένες περιοχές».

Η ίδια τάση παρατηρείται και στην υπόλοιπη Ευρώπη, όπου οι φλόγες δεν περιορίζονται πλέον στον νότο: τις τελευταίες εβδομάδες, χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης, όπως η Γερμανία, η Ελβετία και η Νορβηγία, βρίσκονται αντιμέτωπες με πυρκαγιές.

Πρόκειται για ένα «παγκόσμιο φαινόμενο» που απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, περιλαμβανομένης της πρόληψης. «Ακόμη και ο τουρίστας πρέπει να το γνωρίζει αυτό», τονίζει ο Ξαβιέρ Βιέγκας, αναφερόμενος στην πρόσφατη πυρκαγιά στην Αλμερία, στη νοτιοανατολική Ισπανία, που κόστισε τη ζωή σε 14 ανθρώπους, εκ των οποίων οι 12 ήταν αλλοδαποί. «Δεν ήταν εξοικειωμένοι με αυτή την πραγματικότητα», υπογραμμίζει.

Πώς αντιμετωπίζονται αυτές οι πυρκαγιές;

Τα χερσαία μέσα και ακόμη και τα πιο βαριά εναέρια μέσα παύουν να είναι αποτελεσματικά για να ανακόψουν το μέτωπο μιας πυρκαγιάς έκτης γενιάς. Για την προστασία των κατοίκων, της περιουσίας και των υποδομών, ο ειδικός της FCTUC προτείνει επέμβαση από την ουρά ή τα πλευρά της φωτιάς.

Μπορούν να δημιουργηθούν «ζώνες ασυνέχειας στην καύσιμη ύλη», αξιοποιώντας κάποιο φυσικό εμπόδιο, για παράδειγμα έναν ποταμό ή μια περιοχή χωρίς βλάστηση.

Μια άλλη στρατηγική είναι να ανοίξει μια λωρίδα γης «κόβοντας τη βλάστηση με ερπυστριοφόρα μηχανήματα» ή να διευρυνθεί αυτή η λωρίδα «με τη βοήθεια ενός αντιπύρ», κάτι που «μόνο οι αρχές μπορούν να κάνουν». Ωστόσο, αυτή η επιχείρηση αποδεικνύεται επικίνδυνη όταν φυσά δυνατός άνεμος, όπως συμβαίνει συχνά.

«Κάποιες φορές, μια καύτρα περνά αυτό το φράγμα και, θα λέγαμε, όλη η προσπάθεια πάει χαμένη», σημειώνει.

Σε αυτές τις συνθήκες, προειδοποιεί ο Ξαβιέρ Βιέγκας, χρειάζεται ρεαλισμός για να αποφευχθούν τραγωδίες. «Γενικά, ο κόσμος περιμένει ότι οι πυροσβέστες θα σβήσουν οποιαδήποτε φωτιά, όπου κι αν βρίσκεται, και δεν αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει ένα τμήμα της πυρκαγιάς που δεν μπορεί να κατασταλεί. Δεν πρέπει να ζητείται από τους πυροσβέστες να ρισκάρουν τη ζωή τους, γιατί πρόκειται για άνισο αγώνα».

Αυτές οι φωτιές είναι ιδιαίτερα καταστροφικές σε δασικό περιβάλλον λόγω του καυσίμου υλικού, όπως η βλάστηση και τα δέντρα. Όταν φτάνουν σε πιο αστικές περιοχές, «δεν έχουν πλέον τα ίδια χαρακτηριστικά εξάπλωσης και τότε τα σπίτια και τα κτίρια μπορούν να αποτελέσουν ασφαλή καταφύγια για τους ανθρώπους», τονίζει.

Η μεταφορά των κατοίκων σε ζώνες με κατοικημένα κτίρια αποτελεί, συνεπώς, μια λύση που πρέπει να εξετάζεται.

«Υπάρχουν ορισμένα σπίτια και κτίρια που, ακόμη κι αν επηρεάζονταν από μια πυρκαγιά τέτοιας έντασης, πιθανότατα θα άντεχαν και θα λειτουργούσαν ως καταφύγιο», καταλήγει.