Η μεγαλύτερη σιδηροδρομική σήραγγα στον κόσμο μεταξύ Αυστρίας και Ιταλίας δημιουργεί γιγαντιαίο σκουπιδότοπο στις Άλπεις: μπορούν οι κατασκευαστές να τον αποκαταστήσουν βιώσιμα;
Το έργο της Σήραγγας Βάσης του Μπρένερ, αξίας πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ, είναι ένα από τα μεγαλύτερα εργοτάξια στην Ευρώπη.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Βαθιά, στην καρδιά μιας τυρολέζικης ορεινής κοιλάδας, γιγαντιαίες μηχανές διάνοιξης σηράγγων ροκανίζουν τον δρόμο τους μέσα από τις Αυστριακές Άλπεις.
Εδώ κατασκευάζεται η μακρύτερη σιδηροδρομική σήραγγα στον κόσμο και όλος αυτός ο βραχώδης όγκος πρέπει κάπου να καταλήξει.
Μηχανικοί, γεωλόγοι και μελετητές τοπίου κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν αυτό το περιβαλλοντικό δίλημμα όταν σχεδίαζαν τη «νέα» κοιλάδα Παδάστερ.
Οι εργασίες ξεκίνησαν πριν από περίπου δέκα χρόνια. Σήμερα η κοιλάδα είναι μια πετρώδης έρημος. Σε δέκα χρόνια όμως αναμένεται να απλώνεται ξανά εδώ ένα ανθισμένο αλπικό τοπίο.
Θα μοιάζει όμως λίγο διαφορετικό από πριν: η κοιλάδα, που παλιότερα είχε έντονο σχήμα V με απότομα πρανή, είναι πλέον πλατιά και σχηματίζει ένα απαλό U.
Η εταιρεία που κατασκευάζει τη Σήραγγα Βάσης του Μπρένερ υπόσχεται να τη μετατρέψει σε πρότυπο παράδειγμα αποκατάστασης της φύσης για την Ευρώπη και ολόκληρο τον κόσμο.
Η προσπάθεια είναι τεράστια: ο μεγαλύτερος χώρος απόθεσης εκσκαφών στην Ευρώπη
Για να αντιληφθεί κανείς τη μάζα των φερτών υλικών που πρέπει εδώ να μετακινηθούν – και να διατεθούν – βοηθά να φανταστεί τη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας: με ύψος σχεδόν 147 μέτρα, είναι η ψηλότερη πυραμίδα στον κόσμο.
Αν φανταστεί κανείς τρεις τέτοιες πυραμίδες να περνούν μέσα από έναν γιγαντιαίο θραυστήρα, θα έχει μια εικόνα του όγκου των βραχωδών αποβλήτων που οι εργαζόμενοι στο εργοτάξιο του Μπρένερ πρέπει να διαχειριστούν με τρόπο φιλικό προς το περιβάλλον.
Ο Σεμπάστιαν Ράιμαν είναι διευθυντής έργου και, μεταξύ άλλων, υπεύθυνος για το τμήμα κατασκευής H53, το τμήμα σήραγγας Pfons/Μπρένερ.
«Έχουμε εδώ ένα τεράστιο εργοτάξιο με όγκο απόθεσης 7,7 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων εκσκαφόμενου υλικού», λέει στο Euronews Earth. Πρόκειται για τον μεγαλύτερο χώρο απόθεσης εκσκαφών σε όγκο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
«Υπήρξαν μερικοί μήνες όπου τέσσερις μηχανές διάνοιξης σηράγγων προχωρούσαν ταυτόχρονα κάτω από τη γη», θυμάται ο Ράιμαν. «Κάθε μήνα πάνω από 250.000 κυβικά μέτρα προϊόντων εκσκαφής ανασύρονταν από το υπόγειο και αποτίθεντο εδώ. Η προσπάθεια είναι τεράστια, τόσο σε επίπεδο logistics όσο και ανθρώπινου δυναμικού, αλλά είναι πραγματικά μεγάλη πρόκληση να συμμετέχει κανείς.»
Ταινιόδρομος 30 χιλιομέτρων μειώνει την κίνηση βαρέων φορτηγών
Τη συμμερίζονται όμως αυτή την αισιοδοξία οι κάτοικοι της περιοχής και το γύρω περιβάλλον;
Οι μηχανές διάνοιξης σηράγγων λειτουργούν αδιάκοπα, 24 ώρες το 24ωρο, κατατρώγοντας το ορεινό συμπαγές και θρυμματίζοντας τόνο τον τόνο βράχου από τις Άλπεις με τις ατσάλινες «οδοντωτές» κεφαλές τους.
Εκατομμύρια κυβικά μέτρα θρυμματισμένου βράχου πρέπει στη συνέχεια να μεταφερθούν από τον πυρήνα του βουνού στην κοιλάδα Παδάστερ.
Ο διευθυντής έργου Ράιμαν χαμογελά και δείχνει με ικανοποίηση έναν χοντρό γιγάντιο σωλήνα που γυαλίζει στον ήλιο και διατρέχει όλο το μήκος της κοιλάδας, όσο φτάνει το μάτι.
Πρόκειται μόνο για το μικρό τελικό τμήμα ενός τεράστιου συστήματος ταινιόδρομων, μια απτή απόδειξη ότι ένας τέτοιος χώρος απόθεσης μπορεί να λειτουργεί σχεδόν χωρίς βαριά κυκλοφορία φορτηγών.
«Εδώ, στο τμήμα H53, εγκαταστήσαμε αυτό το τεράστιο σύστημα ταινιόδρομου», εξηγεί ο Ράιμαν. Το μήκος του μεταβάλλεται ανάλογα με την πρόοδο των εργασιών κάτω από τη γη: άλλοτε προστίθενται μερικά χιλιόμετρα, άλλοτε συντομεύεται. «Στο μέγιστο μήκος του, ο ταινιόδρομος έφτασε τα 30 χιλιόμετρα.»
Η επιλογή της λύσης του ταινιόδρομου είναι ένας τρόπος με τον οποίο το έργο μειώνει τις επιπτώσεις του στις τοπικές κοινότητες και στο περιβάλλον. Η κοιλάδα Παδάστερ μπορεί να είναι ακατοίκητη, αλλά δίπλα βρίσκονται το Στάιναχ αμ Μπρένερ και άλλα χωριά. Για τους κατοίκους τους, η διέλευση 100 φορτηγών φορτωμένων με βραχώδη μπάζα κάθε μέρα, επί χρόνια, από τον κεντρικό δρόμο του χωριού, θα ήταν αδιανόητη.
Έτσι, διανοίχθηκε μια επιπλέον πρόσβαση, μια αποκλειστική απευθείας σύνδεση ανάμεσα στην κοιλάδα απόθεσης και το υπόγειο εργοτάξιο της σήραγγας βαθιά μέσα στο βουνό.
Τα υπόγεια συνεργεία κατεβαίνουν μια ράμπα πρόσβασης μήκους τεσσάρων χιλιομέτρων προς το εκτεταμένο εργοτάξιο της Σήραγγας Βάσης του Μπρένερ. Κάθετα, η διαφορά ύψους είναι αρκετές εκατοντάδες μέτρα. Τα θραύσματα βράχου που ανασύρονται από τα βάθη ακολουθούν την αντίστροφη πορεία: πάνω σε ταινιόδρομους που φτάνουν βαθιά μέσα στο βουνό ανεβαίνουν προς την κοιλάδα Παδάστερ.
Ορεινό ρυάκι εκτρέπεται προσωρινά
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ο ποταμός Παδάστερμπαχ ποταμάκι κυλούσε μέσα από αυτή την ειδυλλιακή, απομακρυσμένη πλαγιοκοιλάδα της κοιλάδας Βιπ. Τώρα δεν φαίνεται πουθενά.
«Προς το παρόν είναι ακόμη μια γκρίζα, πετρώδης έρημος», παραδέχεται ο συνάδελφος του Ράιμαν, Αντρέας Αμπρόζι. Σπεύδει όμως να μας καθησυχάσει: ο Παδάστερμπαχ δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει εκτραπεί – και αυτό μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Μια ειδικά κατασκευασμένη σήραγγα εκτροπής μήκους 1.500 μέτρων προσφέρει στον Παδάστερμπαχ μια προσωρινή κοίτη. Αυτή η εκτροπή ήταν νομική προϋπόθεση· χωρίς αυτήν, ο γιγάντιος χώρος απόθεσης δεν θα είχε ποτέ εγκριθεί σε αυτή την τοποθεσία. Και η εκτροπή είναι μόνο προσωρινή.
«Εκεί κατασκευάζεται ήδη η νέα κοίτη του ποταμού», λέει ο Ράιμαν, δείχνοντας προς τον γιγάντιο χώρο απόθεσης μήκους 1.400 μέτρων.
Με μεγάλες καμπύλες, η νέα δομή διατρέχει το δάπεδο της κοιλάδας, που προς το παρόν παραμένει γκρίζο και πετρώδες.
Η κοίτη της κοιλάδας έχει ανυψωθεί σχεδόν κατά 80 μέτρα
Μόλις επιτευχθεί η διάνοιξη εντός του βουνού, οι μηχανές διάνοιξης σηράγγων θα σταματήσουν, οι ταινιόδρομοι θα αποσυναρμολογηθούν και ένα παχύ στρώμα εδαφικού υλικού θα απλωθεί πάνω στον «νέο» πυθμένα της κοιλάδας. Στη συνέχεια θα φυτευτούν δέντρα και θάμνοι.
Ο Παδάστερμπαχ θα επιστρέψει στη νέα του κοίτη. Σχεδιάζεται ένα μωσαϊκό από ορεινό δάσος, λιβάδια βοσκής και περιοχές οικολογικής αντιστάθμισης. Οι εργασίες αποκατάστασης της φύσης αναμένεται να ξεκινήσουν ήδη από το επόμενο έτος.
«Έτσι, δεν έχουμε απλώς ανοίξει μια τεράστια σήραγγα, αλλά έχουμε δημιουργήσει και μια νέα κοιλάδα», λέει ο Αμπρόζι. «Έχουμε ανυψώσει την παλιά κοιλάδα κατά 70 έως σχεδόν 80 μέτρα», προσθέτει ο Ράιμαν. Ο σημερινός πυθμένας της κοιλάδας βρίσκεται λοιπόν πολύ ψηλότερα από πριν. «Παραμένει όμως κοιλάδα», λέει ο Ράιμαν, «απλώς θα είναι μια διαφορετική κοιλάδα.»
Διάσωση μιας ανθισμένης λιβάδας με ορχιδέες
Μπορεί όμως πράγματι να αποκατασταθεί πλήρως αυτό το ευαίσθητο αλπικό οικοσύστημα όπως ήταν πριν;
Οι πολιτικοί στο Τιρόλο επέβαλαν αυστηρά περιβαλλοντικά πρότυπα για το έργο, όχι μόνο στην κοιλάδα Παδάστερ αλλά και σε άλλα τμήματα του έργου διασυνοριακής σιδηροδρομικής σήραγγας ανάμεσα στην Αυστρία και την Ιταλία, τη βόρεια και τη νότια Ευρώπη.
Πραγματοποιήθηκε μια πολύ εκτεταμένη και μακρά μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων· για έργα αυτού του μεγέθους στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυτό αποτελεί πλέον στάνταρ διαδικασία. Συνολικά, πρέπει να τηρηθούν περίπου 350 όροι προστασίας της φύσης.
Ορισμένα μέτρα υλοποιήθηκαν πριν και κατά τη διάρκεια της κατασκευής. Προτού ξεκινήσει οτιδήποτε, έπρεπε να γίνει λεπτομερής αποτύπωση των εδαφών και της βλάστησης, των υδάτινων ρευμάτων και του δάσους, της άγριας ζωής, της χλωρίδας και της πανίδας.
Γεωλόγοι χαρτογράφησαν κάθε τετραγωνικό μέτρο του πυθμένα της κοιλάδας. Βιολόγοι και ζωολόγοι ερεύνησαν τη στενή λεκάνη, εντόπισαν είδη και κατέγραψαν ζώα και φυτά.
Διαπιστώθηκε ότι το φτωχό σε θρεπτικά στοιχεία χορτολίβαδο αυτής της αλπικής κοιλάδας φιλοξενούσε μια λιβάδα ορχιδέας έκτασης 250 τετραγωνικών μέτρων. Ως ένα από τα πρώτα μέτρα προστασίας, αυτός ο πολύτιμος μικρο-οικότοπος «μετεγκαταστάθηκε» με επιτυχία πριν αρχίσουν οι εργασίες. Οι σπάνιες ορχιδέες μεταφυτεύτηκαν και τώρα ανθίζουν σε μια περιοχή αντιστάθμισης ίσης έκτασης.
Μετακίνηση προστατευόμενων νυχτερίδων με καφέ μεγάλα αυτιά
Υπήρξαν επίσης ανησυχίες για τη νυχτερίδα με καφέ μεγάλα αυτιά (Plecotus auritus). Ανήκει στην οικογένεια των νυχτερίδων vesper (Vespertilionidae) και είναι ένα από τα 24 είδη νυχτερίδων του Τιρόλου. Στην αλπική περιοχή ορισμένα από αυτά τα είδη θεωρούνται ιδιαίτερα άξια προστασίας.
Στην κοιλάδα Παδάστερ, οι ερευνητές εντόπισαν συνολικά επτά είδη νυχτερίδων, μεταξύ των οποίων και τη νυχτερίδα με καφέ μεγάλα αυτιά. Η αυστριακή Κόκκινη Λίστα την κατατάσσει ως «μη απειλούμενη», αλλά προστατεύεται από τη Σύμβαση της Βέρνης για τη διατήρηση της ευρωπαϊκής άγριας ζωής και από την Οδηγία για τους Οικοτόπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης (92/43/EEC). Αυτό μεταφράζεται σε υποχρέωση διατήρησης «ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης».
Μετά την εκτεταμένη καταγραφή των νυχτερίδων, εγκαταστάθηκαν πολυάριθμα τεχνητά καταφύγια στην ευρύτερη περιοχή – αρκετά μακριά από τον χώρο απόθεσης, αλλά αρκετά κοντά ώστε η νυχτερίδα με καφέ μεγάλα αυτιά να μπορέσει να τα εντοπίσει και να αποδεχθεί τη μετεγκατάσταση.
Για αυτά τα νυκτόβια έντομα-θηρευτές, εξοπλισμένα με υπερηχητικό «ραντάρ», αυτό δεν αποτέλεσε πρόβλημα: εφόσον η κοινωνική συνοχή και το ευνοϊκό μικροκλίμα παραμένουν, οι ειδικοί θεωρούν ότι οι νυχτερίδες μπορούν να προσαρμοστούν σε αλλαγή καταφυγίων.
Μελλοντικό όραμα για την κοιλάδα Παδάστερ
Διαχείριση της κοίτης του ποταμού, διάσωση ορχιδέας, μετεγκατάσταση νυχτερίδων, αναδάσωση και αποκατάσταση της φύσης: γίνονται ήδη πολλά – και θα γίνουν ακόμη περισσότερα – στην κοιλάδα Παδάστερ, ώστε να μετριαστεί η επίδραση αυτού του γιγαντιαίου κατασκευαστικού έργου στους φυσικούς κύκλους και στην οικολογική ισορροπία.
Η κοιλάδα Παδάστερ βρίσκεται μεταξύ 1.100 και 1.500 μέτρων υψόμετρο και απλώνεται ψηλά μέσα στον ορεινό κόσμο του Τιρόλου. Στην περιοχή υπάρχουν πολλά μονοπάτια πεζοπορίας.
Μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες και η κοιλάδα ανακτήσει τη φυσική της μορφή, αναμένεται να αναζωογονηθεί ο τουρισμός.
Προς το παρόν, απαιτούνται υπομονή και χρόνος μέχρι να επουλωθεί η γκριζόμαυρη «ουλή» των μπάζων, με την ενεργή συνδρομή δασολόγων, μελετητών τοπίου, μηχανικών, υδρολόγων, γεωλόγων, αρχιτεκτόνων τοπίου – και της ίδιας της φύσης.
Ο Αμπρόζι έχει μια ιδέα για την ημέρα που η κοιλάδα θα έχει αποκατασταθεί πλήρως: να περπατήσει μαζί με τον Ράιμαν το μονοπάτι πεζοπορίας, να εντοπίσουν ακριβώς αυτό το σημείο και να καθίσουν για ένα χαλαρό πικνίκ. Ο Ράιμαν συμφωνεί με το σχέδιο. «Φυσικά, να το κάνουμε», λέει, με τις ρυτίδες γύρω από τα μάτια του να σχηματίζουν χαμόγελο. «Σε δέκα χρόνια από τώρα εδώ θα είναι ένα τραχύ αλλά ζωντανό βιοτόπο. Κανείς δεν θα πιστεύει ότι κάποτε υπήρχε εδώ ένα τεράστιο εργοτάξιο.»
Μόνο ένα μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου
Η κοιλάδα Παδάστερ είναι μόνο μία από τις πολλές δράσεις αποκατάστασης της φύσης και αντιστάθμισης που συνδέονται με το μεγαλύτερο εργοτάξιο της Ευρώπης, τη Σήραγγα Βάσης του Μπρένερ.
Συνολικά, 21,5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα εκσκαφόμενου υλικού θα αποτεθούν στην Ιταλία και την Αυστρία – το ισοδύναμο οκτώ πυραμίδων του Χέοπα. Μέρος του υλικού θα επαναχρησιμοποιηθεί για παραγωγή σκυροδέματος· το υπόλοιπο θα διασπαρθεί στους χώρους απόθεσης Παδάστερ, Άρενταλ, Άμπας, Γκενάουεν και Χίντερριγκερ. Κάθε περιοχή θα ανακαλλιεργηθεί ή θα αποκατασταθεί ως φυσικό περιβάλλον.
Το δασικό και τυρφώδες σύμπλεγμα Τάντεγκερτ έχει αναζωογονηθεί ως μία από τις 200 οικολογικές αντισταθμιστικές δράσεις. Μόνο στην Αυστρία σχεδιάζονται 140 εκτάρια περιοχών αντιστάθμισης. Επιπλέον, κατασκευάζονται ιχθυοδιαβάσεις (για παράδειγμα στον Γκσνίτσμπαχ), αφαιρούνται φράγματα (στον ποταμό Ζιλ στο Ίνσμπρουκ), δημιουργούνται πλημμυρικές ζώνες και διαμορφώνονται γεωλογικά μονοπάτια ερμηνείας της φύσης, καθώς και διαδρομές περιπάτου και πεζοπορίας. Κοντά στο Φραντσενσφέστε, 50.000 φυτά έχουν ήδη τοποθετηθεί σε πρώην εργοτάξια.
Παρόλα αυτά, είναι ακόμη νωρίς για απολογισμό. Ορισμένα μέτρα ανακαλλιέργειας και αποκατάστασης της φύσης μπορούν ήδη να θεωρηθούν επιτυχημένα. Σε άλλα τμήματα, όπως η κοιλάδα Παδάστερ, η δουλειά της «επανόρθωσης» της φύσης μόλις ξεκινά.
Ένα πράγμα είναι σαφές: η στενή συνεργασία ανάμεσα σε εποπτικές αρχές, όπως η περιφέρεια του Τιρόλου, ανεξάρτητους ειδικούς και την εταιρεία κατασκευής της Σήραγγας Βάσης του Μπρένερ διασφαλίζει ότι η προστασία της φύσης στις Άλπεις αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα.