Παραδοσιακές κοινότητες στο Πακιστάν στρέφονται στην ιθαγενή πρακτική «εμβολιασμού» παγετώνων καθώς η λειψυδρία εντείνεται.
Οι ψηλότερες κορυφές του κόσμου βρίσκονται στα βουνά Ιμαλάια και Καρακορούμ, τμήμα μιας τεράστιας ορεινής ζώνης που διασχίζει την Ασία. Κάτω όμως από τη μεγαλοπρέπειά τους βρίσκονται μερικά από τα πιο εύθραυστα οικοσυστήματα του πλανήτη.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Καθώς οι θερμοκρασίες συνεχίζουν να αυξάνονται, οι παγετώνες λιώνουν πιο γρήγορα, αυξάνοντας τον κίνδυνο αιφνίδιων πλημμυρών από παγετωνικές λίμνες και διαταράσσοντας τη φυσική ροή των νερών τήξης. Όσο οι παγετώνες συρρικνώνονται, τόσο λιγότερο νερό απελευθερώνεται την άνοιξη και το καλοκαίρι, ακριβώς όταν οι κοινότητες το χρειάζονται περισσότερο.
Στο Γκιλγκίτ-Μπαλτιστάν, περιοχή που διοικείται από το Πακιστάν και αποτελεί αυτόνομο έδαφος στη ευρύτερη, αμφισβητούμενη περιοχή του Κασμίρ, οι κοινότητες στρέφονται στην αυτόχθονη πρακτική «εμβολιασμού» παγετώνων, γνωστή τοπικά ως Gang Khswa, για να αντιμετωπίσουν την έλλειψη νερού και να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή.
Τι είναι ο εμβολιασμός παγετώνων;
Ο εμβολιασμός παγετώνων είναι μια παραδοσιακή μέθοδος, κατά την οποία οι τοπικές κοινότητες δημιουργούν νέους, τεχνητούς παγετώνες σε περιοχές μεγάλου υψομέτρου, ώστε να εξασφαλίσουν μια αξιόπιστη πηγή νερού για άρδευση, κτηνοτροφία και καθημερινή χρήση.
Η τεχνική αναφέρεται συχνά ως «γάμος» παγετώνων: συλλέγεται πάγος από τους λεγόμενους αρσενικούς και θηλυκούς παγετώνες και μεταφέρεται σε ένα νέο σημείο εμβολιασμού, επιλεγμένο από την κοινότητα, για τη δημιουργία ενός νέου παγετώνα.
Ο αρσενικός παγετώνας είναι συνήθως γκρίζος και περιέχει φερτά υλικά, όπως χώμα, άμμο και χαλίκια. Ο θηλυκός παγετώνας, αντίθετα, είναι πιο ανοιχτόχρωμος, σχεδόν διάφανος, απαλλαγμένος από φερτά υλικά και ρυπαντές, και παράγει περισσότερο νερό.
Δεκάδες φορτωτές συλλέγουν κομμάτια πάγου και από τον αρσενικό και από τον θηλυκό παγετώνα. Στη συνέχεια μεταφέρουν τον πάγο στο νέο σημείο εμβολιασμού μέσα σε ξύλινα καλάθια στην πλάτη τους, ταξιδεύοντας με αυτοκίνητο όσο το επιτρέπει το έδαφος και συνεχίζοντας έπειτα πεζοί.
Το ιδανικό σημείο εμβολιασμού για τη δημιουργία νέου παγετώνα πρέπει να βρίσκεται σε υψόμετρο τουλάχιστον 4.000 μέτρων, να έχει υψηλό επίπεδο μόνιμου παγετού, να είναι εκτεθειμένο όσο γίνεται περισσότερο στους ανέμους και όσο γίνεται λιγότερο στον ήλιο και, ιδανικά, να «βλέπει» προς τον βορρά, εξηγεί στο Euronews ο δρ Ζακίρ Χουσάιν Ζακίρ, διευθυντής Σχεδιασμού και Ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο Μπαλτιστάν.
Όταν φτάσουν στο σημείο, οι κάτοικοι έχουν ήδη σκάψει ένα πηγάδι ή εντοπίσει μια υπάρχουσα σπηλιά, όπου θα τοποθετηθεί ο πάγος. Τα αρσενικά και θηλυκά κομμάτια πάγου τοποθετούνται στο εσωτερικό, χωρισμένα μεταξύ τους με πήλινα δοχεία γεμάτα νερό από τον ποταμό Ινδό.
Στη συνέχεια ο πάγος καλύπτεται με στρώσεις πριονιδιού, ξυλάνθρακα και κουκούτσια βερίκοκου. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, δημιουργώντας πολλαπλές στρώσεις που προστατεύουν και μονώνουν τον πάγο.
«Είναι μια μαραθώνια δραστηριότητα», συνεχίζει ο δρ Ζακίρ, εξηγώντας ότι η διαδικασία μπορεί να διαρκέσει έως και 48 ώρες, από τη συλλογή του πάγου μέχρι τη «φύτευση» του παγετώνα.
«Από τη στιγμή της συλλογής των κομματιών πάγου στην πηγή έως την άφιξή τους στον προορισμό, ο πάγος πρέπει να βρίσκεται συνεχώς σε κίνηση», προσθέτει, διευκρινίζοντας ότι δεν επιτρέπεται να ακουμπήσει στο έδαφος σε κανένα σημείο της διαδρομής.
Ενώ η χαρτογράφηση του σημείου και οι προετοιμασίες γίνονται το καλοκαίρι, ο ίδιος ο εμβολιασμός πραγματοποιείται τον Οκτώβριο. Τότε, σε υψόμετρο τουλάχιστον 4.000 μέτρων, η θερμοκρασία έχει πέσει κάτω από το μηδέν, αλλά δεν έχει αρχίσει ακόμη η χιονόπτωση.
Αφού ο νέος παγετώνας εκτεθεί σε αρκετούς κύκλους χιονόπτωσης, αρχίζει σταδιακά να επεκτείνεται. Μετά από περίπου δέκα χρόνια, ο παγετώνας «ριζώνει» και αρχίζει να παράγει νερό. Ύστερα από άλλη μια περίπου δεκαετία, ο παγετώνας θα έχει εξελιχθεί σε αξιόπιστη πηγή νερού.
Ο δρ Ζακίρ ανέφερε δύο ακόμα τεχνικές που προέρχονται από τον εμβολιασμό παγετώνων: τις παγοπύργους (ice towers) και τη συλλογή χιονοστιβάδων.
Οι παγοπύργοι, γνωστοί και ως ice stupas, καθώς το κωνικό τους σχήμα θυμίζει βουδιστικό ιερό, λειτουργούν ως δεξαμενές πάγου σχεδιασμένες να λιώνουν πιο αργά, αφού η επιφάνειά τους δεν εκτίθεται πλήρως στον ήλιο. Η τεχνική, που αναπτύχθηκε στο Λαντάκ, βασίζεται στη διοχέτευση νερού τήξης παγετώνων μέσα από υπόγειους σωλήνες και στην εκτόξευσή του στον παγωμένο αέρα.
Η συλλογή χιονοστιβάδων, μια πρόσφατη καινοτομία, περιλαμβάνει την εγκατάσταση ενός διχτυωτού πλέγματος σε μια στενή χαράδρα, ώστε να συγκρατεί και να αποθηκεύει χιόνι και πάγο από χιονοστιβάδες.
Μια οικολογική πρακτική βαθιά ριζωμένη στην παράδοση
Αν και ο εμβολιασμός παγετώνων αναβίωσε μόλις τη δεκαετία του 1990, η οικολογική αυτή πρακτική χάνεται στους αιώνες και είναι βαθιά ριζωμένη στην τοπική παράδοση, γνώση και καταγωγή.
«Η ιστορία του εμβολιασμού παγετώνων είναι κυρίως προφορική, όχι γραπτή, αν και ορισμένα βιβλία περιλαμβάνουν αναφορές στην τεχνική», εξηγεί στο Euronews ο Ναζίρ Άχμεντ, διευθύνων σύμβουλος του Baltistan Culture & Development Foundation.
Πιστεύεται ότι η ιστορία του εμβολιασμού παγετώνων ξεκινά τον 14ο αιώνα. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, ο Πέρσης σουφιστής άγιος Μιρ Σαγέντ Άλι Χαμαντάνι φέρεται να «εμβολίασε» τον πρώτο παγετώνα ως τακτική άμυνας, προκειμένου να αποτρέψει εισβολείς.
Η μοναδική αυτή τέχνη είναι στενά συνδεδεμένη με τις τοπικές παραδόσεις, όπως η απαγγελία στίχων από το Κοράνι, το τραγούδι ενός λαϊκού νανουρίσματος στο «μωρό» παγετώνα και η τέλεση πνευματικών τελετουργιών.
«Υπάρχουν τρεις μύθοι», εξηγεί ο Άχμεντ. «Ο πρώτος λέει ότι πρέπει να μεταφέρετε τον πάγο τη νύχτα […]. Λένε ότι αν τον μεταφέρετε τη μέρα, ο Θεός δεν θα είναι ευχαριστημένος, γιατί φέρνετε ένα νέο αντικείμενο στην περιοχή».
«Δεύτερον, όταν μεταφέρετε τον πάγο, δεν μπορείτε να μιλάτε μεταξύ σας, αλλιώς θα μείνετε άφωνοι».
«Και τρίτον, όταν ο πάγος θαφτεί στην κορυφή, δεν πρέπει να τον δείτε για τουλάχιστον δύο χρόνια, γιατί αλλιώς κάποιος από την οικογένειά σας θα πεθάνει», καταλήγει ο Άχμεντ.
Αν και αυτές οι πεποιθήσεις έχουν μυθολογικές ρίζες, ο επικεφαλής του ιδρύματος πολιτισμού και κληρονομιάς εξηγεί ότι επιτελούν και έναν πρακτικό σκοπό.
Η μεταφορά του πάγου τη νύχτα μειώνει τις πιθανότητες διακοπών και περιορίζει το λιώσιμο, καθώς τότε η θερμοκρασία είναι στο χαμηλότερο σημείο της, ενώ το να ταξιδεύουν σιωπηλά βοηθά τους φορτωτές να κρατούν σταθερό ρυθμό. Μόλις θαφτεί, ο νεοφυτεμένος πάγος πρέπει να παραμείνει ανέγγιχτος για αρκετά χρόνια, ώστε να «ριζώσει» σωστά και να προστατευθεί από το να τον πάρουν ή να τον διαταράξουν άλλοι.
Το Baltistan Culture & Development Foundation (BCDF) είναι μια τοπική οργάνωση που δημιουργήθηκε από τους κατοίκους του Μπαλτιστάν, με αποστολή τη διατήρηση και αποκατάσταση της κληρονομιάς, την προώθηση της τοπικής κουλτούρας και των παραδόσεων και την προστασία του περιβάλλοντος της περιοχής.
Το 2025, το BCDF έλαβε χρηματοδότηση από το βρετανικό Foreign, Commonwealth & Development Office (FCDO), γεγονός που επέτρεψε στο ίδρυμα να διευρύνει τα έργα του.
«Μέσα από το πρόγραμμα, εμβολιάσαμε δέκα παγετώνες σε διάφορα χωριά του Μπαλτιστάν, δημιουργήσαμε έξι παγοπύργους σε διαφορετικά χωριά και έναν βοτανικό κήπο στο Πανεπιστήμιο Μπαλτιστάν», εξηγεί ο Άχμεντ.
Πριν από τη χρηματοδότηση, το ίδρυμα μπορούσε να υλοποιεί μόνο μικρότερης κλίμακας έργα, μεταφέροντας έως 200 κιλά πάγου. Τώρα όμως είναι σε θέση να μεταφέρει πάνω από 1.000 κιλά πάγου κάθε φορά.
Το ίδρυμα δεν έχει λάβει ακόμη χρηματοδότηση ούτε από την επαρχιακή ούτε από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αν και βρίσκονται σε εξέλιξη προσπάθειες ώστε ο εμβολιασμός παγετώνων να αναγνωριστεί από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά.
«Πώς γίνεται ο δωρητής της ζωής να είναι άψυχος;»
Από την αρχή μέχρι το τέλος, η κοινότητα παίζει καθοριστικό ρόλο στην πρακτική. Κανένας παγετώνας δεν μπορεί να «σπαρθεί» χωρίς την προηγούμενη συναίνεση της κοινότητας και, μόλις ολοκληρωθεί ο εμβολιασμός, οι κάτοικοι αναλαμβάνουν την ευθύνη να φροντίζουν το «μωρό» παγετώνα. Παρακολουθούν την εξέλιξή του, ενημερώνουν για την ανάπτυξή του και προσθέτουν χιόνι όταν χρειάζεται για να τον βοηθήσουν να μεγαλώσει.
«Πρέπει να συμβάλουμε στη φύση, στο κλίμα, στο περιβάλλον», λέει ο δρ Ζακίρ. «Γιατί καταναλώνουμε νερό από το λιώσιμο του χιονιού σε όλη μας τη ζωή και, αν δεν προσφέρουμε κάτι, θα ήταν άδικο».
Εξηγεί ότι αυτή η ευθύνη πηγάζει από την αρχαία πολιτιστική παράδοση της περιοχής και το πνευματικό της υπόβαθρο.
«Στον βοϊνισμό θεωρούμε ότι όλες οι μορφές νερού είναι έμβια όντα», είπε. «Το νερό είναι δωρητής ζωής, οπότε πώς γίνεται ο δωρητής της ζωής να είναι ο ίδιος άψυχος;»
Οι νέοι είναι απαραίτητοι για να συνεχιστεί η παράδοση του εμβολιασμού παγετώνων
Εφόσον η κοινότητα βρίσκεται στον πυρήνα της πρακτικής, η ενεργός συμμετοχή των νέων είναι καθοριστική για να παραμείνει ζωντανή η παράδοση, ιδίως καθώς η περιοχή αντιμετωπίζει τις ολοένα αυξανόμενες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Ο Ναζίρ Άχμεντ επισημαίνει όμως μια αυξανόμενη πρόκληση: πολλοί νέοι εγκαταλείπουν τις κοινότητές τους για να μετακομίσουν σε αστικές πόλεις.
«Αν μιλήσουμε για την περιφέρεια Σκάρντου, πάνω από το 90% των ανθρώπων φοιτούν σε σχολεία. Και μετά την αποφοίτηση, συνήθως πηγαίνουν σε πόλεις όπως το Καράτσι, η Λαχόρη ή το Ισλαμαμπάντ για περαιτέρω σπουδές», εξηγεί ο διευθύνων σύμβουλος του BCDF, προσθέτοντας ότι ο εμβολιασμός είναι επίσης μια ιδιαίτερα απαιτητική σε εργασία και χρόνο πρακτική.
«Δεν το βλέπω αυτό ως μείωση του ενδιαφέροντος για το περιβάλλον», επισημαίνει στον Euronews ο Ζιζάν Αμπάς, επικεφαλής της πρωτοβουλίας νεολαίας Siachen Sherpa. Αναφέρει ότι, παράλληλα με την κλιματική αλλαγή, οι νέοι ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για ζητήματα όπως η εκπαίδευση, η απασχόληση, η οικονομική ασφάλεια και η μετανάστευση.
«Πολλοί νέοι αντιλαμβάνονται ότι οι παγετώνες αλλάζουν και ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την περιοχή, αλλά ελάχιστοι διαθέτουν τους πόρους, τις ευκαιρίες ή τη θεσμική υποστήριξη για να συμμετάσχουν σε έργα πεδίου».
Ο Αμπάς θεωρεί επίσης ότι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται η κλιματική δράση χρειάζεται να αλλάξει.
«Αν λέμε στους νέους ότι η κλιματική αλλαγή είναι κρίση, μπορεί να αισθανθούν ότι τους ξεπερνά», λέει. Αντί γι’ αυτό, υποστηρίζει, οι νεότερες γενιές πρέπει να ενδυναμωθούν ώστε να βλέπουν τον εαυτό τους ως ικανό να αναπτύσσει λύσεις.
Σύμφωνα με τον 20χρονο, η γενιά του κατέχει μια ισχυρή και μοναδική θέση στην κοινωνία.
«Κληρονομούμε την αυτόχθονη γνώση από τις κοινότητές μας, αλλά έχουμε επίσης πρόσβαση στη σύγχρονη επιστήμη, στα ψηφιακά εργαλεία και την τεχνολογία, και σε παγκόσμια δίκτυα», λέει ο Αμπάς, τονίζοντας ότι η Siachen Sherpa επιδιώκει να γεφυρώσει αυτές τις δύο μορφές γνώσης.
«Οι τοπικές κοινότητες κατανοούν το τοπίο μέσα από γενιές εμπειρίας – πού ρέει το νερό, πώς συμπεριφέρεται το έδαφος, πού επικρατεί παγετός και πώς αλλάζουν οι εποχικές συνθήκες. Η τεχνολογία μας βοηθά να συμπληρώνουμε αυτή τη γνώση μέσω δορυφορικών πληροφοριών, GPS, δεδομένων μορφολογίας και υψομέτρου και επιτόπιων παρατηρήσεων», προσθέτει.
«Οι νέοι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως θύματα της κλιματικής αλλαγής· πρέπει να τους δοθεί η ευκαιρία να γίνουν ερευνητές, καινοτόμοι, άνθρωποι του πεδίου και λήπτες αποφάσεων», καταλήγει ο Αμπάς.
Οι χώρες με μικρότερη συμβολή στις παγκόσμιες εκπομπές συχνά υφίστανται μεγαλύτερες συνέπειες
Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, οι παγετώνες του Τρίτου Πόλου στο Πακιστάν αρδεύουν το 90% της γεωργικής γης (πηγή στα Αγγλικά) και στηρίζουν περισσότερους από 220 εκατομμύρια ανθρώπους.
Ο Τρίτος Πόλος, δηλαδή η ορεινή αλυσίδα Χίντου Κους, Καρακορούμ και Ιμαλάια, φιλοξενεί τον μεγαλύτερο όγκο παγωμένου γλυκού νερού στον κόσμο εκτός των αρκτικών και ανταρκτικών πολικών περιοχών.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η ανθρωπογενής υπερθέρμανση του πλανήτη ασκεί πρωτοφανή πίεση σε αυτές τις περιοχές, με πλημμύρες, κατολισθήσεις, χιονοστιβάδες και ξηρασίες να αυξάνονται σε συχνότητα και ένταση.
«Στο βόρειο Πακιστάν, το λιώσιμο των παγετώνων Χίντου Κους, Καρακορούμ και Ιμαλάια λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας έχει δημιουργήσει 3.044 παγετωνικές λίμνες στην ομοσπονδιακά διοικούμενη περιοχή Γκιλγκίτ-Μπαλτιστάν και στην επαρχία Χάιμπερ Παχτούνχβα», ανέφερε σε ανακοίνωσή του το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP), ο κύριος οργανισμός του ΟΗΕ που αγωνίζεται να τερματίσει την αδικία της φτώχειας, της ανισότητας και της κλιματικής αλλαγής.
«Εκτιμάται ότι 33 από αυτές τις παγετωνικές λίμνες είναι επικίνδυνες (πηγή στα Αγγλικά) και ενδέχεται να προκαλέσουν αιφνίδιες πλημμύρες από παγετωνικές λίμνες», αναφέρεται επιπλέον στην ανακοίνωση, προσθέτοντας ότι τέτοιες πλημμύρες μπορούν να απελευθερώσουν εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού και φερτών υλικών μέσα σε λίγες ώρες.
Την περασμένη εβδομάδα, μια κατάρρευση παγετώνα έστειλε τεράστιες ποσότητες βράχων, πάγου και νερού τήξης στις κοιλάδες που βρίσκονται χαμηλότερα, προκαλώντας πλημμύρα τύπου «τσουνάμι» στο Νεπάλ και στο Θιβέτ.
Υπάρχουν διάφορες αιτίες για τις καταρρεύσεις παγετώνων. Από τη μία, μπορεί να αποτελούν φυσικές, κυκλικές διεργασίες. Όλο και συχνότερα, όμως, προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή που οφείλεται στον άνθρωπο.
Παρά το γεγονός ότι ευθύνεται για λιγότερο από 1% των ετήσιων παγκόσμιων εκπομπών, το Πακιστάν είναι μία από τις χώρες που είναι περισσότερο ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή. Την ίδια στιγμή, μελέτη του 2025 αποκάλυψε ότι το πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι υπεύθυνο για τα δύο τρίτα της υπερθέρμανσης του πλανήτη από το 1990.