Πάνω από 13 εκατομμύρια βιβλία, το ένα τρίτο της ετήσιας εκδοτικής παραγωγής της χώρας, καταστράφηκαν το καλοκαίρι, προκαλώντας ζημιές τουλάχιστον 34,2 εκατ. ευρώ, σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού
Ο εκδοτικός κλάδος της Ουκρανίας βιώνει τη χειρότερη μέχρι σήμερα κρίση του, εξαιτίας στοχευμένων ρωσικών επιθέσεων, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου πολιτιστικού πολέμου, κατά τον οποίο σχεδόν 5.000 καθεδρικοί ναοί, εκκλησίες, μουσεία, θέατρα και άλλοι πολιτιστικοί χώροι έχουν καταστραφεί ή υποστεί ζημιές και 35.000 έργα τέχνης έχουν λεηλατηθεί.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Περισσότερα από 13 εκατομμύρια βιβλία, δηλαδή το ένα τρίτο της ετήσιας εκδοτικής δραστηριότητας της χώρας, καταστράφηκαν μέσα σε δύο μήνες φέτος το καλοκαίρι, προκαλώντας ζημιές τουλάχιστον 39,3 εκατ. δολαρίων (34,2 εκατ. ευρώ), σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού της Ουκρανίας.
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ δεν ανταποκρίθηκε στα αιτήματα για σχόλιο σχετικά με τα ρωσικά πλήγματα στην εκδοτική υποδομή της Ουκρανίας.
Παρά την έκρηξη της ζήτησης για βιβλία στην ουκρανική γλώσσα μετά την εισβολή της Ρωσίας το 2022, η καταστροφή γυρίζει τον κλάδο πίσω και οι απώλειες ξεπερνούν το οικονομικό επίπεδο.
Οι εκδοτικοί οίκοι αναμένεται να επενδύσουν λιγότερα σε πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, κάτι που απειλεί το μέλλον της ουκρανικής λογοτεχνίας. Οι μικροί, ανεξάρτητοι οίκοι μπορεί να περιορίσουν τις εκδόσεις τους ή να κλείσουν εντελώς, συρρικνώνοντας την αγορά, ενώ οι μεγαλύτεροι εκδότες επιλέγουν την ασφαλή λύση και στηρίζονται στα μπεστ σέλερ.
«Αυτή είναι συνειδητή πολιτική της Ρωσίας, γιατί καταλαβαίνουν ότι ο πολιτισμός είναι αυτό που μας κάνει να αισθανόμαστε ανθεκτικοί, αυτό που μας κάνει να νιώθουμε ότι είμαστε οι ιδιοκτήτες της γης μας, της μοίρας μας», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού της Ουκρανίας Tetiana Berezhna.
Πόλεμος στην ουκρανική εκδοτική βιομηχανία
Τουλάχιστον 40 εκδοτικοί οίκοι και πολλά βιβλιοπωλεία έχουν υποστεί ζημιές τις τελευταίες εβδομάδες.
«Πρόκειται για τεράστιο πλήγμα για τον κλάδο και αν δεν κινηθούμε γρήγορα για να θέσουμε σε εφαρμογή στρατηγικά μέτρα στήριξης … ο κλάδος μπορεί να καταρρεύσει πλήρως», δήλωσε ο Viktor Kruglov, επικεφαλής του εκδοτικού οίκου Ranok, προσθέτοντας ότι η βιομηχανία βιβλίου είναι «στοιχείο της εθνικής ασφάλειας της Ουκρανίας».
Η αποθήκη της Ranok που κατέστρεψε η Ρωσία στο Χάρκοβο άνοιξε το 2013 ως αυτοματοποιημένο κέντρο logistics, ικανό να διαχειρίζεται δεκάδες χιλιάδες βιβλία την ημέρα, όπως είπε ο Kruglov.
«Υπήρχαν δύσκολες περίοδοι» για τη Ranok, είπε, συνδεδεμένες με την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 και την πανδημία COVID-19, «αλλά κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι σχεδόν ο ετήσιος τζίρος της Ranok θα μπορούσε να καταστραφεί μονομιάς».
Το πλήγμα κατέστρεψε 8 εκατομμύρια βιβλία, ανάμεσά τους 620.000 σχολικά εγχειρίδια, τα οποία η Ranok προμηθεύει σχεδόν σε όλα τα σχολεία της Ουκρανίας.
Παρόλα αυτά, ο Kruglov είπε ότι η εταιρεία διαθέτει εφεδρικές αποθήκες και αποθηκεύει όλα τα αρχεία της στο cloud. «Μάλλον αυτό είναι που μας κρατά ζωντανούς, επειδή μπορούμε να επανεκτυπώνουμε βιβλία και έχουμε διατηρήσει την ομάδα μας», είπε.
Για την υπουργό Πολιτισμού Berezhna, οι πρόσφατες επιθέσεις αποτελούν μέρος της «συστηματικής» καταστροφής της ουκρανικής κληρονομιάς από τη Ρωσία.
«Το κάνουν εδώ και αιώνες», είπε.
Επικαλέστηκε τον 19ο αιώνα, όταν μεγάλο μέρος της σύγχρονης Ουκρανίας ήταν τμήμα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και η Ρωσία εξέδιδε διατάγματα που απαγόρευαν ή επέβαλαν αυστηρούς περιορισμούς στην έκδοση και τη δημόσια χρήση της ουκρανικής γλώσσας.
«Κι όμως, η ουκρανική γλώσσα υπάρχει. Η ουκρανική λογοτεχνία υπάρχει. Έχουμε τα βιβλία στις βιβλιοθήκες μας, που φυλάχθηκαν κρυφά από πολύ παλιά και εξακολουθούν να υπάρχουν», είπε.
«Αυτό μας δείχνει την ελπίδα ότι η Ουκρανία θα παραμείνει δυνατή».
Το μέλλον της ουκρανικής λογοτεχνίας σε κίνδυνο
Ωστόσο, υπάρχουν πολλές άμεσες προκλήσεις.
Οι επιθέσεις έχουν πλήξει οικονομικά τους εκδότες, είπε η Berezhna, περιορίζοντας τη δυνατότητά τους να επενδύουν σε νέους συγγραφείς. Οι πρωτοεμφανιζόμενοι είναι ακριβοί στην έκδοση, σε σύγκριση με το πιο ασφαλές και κερδοφόρο στοίχημα των μπεστ σέλερ και της καθιερωμένης μεταφρασμένης λογοτεχνίας.
Αυτοί οι «νεοεισερχόμενοι, που κάνουν το λογοτεχνικό τους ντεμπούτο, σε 100 χρόνια θα γίνουν ουκρανικά κλασικά έργα που θα μιλούν στον κόσμο για την Ουκρανία», είπε, προσθέτοντας ότι φοβάται πως θα υπάρξει λιγότερη στήριξη για τους νέους Ουκρανούς συγγραφείς.
Γι’ αυτό το υπουργείο εργάζεται για τη συγκρότηση πακέτου οικονομικής στήριξης για τον κλάδο, που θα περιλαμβάνει κρατικές αγορές ουκρανικών βιβλίων για σχολικές βιβλιοθήκες, επιχορηγήσεις ώστε οι μικροί εκδοτικοί οίκοι να καλύπτουν τα κόστη εκτύπωσης, αποζημίωση ενοικίου για βιβλιοπωλεία και πρόγραμμα ασφάλισης έναντι κινδύνων πολέμου για τις εκτυπώσεις.
Όμως πολλοί στον εκδοτικό κλάδο λένε ότι αυτό δεν αρκεί.
Μήνες αφότου ρωσικός πύραυλος έσχισε την οροφή του τυπογραφείου Konvi τον Ιούλιο, καμένες σελίδες βιβλίων αγγλικών της τετάρτης δημοτικού εξακολουθούσαν να βρίσκονται σκορπισμένες στο πάτωμα και χαρτί παρέμενε σφηνωμένο μέσα στο κατεστραμμένο μηχάνημα εκτύπωσης.
Πριν από την επίθεση, εκατομμύρια βιβλία τον χρόνο τυπώνονταν σε αυτόν τον χώρο, όπου τώρα δεν υπάρχει τίποτε άλλο παρά σωροί από κατεστραμμένα βιβλία, όταν οι πυροσβέστες έσβησαν τη φωτιά. Το τυπογραφείο ειδικευόταν στη λογοτεχνία, εκπαιδευτικό υλικό και επιστημονικά βιβλία.
Η Viktoriia Haidai, εμπορική διευθύντρια του τυπογραφείου, είπε ότι η αντικατάσταση της πρέσας θα κοστίσει 1,2 εκατ. ευρώ και θα χρειαστούν τέσσερα έως πέντε χρόνια για να αποκατασταθεί πλήρως η παραγωγική ικανότητα.
Οι Ρώσοι χτυπούν επιχειρήσεις σαν τη δική της, είπε, επειδή «είμαστε κρίσιμη υποδομή, γιατί διαμορφώνουμε το μέλλον, εργαζόμαστε για την εκπαίδευση, για τον πολιτισμό. Εργαζόμαστε για να διατηρήσουμε την ιστορία».
«Χωρίς αυτό, κανένα έθνος δεν έχει μέλλον».
Η εκτύπωση σχολικών εγχειριδίων, που άλλοτε διαρκούσε τρεις έως τέσσερις μήνες, θα επεκταθεί σε έξι έως επτά μήνες, είπε. Αυτό απειλεί τις προθεσμίες για την επόμενη χρονιά και μετά.
«Δεν υποφέρουν μόνο τα μεγάλα τυπογραφεία», είπε. «Πολλοί μικροί τυπογράφοι, που δεν εμφανίζονται δημόσια, έχουν επίσης καταστραφεί».
Ξένη βοήθεια και κρατική δράση
«Οι απώλειες που έχει υποστεί η ουκρανική βιομηχανία βιβλίου τους τελευταίους μήνες δεν μοιάζουν με τίποτα απ’ όσα έχει αντιμετωπίσει σε όλη την ιστορία της ανεξαρτησίας της χώρας», δήλωσε η Iryna Baturevych, συνιδρύτρια του Chytomo, του κορυφαίου ουκρανικού μέσου για τα βιβλία και την εκδοτική δραστηριότητα.
Ένας από τους κινδύνους, είπε, είναι η επιβίωση των μικρών, ανεξάρτητων εκδοτών, κάτι που απειλεί να περιορίσει την ποικιλία της αγοράς, ιδίως στη λογοτεχνία για εξειδικευμένα και πειραματικά είδη.
Σε κρίση βρίσκεται και η παιδική λογοτεχνία, είπε. Με τόσα πολλά παιδιά να έχουν φύγει από τη χώρα, οι εκδότες στρέφονται σε άλλα είδη και οι συγγραφείς εγκαταλείπουν το επάγγελμα.
Η Baturevych είπε ότι το κράτος πιθανότατα θα βρει χρηματοδότηση για να διατηρήσει την εκτύπωση σχολικών εγχειριδίων, αλλά υπάρχει λιγότερη βεβαιότητα για το υπόλοιπο της βιομηχανίας.
Οι οικονομικοί πόροι της Ουκρανίας δεν επαρκούν για την ανασυγκρότηση υποδομών όπως τα τυπογραφεία και οι αποθήκες, επειδή η βασική προτεραιότητα του κράτους είναι η μάχη κατά της Ρωσίας.
Η Roksolana Pidlasa, επικεφαλής της επιτροπής προϋπολογισμού του ουκρανικού κοινοβουλίου, είπε ότι τον Σεπτέμβριο μια μόνο ημέρα πολέμου κόστιζε στην Ουκρανία 190 εκατ. δολάρια (165 εκατ. ευρώ).
«Δεν ξεχνάμε ότι αυτή τη στιγμή, αν δεν υπάρξει στήριξη για τον στρατό, ίσως να μην έχει μείνει τίποτα για να ξαναχτίσουμε», είπε η Baturevych. «Οπότε θα έλεγα ότι υπάρχει τεράστια ανάγκη στήριξης της ουκρανικής εκδοτικής παραγωγής από ξένους εταίρους, γιατί χωρίς αυτήν τη στήριξη δεν νομίζω ότι η ουκρανική εκδοτική δραστηριότητα θα τα καταφέρει».
Ο Kruglov είπε ότι ο κλάδος χρειάζεται τρία πράγματα από την ουκρανική κυβέρνηση: ευνοϊκή δανειοδότηση και ασφάλιση, παρόμοιες με τα δάνεια κάτω από τα επιτόκια της αγοράς και την κάλυψη κινδύνων πολέμου που λαμβάνουν άλλοι βιομηχανικοί κλάδοι· επενδύσεις για την ανασυγκρότηση της υποδομής του κλάδου και μέτρα για την ενίσχυση της ζήτησης για ανάγνωση και βιβλία.
Οι εκδοτικοί οίκοι προς το παρόν δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτά τα δάνεια, επειδή τα περιουσιακά τους στοιχεία αφορούν πνευματική ιδιοκτησία και όχι ακίνητα ή εξοπλισμό που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως εγγύηση.
«Ελπίζω ότι το κράτος θα βοηθήσει, γιατί δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητη Ουκρανία χωρίς ανεξάρτητη εκδοτική δραστηριότητα», είπε ο Kruglov.
«Το ουκρανικό βιβλίο είναι το ένα προϊόν που δεν μπορεί να εισαχθεί».