Τα άτομα που πάσχουν από άσθμα κινδυνεύουν περισσότερο.
Οι μισοί Ευρωπαίοι εκτέθηκαν σε ένα σχετικά άγνωστο αέριο του θερμοκηπίου κατά τη διάρκεια των φετινών, πρωτοφανών καυσώνων και δασικών πυρκαγιών.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το όζον στο επίπεδο του εδάφους είναι ατμοσφαιρικός ρύπος που μπορεί να «διεισδύσει βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα και να περάσει στην κυκλοφορία του αίματος, φτάνοντας έτσι σχεδόν σε όλα τα όργανα του σώματος». Τα άτομα που πάσχουν από άσθμα διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
Το όζον σχηματίζεται μέσω χιλιάδων χημικών αντιδράσεων, που ενεργοποιούνται από την ηλιακή ακτινοβολία και τις υψηλές θερμοκρασίες. Έτσι, οι καύσωνες ρεκόρ που έπληξαν την Ευρώπη από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο φέτος οδήγησαν σε επίπεδα όζοντος επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία. Στο διάστημα αυτό, το 50% του ευρωπαϊκού πληθυσμού εκτέθηκε σε κακής, πολύ κακής ή εξαιρετικά κακής ποιότητας επίπεδα όζοντος, σύμφωνα με την υπηρεσία Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
«Η ρύπανση από όζον είναι μια σαφής υπενθύμιση του πόσο αλληλένδετα είναι στην πραγματικότητα η ατμόσφαιρα, το κλίμα, η υγεία και τα μέσα διαβίωσής μας, καθώς η ρύπανση και το μεταβαλλόμενο κλίμα επηρεάζουν τη χημεία του αέρα που αναπνέουμε, καθορίζουν την υγεία των οικοσυστημάτων και ακόμη και τη δυνατότητά μας να παράγουμε τροφή», δηλώνει η Laurence Rouil, διευθύντρια της CAMS.
Τα καλά νέα είναι ότι οι προσπάθειες της ΕΕ για την αντιμετώπιση άλλων ατμοσφαιρικών ρύπων έχουν αποτέλεσμα, επομένως υπάρχει ελπίδα ότι με συνεχή προσπάθεια θα μειωθούν και τα επίπεδα όζοντος.
Το όζον δείχνει πόσο στενά συνδέονται η ατμοσφαιρική ρύπανση και η κλιματική αλλαγή
Η ατμοσφαιρική ρύπανση, που συχνά αποκαλείται αόρατος δολοφόνος, προκαλεί περισσότερους από τέσσερα εκατομμύρια πρόωρους θανάτους σε όλο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Το 2025, 56 θάνατοι ανά 100.000 κατοίκους στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία αποδίδονταν στην ατμοσφαιρική ρύπανση.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελείται από πολλά διαφορετικά αέρια. Το όζον στο επίπεδο του εδάφους, που δεν πρέπει να συγχέεται με το όζον στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας το οποίο μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία, δεν είναι τόσο γνωστό όσο άλλα, αλλά προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία λόγω της στενής του σύνδεσης με την κλιματική αλλαγή.
«Το όζον στο επίπεδο του εδάφους δείχνει τη στενή σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και την κλιματική αλλαγή – μια βασική κοινωνική πρόκληση – εξαιτίας του σχηματισμού του σε υψηλές θερμοκρασίες», αναφέρει το Atmosphere Watch, η πρώτη έκδοση μιας νέας έκθεσης της CAMS για την ποιότητα του αέρα.
Οι παγκόσμιες θερμοκρασίες αυξάνονται και οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι και πιο ακραίοι λόγω της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Καθώς ο σχηματισμός όζοντος πυροδοτείται από υψηλές θερμοκρασίες, η αύξηση των καυσώνων σημαίνει περισσότερο όζον.
Τα οξείδια του αζώτου συμμετέχουν στις χημικές αντιδράσεις που οδηγούν στον σχηματισμό όζοντος και, όπως εξηγεί η έκθεση, «παράγονται κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων». Ως πηγές του όζοντος αναφέρονται η βιομηχανία, οι διαλύτες και οι οδικές μεταφορές, καθώς και η καύση βιομάζας, «που επιδεινώνει περαιτέρω την επίδραση της κλιματικής αλλαγής, καθώς οι πιο ακραίες πυρκαγιές εκδηλώνονται σε θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες».
Ως αέριο του θερμοκηπίου, το όζον ευθύνεται για περίπου 0,23°C από τη σημερινή υπερθέρμανση, σύμφωνα με τη βρετανική οργάνωση Clean Air Fund. Χαρακτηρίζει το όζον στο επίπεδο του εδάφους ως «υπερ-ρύπο».
Πώς η ΕΕ έχει μειώσει τα επίπεδα άλλων ατμοσφαιρικών ρύπων
Το Atmosphere Watch επισημαίνει ότι «η ποιότητα του αέρα στην Ευρώπη βελτιώθηκε σημαντικά ως προς όλους τους ρύπους που ρυθμίζονται από την Ευρωπαϊκή Οδηγία για την Ποιότητα του Αέρα». Η οδηγία του 2024, που θεωρείται ένας από τους πιο προοδευτικούς νόμους για την ποιότητα του αέρα παγκοσμίως, απαιτεί από τις χώρες της ΕΕ να παρακολουθούν τα όρια των ρύπων και να λαμβάνουν μέτρα όταν υπερβαίνονται τα ασφαλή επίπεδα.
Μια έκθεση Copernicus του 2025 (πηγή στα Αγγλικά) ανέφερε: «Την τελευταία δεκαετία, οι εκπομπές οξειδίων του θείου και οξειδίων του αζώτου έχουν μειωθεί κατά περίπου τρία έως πέντε τοις εκατό ετησίως σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι σημαντικότερες μειώσεις καταγράφηκαν στη βιομηχανία και στις οδικές μεταφορές. Από το 2015, οι βιομηχανικές εκπομπές οξειδίων του θείου μειώθηκαν κατά 59%, ενώ οι εκπομπές οξειδίων του αζώτου από τη βιομηχανία υποχώρησαν κατά 39%. Οι εκπομπές από τις οδικές μεταφορές έχουν επίσης μειωθεί σημαντικά, με πτώση 40% στα οξείδια του αζώτου και 34% στα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (PM2.5).»
Η βελτίωση των δημόσιων συγκοινωνιών, η εφαρμογή ζωνών χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών για την κυκλοφορία, η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα σε καθαρές πηγές ενέργειας και η μικρότερη κατανάλωση κρέατος θεωρούνται ορισμένοι από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για τη μείωση των ατμοσφαιρικών ρύπων.
Ωστόσο, όπως σημειώνει το Atmosphere Watch, «το όζον δεν παρουσιάζει σαφή πτωτική τάση και παραμένει πρόβλημα».
Σύμφωνα με την Οδηγία για την Ποιότητα του Περιβάλλοντος Αέρα της ΕΕ, η μέγιστη οκτάωρη ημερήσια μέση συγκέντρωση όζοντος δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τα 120 μg/m3 περισσότερες από 18 ημέρες τον χρόνο, με μακροπρόθεσμο στόχο τα 100 μg/m3, σε συμφωνία με τις κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ. Ο χάρτης πάνω δείχνει σε ποιο βαθμό η Ευρώπη έχει υπερβεί αυτά τα επίπεδα μέχρι στιγμής το 2026. Φαίνεται ότι όσο πιο νότια μετακινείσαι στην ήπειρο τόσο χειροτερεύουν τα επίπεδα – στις περιοχές όπου οι καύσωνες ήταν πιο έντονοι και μεγαλύτερης διάρκειας.
Τα ακραία καιρικά φαινόμενα και οι πρωτοφανείς δασικές πυρκαγιές επιδείνωσαν την ατμοσφαιρική ρύπανση σε ολόκληρη την ήπειρο, όχι μόνο στις περιοχές που επλήγησαν άμεσα.
«Το Atmosphere Watch δείχνει ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα. Ο καπνός από τις πυρκαγιές, το όζον και η σκόνη μπορούν να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα, επηρεάζοντας κοινότητες πολύ μακριά από την πηγή τους», λέει ο Florian Pappenberger, γενικός διευθυντής του European Centre for Medium-Range Weather Forecasts.
Για παράδειγμα, τον Αύγουστο του 2026 το Βέλγιο βίωσε τη χειρότερη δασική πυρκαγιά των τελευταίων 100 ετών. «Οι πυκνές στήλες καπνού ταξίδεψαν σε όλη τη Γερμανία, φτάνοντας μέχρι την Πολωνία».
Το Μιλάνο έχει από τα χειρότερα επίπεδα όζοντος στον κόσμο
Ενώ το 50% των Ευρωπαίων εκτέθηκε σε μη ασφαλή επίπεδα όζοντος τους θερινούς μήνες, τα επίπεδα έκθεσης είναι ακόμη υψηλότερα σε άλλα μέρη του κόσμου.
Μέχρι στιγμής το 2026, σχεδόν το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει εκτεθεί σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα όζοντος, συμπεριλαμβανομένου του 60% των πολιτών στην Ασία. Η Ωκεανία ήταν η λιγότερο επηρεασμένη ήπειρος κατά τους πρώτους οκτώ μήνες του έτους – εν μέρει επειδή το Βόρειο Ημισφαίριο είναι πιο ευάλωτο στη ρύπανση από όζον στο επίπεδο του εδάφους λόγω της μεγαλύτερης έκτασης ξηράς και του μεγαλύτερου πληθυσμού.
Περίπου το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτέθηκε σε πολύ ή εξαιρετικά κακή ποιότητα αέρα λόγω των συγκεντρώσεων όζοντος το 2026. Το Μιλάνο, το Ρίο ντε Τζανέιρο, η Πόλη του Μεξικού, το Δελχί και το Κάιρο είναι πόλεις με μερικά από τα υψηλότερα επίπεδα έκθεσης. Μόλις το 5% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτέθηκε σε «καλά» μακροπρόθεσμα επίπεδα όζοντος και το 15% σε «μέτρια» επίπεδα το 2026, σύμφωνα με την ανάλυση.
«Οι συγκεντρώσεις όζοντος σε όλες τις ηπείρους είναι πιθανό να επηρεαστούν από την κλιματική αλλαγή: ο σχηματισμός όζοντος στο επίπεδο του εδάφους και, γενικότερα, στην τροπόσφαιρα, πυροδοτείται από υψηλές θερμοκρασίες και ηλιακή ακτινοβολία. Επομένως, σε περιοχές που βιώνουν περισσότερους καύσωνες, οι τοπικές συγκεντρώσεις όζοντος θα αυξηθούν, αντισταθμίζοντας εν μέρει τα οφέλη των στρατηγικών μετριασμού που έχουν σχεδιαστεί για τη μείωση των εκπομπών ρύπων-προδρόμων».
Πώς μπορούν να μειωθούν τα επίπεδα όζοντος;
Τελικά, η ευθύνη και η δυνατότητα παρέμβασης για τα επίπεδα όζοντος ανήκουν στις κυβερνήσεις. Οι ειδικοί συστήνουν πολύ καλύτερη παρακολούθηση και δημοσιοποίηση των επιπέδων όζοντος, όπως γίνεται και για άλλους ατμοσφαιρικούς ρύπους. Προς το παρόν στην ΕΕ, μόνο η Κροατία, η Γαλλία και η Ισπανία έχουν αναπτύξει ή εφαρμόσει σχέδια για την ποιότητα του αέρα που επικεντρώνονται ρητά στο όζον.
Οι χώρες και οι πόλεις που τα καταφέρνουν καλύτερα στον περιορισμό του όζοντος επικεντρώνονται στη βελτίωση των προβλέψεων για τις συγκεντρώσεις όζοντος και στην καλύτερη κατανόηση του τρόπου σχηματισμού του και των βασικών του πηγών, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος.
Η μεγαλύτερη ενημέρωση του κοινού για το όζον και τον τρόπο που σχηματίζεται μπορεί επίσης να βοηθήσει. Σε ατομικό επίπεδο, όλοι μπορούμε να συμβάλουμε στη μείωση των επιπέδων όζοντος περπατώντας ή κάνοντας ποδήλατο αντί να οδηγούμε. Αν πρέπει να οδηγήσετε, προσαρμόστε τις συνήθειές σας ώστε να μειώσετε τις εκπομπές, μειώνοντας την ταχύτητα και αποφεύγοντας τα απότομα φρεναρίσματα ή τις γρήγορες επιταχύνσεις. Χρησιμοποιείτε, όπου είναι δυνατόν, χρώματα και καθαριστικά προϊόντα φιλικά προς το περιβάλλον.